1, 2. (a) Pingo cwiny Anna onongo pe yom ka tye ka yubbe pi wotgi? (b) Ngo ma watwero pwonyone ki i lok kom Anna?
ANNA oketo kome i yubbe pi wotgi wek okwany tamme woko ki i kom pekkine. Onongo myero obed kare me yomcwiny; cware, Elkana, kare ducu onongo tero jo me ode ducu i wot man ma bedo mwaka ki mwaka pi woro Lubanga i kema ma tye i Cilo. Jehovah onongo mito ni kare ma kit magi obed me yomcwiny. (Kwan Nwoyo Cik 16:15.) Dok ngene kene ni Anna, cakke ki i tinone onongo maro kare me kwer magi. Ento jamine onongo olokke bote i mwaka ma okato ma pe bor.
2 En obedo ki mot me bedo ki laco ma mare. Ento, Elkana onongo tye ki dako mukene. Nyinge Penina, en onongo nen calo tye ki miti me miyo kwo pa Anna me bedo matek. Penina otamo i kom yo me weko kwer ma bedo mwaka ki mwaka-ni me doko twon arem cwiny madit bot Anna. I yo ango? Ki dok, niye pa Anna i kom Jehovah okonye nining me lweny ki peko mo matek ma nen calo pe kanye? Ka itye ka kemme ki peko mo ma rwenyo yomcwiny i kwoni, ci lok pa Anna romo cuko cwinyi.
"Cwinyi Cwer Pingo?"
3, 4. Pekki aryo madongo ango ma Anna obedo kwede, dok pingo peko acel acel obedo twon ayela?
3 Baibul nyuto peko aryo madongo i kwo pa Anna. En onongo pe twero timo gin mo ma konyo me cobo peko me acel, ento me aryone-ni aye dong ma kulu. Mukwongo, gin onongo gitye mon nyek, dok nyeke onongo dage mada. Me aryo, en onongo pe nywal. Peko me aryone-ni tek tutwal bot dako mo keken ma mito nywal; ento i kare pa Anna-gi ca, peko-ni onongo lit mukato kare. Luot acel acel onongo gijenge i kom lutinogi me kubo nyinggi wek pe orweny. Bedo lalur onongo kineno calo gin me lewic mada.
4 Anna onongo romo kanyo lewic meno mot kono pe pi Penina. Coko mon mapol onongo pe obedo kit maber me kwo. Nyeko, daa, ki abarwic onongo dwong ata. Tim meno onongo pat ata ki cik me nyomo ngat acel keken ma Lubanga oketo i poto me Eden. (Acak. 2:24) Baibul nyuto rac pa coko mon, dok gin ma otimme i ot pa Elkana tye calo labol acel ma nyuto rac pa kwo ma kit meno.
5. Pingo Penina onongo mito ni Anna oden can, dok en otono cwiny Anna nining?
5 Elkana onongo maro Anna loyo Penina. Lok me tekwaro pa Lujudaya nyuto ni en onyomo Anna mukwongo ka dong onyomo Penina i nge mwaka mo lacen. Kadi bed kit meno, Penina, ma onongo nyek tutwal i kom Anna-ni, onongo yo mapol me twenyo nyeke malit. Gin madit ma Penina onongo loyo iye Anna aye obedo kero me nywal. Penina obedo ka kette kene ni pire tek tutwal pien obedo ka nywalo lutino mapol ma gilubbe aluba. Ma ka paro pi peko pa Anna ki kweyo cwinye pi canne, Penina otiyo kwede aye doki. Baibul wacci Penina obedo ka ngeto i Anna marac "ki cwero cwinye." (1 Cam. 1:6) Penina onongo timo akaka. Onongo mito tono cwiny Anna, ma bene otono-ni.
6, 7. (a) Kadi bed Elkana otemme me kweyo cwiny Anna, pingo Anna oromo bedo ni pe otitte gin mutimme ducu? (b) Lur pa Anna–ni onongo mono nyuto ni cwiny Jehovah cwer i kome? Tit kong. (Nen lok ma tye i tere piny.)
6 Kare ma orwatte tutwal bot Penina me cwero cwiny Anna nen calo obedo i kare me wot i woro ma bedo mwaka ki mwaka i Cilo. Elkana omiyo dul ringo me atyera bot Jehovah bot lutino mapol pa Penina
7 Elkana oniang kakare ni cwercwiny Anna-ni kubbe ki bedone labongo nywal. Dok Anna i ada otero lokke me mar-ri calo gin maber. * Ento Elkana pe oloko i kom lok anywar pa Penina-ni; kadi wa Baibul bene pe waco ni Anna otitte lokke. Gwok nyo oneno ni doto Penina dok biywayo moro ki lakarakidi i kome. Elkana tika onongo twero cobo lok meno? Mono adegadega pa Penina pe bimedde ameda, dok lutino ki lutic pa dako ma lebe kec-ci pe gibidonyo iye? Anna onongo dong winyo calo latin kic i gang ma mege.
I kare ma kibedo ka tere marac ki paco, Anna olokke bot Jehovah pi nongo kwe cwiny
8. Ka itye ka kemme ki ngolo kop alenga ki nyeko ming ming, pingo ber me ngeyo ni Jehovah obedo Lubanga ma ngolo kop atir?
8 Kono Elkana onongo ngeyo lok alany pa Penina onyo pe, ento Lubanga Jehovah onenogi ducu. Lokke nyuto ni ongeyo jami ducu, ma man tye calo lok ma ciko ngat mo keken ma maro nyeko ki adegadega mingo mingo. Ki tungcel, jo ma maro kuc, calo Anna gitwero bedo ki kwe cwiny me ngeyo ni Lubanga ma ngolo kop atir biyubo jami ducu maraco doko maber i karene ki dok i yo ma en ngeyo. (Kwan Nwoyo Cik 32:4.) Gwok nyo Anna ongeyo meno, pien en olokke bot Jehovah pi nongo kony.
"Wange Odoko Leng"
9. Pwony ango ma wanongo ki bot Anna pe me kwero cito i Cilo kadi bed onongo ngeyo kit ma nyeke timme kwede?
9 Kwar piny ma piny dong cok ruu, wiciwici onongo oketo jo me odi woko. Dano ducu onongo gitye ka yubbe pi wot, kadi wa lutino. Wot me cito Cilo onongo miyo giwoto mairo 20 kun gingolo lobo Epraim ma obedo cere cere nyo tur. * Wot ki tyen onongo tero nino acel nyo aryo. Anna onongo ngeyo kit ma nyeke timme kwede. Ento Anna pe odong gang. En onyuto lanen maber pi luwor Lubanga wa i kare-ni. Pe ber me weko tim marac pa jo mukene me gengowa ki woro Lubanga. Ka waweko ogengowa, ci wabikeng mot mabeco ma myero ojingwa me kanyo peko moni-ni.
10, 11. (a) Pingo Anna ocito i kema me woro Lubanga oyotoyot? (b) Anna oloko lok ma tye i cwinye bot Wonne me polo i lega nining?
10 I nge wot pi kare malac i yo ma ogone i kin godi, luot-ti onongo dong gicok o i Cilo. Oo ma gineno boma meno tye olede i wi cere kun cere mukene maboco orume i dyere. Ma gicok o, Anna myero obed ni otamo matek tutwal i kom gin ma ebilego ki bot Jehovah. I kare ma guo, luot-ti gucamo kacel. Anna oa woko ki i kingi oyotoyot ci ocito wa i kema me woro Jehovah. Lalamdog Madit Eli onongo tye obedo i dog kema. Tam pa Anna onongo ocung i kom Lubangane. I kema kany, en onongo tye ki gen ni kibiwinye. Ka ngat mo onongo pe twero niang pekone maber, Wonne me polo gire onongo twero niang. Litte ocako remo cwinye, ci ocako koko.
11 I kare ma Anna tye ka koko kun cwako ume, kome ocako yenge, ci ocako loko arem ma tye i cwinye laling ling bot Jehovah ma del doge keken aye yenge. En olego pi kare malac, kun tito lok ducu ma tye i cwinye bot Wonne. En pe openyo Lubanga me cobo mitine madit me nywalo latin keken. Anna pe onongo mito nongo mot keken ki bot Lubanga, en bene onongo mito miyo gin ma en twero miyone. Pi meno, en okwonge, kun waco ni ka enongo latin laco, ci ebijalo latin meno me tiyo tic pa Jehovah pi kare me kwone ducu.
12. Kit ma lanen pa Anna nyuto kwede, ngo ma omyero obed i wiwa ka odok i lok kom lega?
12 Dong, Anna onyuto lanen maber bot lutic ducu pa Lubanga i lok kom lega. Jehovah mito ni jone ducu gubed agonya me loko lok ducu ma tye i cwinygi labongo lworo kit macalo latin ma genne loko ki lanywalle me amara. (Kwan Jabuli 62:8; 1 Jo Tecalonika 5:17.) Lakwena Petero otiyo ki cwiny maleng me coyo lok man me kwe cwiny ma kwako lega bot Jehovah ni: "Wuket parwu ducu i kome, pien en tamo piwu."
13, 14. (a) Eli oniang marac i kom Anna nining? (b) Kit ma Anna odok kwede i lok pa Eli nyuto lanen maber me niye nining?
13 Dano pe ginyuto niango ki kica calo Jehovah. Ka Anna tye ka lega kun woto ki koko, dwan mo dok opoyo kome. Meno onongo obedo Eli, lalamdog madit, ma obedo ka neno en. En owacci: "Ibimer pi kare ma rom mene? Juk mero ki kongo vinoni-ni woko." Eli oneno yenge pa del dog Anna, cwako ume, ki kit ma kome otonge kwede. Ma ka penye gin marac, en ongolo macek ni Anna omer amera.
14 Anna owinyo malit adada me rwatte dok ki koko ma tere pe ma kimuko i kome, i kare me arem cwiny ma kit meno
15, 16. (a) Lega ma Anna olego kun loko lok ducu ma tye i cwinye bot Jehovah kacel ki wore i kemane omiyo en owinyo nining? (b) Wan watwero lubo lanen pa Anna nining ka watye ka lweny ki turcwiny?
15 Adwogine obedo ningo bot Anna i nge loko lok ducu ma tye i cwinye bot Jehovah kacel ki wore i kemane? Ginacoya waco ni: "Ka okato ocito woko, ocako cam, ci wange odoko leng." (1 Cam. 1:18) I Baibol pa Katoli, kany kwanne ni: "Ci tur nyime pe dok orung." Yamo ocako kuto Anna. En onongo dong ocibo yec mapek me par ma en tye kwede i wi ngat matek loye mabor ata, ma obedo Wonne me polo. (Kwan Jabuli 55:22.) Tika tye kit peko mo makato tekone? Pe
16 Ka wawinyo ni turcwiny onurowa adada, ci ber me lubo lanen pa Anna me loko lok ducu ma tye i cwinywa bot ngat ma Baibul waco ni 'gamo lega-gu ducu.' (Jab. 65:2) Ka walego kumeno ki niye, ci wan bene wabinongo ni "kuc pa Lubanga ma kato ngec pa jo ducu" rwenyo cwer cwinywa woko.
"Got mo Pe ma Rom ki Lubangawa"
17, 18. (a) Elkana ocwako kwonge pa Anna nining? (b) Yo pa Penina me nywaro Anna oket nining?
17 I odikone, Anna odwogo cen i kema me woro ki Elkana. En nen calo owacce gin ma en olego kacel ki kwongene, pien Cik pa Moses waco ni laco tye ki twero me gonyo kwonge ma dakone okwongo labongo penyo tamme. (Wel 30:10-15) Ento laco ma lagen man pe otimo meno. Ma ka meno, en ki Anna guworo Jehovah kacel i kema me woro ma peya guilo wot me dok paco.
18 I kare mene ma Penina ongeyo kwede ni yone me nywaro Anna dong oket? Ginacoya pe waco, ento lok ma kicoyo ni "ci wange odoko leng" nyuto ni cwiny Anna odoko yom cakke i kare meno. Kadi bed ningo, Penina ongeyo ni tic ki leb mabit-ti pe dong okonye ki gin mo. Baibul pe dong oloko i kome matwal.
19. Mot ango ma Anna onongo, dok en onyuto nining ni engeyo ka ma mot meno oa ki iye?
19 I nge dwe mogo, pye pa wi Anna-ni onyak odoko twon yomcwiny madit. En ogamo iye! I kare me yomcwinye, wi Anna pe owil kadi kicel ka ma mot meno oa ki iye. I kare ma kinywalo awobi-ni, en ocako nyinge ni Camuel, ma tyene ni "Nying Lubanga" ma nen calo kubbe ki lwongo nying Lubanga, ma Anna olwongo. I mwaka meno, en pe owoto ki Elkana ki jo me pacone me cito i Cilo. En obedo paco ki latinne pi mwaki adek, nio wa i kare ma dong gigengo ki i cak. Ci ocako yubbe me nongo kero pi nino ma gibipokke ki wode me amara-ni.
20. Anna ki Elkana gucobbe cikke ma gucikke kwede bot Jehovah nining?
20 Pokkegi myero obed ni pe obedo yot. Ngene kene ni Anna onongo ngeyo maber ni kibigwoko Camuel maber i Cilo, nyo gwok mon ma gitiyo i kema me woro ca aye gibigwokke. Kadi bed kit meno, en onongo pud tidi, dok kodi mego ango ma cwinye pe mito bedo ki latinne? Ento, Anna ki Elkana gukelo awobi-ni ki yomcwiny labongo koko mo. Gutyero mot i ot pa Lubanga, ci gumiyo Camuel bot Eli, kun gipoyo wiye i kom kwonge ma Anna okwonge kwede mwaki ma okato angec.
21. Lega pa Anna bot Jehovah onyuto tut pa niyene nining? (Nen bok ma tye i pot karatac man.)
21 Ci Anna olego lega mo ma Lubanga oneno ni porre me aketa i Ginacoya. Ka ikwano lokke ma kicoyo i 1 Camuel 2:1-10, ci ibiniang tut pa niyene. En opako Jehovah pi tekone me aura, me keto awaka pa luwaka, me miyo mot bot jo ma kidiyogi, ki me giko kwo nyo me larone ki i to. En opako Wonne pi lengone, ngolo kop atir-re, ki bedo lagen. Omiyo Anna obedo ki tyen lok me wacci: "Got mo pe ma rom ki Lubangawa." Jehovah genne adada dok pe lokke, obedo ka gwokke pa jo ducu ma kiuno dok kidiyogi ma gilokke bote pi nongo kony.
22, 23. (a) Pingo watwero bedo labongo akalakala ni Camuel odongo kun ngeyo ni lunywalle mare? (b) Jehovah omedde ki miyo mot bot Anna nining?
22 Camuel ma onongo pud tidi obedo ki mot me bedo ki mego ma opong ki niye i kom Jehovah. Kadi bed pe gubedo kacel, ento en pe obedo kic kic ma winyo ni wi mine owil woko i kome. Mwaka ki mwaka, Anna onongo bino i Cilo, kelle bongo pi ticce i kema me woro. Wang uci acel acel ma okwoyo onongo tye calo lanyut me marre pi wode. (Kwan 1 Camuel 2:19.) Watwero goyo calle i wiwa ka en tye ka ruko bongo manyen-ni i kom awobi-ni, kun yweyo ki cinge, neno kit ma omake kwede, dok loko ki mwolo me cuko cwinye. Camuel obedo ki mot madit me bedo ki mego ma kit meno, dok i kare ma odongo, en obedo twon mot madit bot lunywalle ki jo Icrael ducu.
23 Dok wic bene pe owil i kom Anna, Jehovah omiye mot me nywal, en onywalo awobe abic mukene bot Elkana. (1 Cam. 2:21) Mot madit ma Anna myero obed ni onongo tye kwede obedo wat matek ma obedo i kin en ki Wonne, Jehovah, ma obedo ka dongo medde ameda mwaka ki mwaka. Walego ni gin acel-li otimme i komi, ka itye ka lubo niye pa Anna.
^ para. 7 Kadi bed Baibul waco ni Jehovah 'otweyo i Anna omiyo pe nywal,' ento pe tye gin mo keken ma nyuto ni cwiny Lubanga ocwer i kom dako man ma lagen dok mwol-li. (1 Cam. 1:5) Kare mukene Baibul waco gin ma Lubanga oye ni otimme pi kare mo calo en ma otimo.
^ para. 9 Wel mairo-ni cung i kom ngec ni Rama, ma obedo boma pa Elkana, aye obedo kabedo ma kilwongo ni Arimataya i kare pa Yecu.


Kinywalo Yucepu ma wonne Yakobo dong otii woko. Pi meno, wonne onongo marre loyo omegine mukene-ni. Itamo ni gin guwinyo nining? Nyeko omakogi matek i kom Yucepu dok onongo gidage mada. I kare mo ma Yucepu oleko lek mogo ma gipat adada, en otito lek magi bot omegine. Gutamo ni lek-ki te lokke ni nino mo gin gibikule i nyim Yucepu. Man omiyo gin dong gudage adada!
Nino mo acel, omegi Yucepu onongo gitye ka kwayo romi cok ki boma me Cekem. Yakobo ooro Yucepu me neno kit ma gitye kwede. Ma guneno ka Yucepu tye ka bino ki ka mabor, ci guloko i kingi kekengi ni: 'Lalek-ki eno tye ka bino. Waneke woko!' Gumake ci gubole i bur matut. Ento ominne ma nyinge Juda owacci: 'Pe wuneke! Me ka meno, wacate macalo opii.' Pi meno, gin gucato Yucepu bot lucatwil me Midian ma gitye ka cito i Ejipt pi cekel me ryal 20.
Ka dong, omegi Yucepu guluto kanyine i remo dyel, ci gucwalo kanyine bot wongi kun giwacci: 'Man mono pe kanyi pa wodi?' Pi meno Yakobo otamo ni lee mo mager omwodo Yucepu woko. Cwinye ocwer matek. Onongo pe tye ngat mo ma twero kweyo cwinye.
I Ejipt, kicato Yucepu macalo opii bot ladit tic pa Parao ma nyinge Potipar. Ento Jehovah onongo tye ki Yucepu. Potipar oneno ni Yucepu timo ticce ducu maber dok genne. Ma peya otero kare malac, kiketo Yucepu macalo lalo jami ducu pa Potipar.
Dako pa Potipar oneno ni Yucepu nen mabulobulo dok mwonya matek. Nino ki nino, en obedo ka penyo Yucepu ni obut kwede. Ngo ma Yucepu otimo? En okwero woko kun wacci: 'Pe! Meno gin marac. Laditta gena, dok in ibedo dakone. Ka abuto kwedi, nongo atimo bal madit i nyim Lubanga!'
Nino mo acel dako pa Potipar otemo diyo Yucepu tektek me buto kwede. En omako Yucepu ki bongone, ento Yucepu ongweco woko. I kare ma Potipar odwogo gang, en owaco ni Yucepu otemo buto kwede tektek. Ento en onongo tye ka loko lok goba. Potipar okeco adada, ci obolo Yucepu i buc. Ento wi Jehovah pe owil i kom Yucepu.
"Wumwolle kenwu i te twero pa Lubanga, wek ka kare oromo en otingwu malo."—1 Petero 5:6


- Mar pa Rwot (Rubanga) omiyo botwa Locaden Remo we waub lanen meggi.
Chorus
Daudi ki jildo tar pa Rubanga Locaden Remo ada.
Daudi Okelo ki jildo Irwa tar pa Rubanga locaden Remo ada
- Cwinywa yom I kom Rwotwa pi cwalo botwa Locaden Remo wek walub lanen meggi.
- Pwoc madit, wamiyo bot Rwot pi Locadem Remo, ma onyutiwa yo me polo.
- Woro ki pal obed bor Won ki Tipu Maleng, pi naka naka Amen.


Cokcok mwaka 70 onongo dong okato cakke ma Luicrael mukwongo gudok cen i Jerucalem, ento Luicrael mapol onongo pud gibedo i but Ker me Percia mapatpat. Ngat acel i kingi obedo lalamdog ma nyinge Ejira, ma onongo pwonyo cik pa Jehovah. Ejira oniang ni jo ma i Jerucalem pe gitye ka lubo Cik, dok en onongo mito cito kunnu ka konyogi. Kabaka me Percia ma nyinge Kabaka Aritakcec owaco bote ni: 'Lubanga omini ryeko me pwonyo Cikke. Citi, dok iter ngat mo keken ma mito wot kacel kwedi.' Ejira olwongo jo ducu ma gimito dok cen i Jerucalem i cokke. Gin gulego bot Jehovah ni ogwokgi i wot mabor man, ci gucako wot.
I nge dwe angwen, gin guo i Jerucalem. Ludito ma kunnu guwaco bot Ejira ni: 'Jo Icrael guturo cik pa Jehovah ci gunyomo mon ma giworo lubange me goba.' Ngo ma Ejira otimo? I nyim jo ducu, Ejira orumo conge piny ci olego ni: 'Jehovah, in itimo jami mabeco mapol piwa, ento wan watimo bal madit i komi.' Dano gungut i kom balgi ento pud gumedde ki timo jami ma pe tye atir. Ejira oyero ludito ki lungolkop me neno lok man. Pi dwe adek ma lubo-ni, gubedo ka ryemo jo ma pe giworo Jehovah woko.
Mwaka apar wiye aryo okato. I kare meno, kigero cel me Jerucalem kityeko woko. Pi meno Ejira ocoko dano ducu i dye kal ma i nyim dogcel ci okwano botgi Cik pa Lubanga. I kare ma Ejira oyabo buk, dano ducu gua malo gucung. En opako Jehovah, ci lwak gutingo cinggi malo me ye lokke. I ngeye, Ejira okwano lok ma i buk me Cik kun gonyo tere, dok dano guciko itgi ka winyo lokke. Guye ni gin dok gutimo bal i kom Jehovah, ci gukok matek. I nino ma lubo meno, Ejira dok omedde ki kwano Cik botgi. Gupwonyo ni omyero gukwer Nino Madito me Bolo. Cutcut, gucako yubbe pi kwer man.
Pi nino abiro me kwer man, dano gubedo ki yomcwiny madit tutwal kun gipwoyo Jehovah pi kac mabup. Cakke i kare pa Yocwa jo Icrael onongo peya gukwero Nino Madito me Bolo kit ma gukwero kwede i nino meno. I nge kwer man, dano gucokke ci gulego kacel ni: 'Jehovah, in ilarowa ki i opii, ipitowa i kare ma watye i dye tim, dok imiyowa lobo man maleng-ngi. Ento wan waturo cikki tyen mapol. In ioro lunebi me cikowa, ento pe wawinyo lokgi. Kadi bed kit meno, in idiyo cwinyi i komwa. Igwoko cikkeni bot Abraim. Man dong wacikke ni wabibedo luwiny.' Gucoyo cikkegi piny i buk ci rwodi, Lulevi, ki lulamdog guketo cinggi iye me mokone.
'Gitye ki yomcwiny, jo ma giwinyo lok pa Lubanga, dok gigwoko!' —Luka 11:28


I nge yero lukwenane 12, Yecu olor piny ki i wi got ci ocito ka ma lwak dano mapol gugure iye. Onongo gua ki i Galilaya, Judaya, Turo, Cidon, Ciria, ki loka kulu Jordan. Gukelo jo ma tye ki two mapat pat ki cen maraco. Yecu ocangogi ducu. I ngeye, en obedo i kor got ci ocako pwonyogi. En otito gin ma myero watim ka wamito bedo lurem Lubanga. Omyero waniang ni wamito Jehovah i kwowa dok wapwonnye me marre. Ento pe watwero maro Lubanga ka pe wamaro jo mukene. Omyero wabed lukica dok water dano maber, kadi bed gin lumonewa.
Yecu owaco ni: 'Pe myero imar luremi keken. Omyero imar lumoneni dok itim botgi kica ki cwinyi ducu. Ka ngat mo tye ki lok i komi, cit bote cutcut ci ikwa kica. Ter jo mukene kit ma imito ni guteri kwede.'
Yecu bene omiyo ki dano tam maber i kom jami me kom. En owaco ni: 'Bedo larem Jehovah pire tek loyo bedo ki cente madwong. Lakwo twero kwalo cente woko, ento pe tye ngat mo ma romo kwalo liremwu ki Jehovah. Pe ibed ki par pi gin ma ibicamo, ibimato, nyo ibiruko. Kong inen winyo, Lubanga kare ducu miyo botgi cam muromo. Bedo ki par mapol pe bimedo kadi nino acel i kwoni. Wi pe owil ni Jehovah ngeyo gin ma imito.'
Lwak ma naka yam onongo pud peya guwinyo ngat mo ka miyo pwony calo Yecu. Lutela dinigi onongo peya gupwonyogi jami magi. Pingo Yecu obedo lapwony madit? Pien jami ducu ma en opwonyo oa ki bot Jehovah.
"Wuting yatta, ci wupwony kita, pien an awor, dok amwol bene i cwinya, mumiyo wun bene wubilimo yweyo i cwinywu."—Matayo 11:29


I nge Pii Aluka, Baibul oloko i kom jo manok keken ma gutiyo pi Jehovah. I kin jo magi onongo tye iye Abraim, ma kilwongo ni larem Jehovah. Pingo kilwonge ni larem Jehovah? Ka in lanyodo, kony latinni me niang ni Jehovah tye ki miti madit i kome dok mito konye. Watwero bedo agonya me penyo pi kony ki bot Jehovah kun walubo lanen pa Abraim ki jo mukene ma gubedo lugen, calo Lot ki Yakobo. Watwero bedo ki gen matek ni Jehovah bicobo cikkene ducu.
Lok me Cako Bute me 3


GIN ME ATIMA: Lok i yo ma nyuto ni imaro dano dok iparo pigi.
KIT ME TIMONE:
Tam pi jo ma biwinyo lokki. Yub cwinyi kun itamo i kom pekki ma gitye ka kemme kwede. Temme me niang kit ma giwinyo kwede.
Yer lokki ki diro. Yelle me kweyo cwiny ki dwoko kero pa jo ma tye ka winyo lokki. Gwokke ki loko lok ma romo cwero cwinygi, dok pe ilok i yo ma nyuto cac i kom jo ma pe giworo Jehovah nyo niyegi.
Nyut miti i komgi. Nyut ni iparo pi jo ma tye ka winyo lokki kun iloko i yo me kica dok itiyo ki cingi i yo mupore. Nyut cwiny me lirem kun ibwunyo kare ki kare.


I kare ma Solomon pud omedde ki woro Jehovah, kuc obedo tye i lobo Icrael. Ento Solomon onyomo mon mapol ma gia ki i rok mapatpat, dok mon magi onongo giworo cal apaya. Motmot, Solomon olokke woko, ci en bene ocako woro cal apaya. Kiniga omako Jehovah matek. En owaco bot Solomon ni: 'Abikwanyo ker me Icrael woko ki boti ci apoko iye aryo. Abimiyo but ker maditte bot laticci, ci jo me otti gibiloyo bute matidine keken.'
Jehovah oweko man ongene ka maleng dok i yo mukene. Latic pa Solomon acel ma nyinge Jeroboam, onongo tye ka wot i yo ci orwatte ki lanebi ma nyinge Akija. Akija oyeco bongone i dul 12 ci owaco bot Jeroboam ni: 'Jehovah bimayo ker me Icrael woko ki i cing Solomon ci poko iye i dul aryo. Kwany dul bongo apar pien ibibedo kabaka ma loyo wi kaka apar.' Kabaka Solomon owinyo lok man ci otemo neko Jeroboam! Pi man, Jeroboam oringo woko i Ejipt. I nge kare mo, Solomon oto woko ci wode Rekoboam odoko kabaka. Jeroboam dong onongo ni gin mo marac pe, etwero dok cen i Icrael.
Ludongo muteggi me Icrael guwaco bot Rekoboam ni: 'Ka itero lwak maber, gin gibibedo lugen boti.' Ento awobe ma lurem Rekoboam guwacce ni: 'Myero ibed mager i kom lwak! Med yec ki tic matek i wigi!' Rekoboam olubo tam pa awobe luwote. En odoko ger adada i kom lwak, ci lwak gujemo i kome. Guketo Jeroboam me bedo kabaka me kaka apar, ma kilwongo ni ker me Icrael. Kaka aryo mudong-ngi kilwongo ni ker me Juda, dok gubedo lugen bot Rekoboam. Kaka 12 me Icrael onongo dong opokke woko.
Jeroboam onongo pe mito ni jone gucit ka woro Lubanga i Jerucalem, ma onongo tye i te loc pa Rekoboam. In ingeyo pingo? Jeroboam onongo tye ki lworo ni cwiny lwak bidok woko i kom Rekoboam ci gikwere woko. Pi meno, en oyubo litino twoni aryo me jabu ci owaco bot jone ni: 'Jerucalem tye ka mabor tutwal. Wuromo woro Lubanga dong ki kany.' Lwak gucako woro cal litino twoni me jabu aryo-ni ci wigi owil i kom Jehovah doki.
"Pe wuribbe kun wubedo kacel ki jo ma pe guye Yecu, pien kitwu patpat. Dong kit ma atir ki tim maraco gitwero bedo lurem nining? . . . Gin ango ma dano ma oye Yecu twero nywako gin ki ngat ma pe oye?"—2 Jo Korint 6:14, 15


Yocia odoko kabaka me Juda i kare ma tye ki mwaka aboro keken. I kare meno, dano onongo gitimo tim jokjok dok giworo cal apaya. I kare ma Yocia tye ki mwaka 16, en otemo pwonyo kit me woro Jehovah i yo ma atir. I kare ma en tye ki mwaka 20, en ocako jwero cal jogi dok omuko keno tyer ma i lobo Icrael ducu. Dok i kare ma Yocia tye mwaka 26, en oketo yub me roco ot pa Jehovah.
Ilkia, lalamdog madit, otugi nongo buk me Cik i ot pa Jehovah—ma nen calo obedo buk adola ma Moses kikome aye ocoyo. Capan, karan pa kabaka okelo buk man bot Yocia ci ocako kwano lok me Cik ki dwan malongo. I kare ma Yocia owinyo, en oniang ni lwak gubedo ka turo cik pa Jehovah pi mwaki mapol. Kabaka Yocia owaco bot Ilkia ni: 'Jehovah tye ki akemo i komwa. Cit icipeny doge. Jehovah bititiwa gin ma myero watim.' Jehovah ogamogi kun wok ki bot Kulda, ma lanebi ma dako, kun waco ni: 'Jo Juda gutyeko weka woko. Gibinongo pwod, ento pe i kare me loc pa kabaka Yocia, pien en omwolle i nyima.'
I kare ma Kabaka Yocia owinyo kwena man, en ocito i ot pa Jehovah ci olwongo jo Juda ducu kacel. En okwano Cik pa Jehovah ki dwan malongo bot lwak ducu. Yocia ki jo Juda gucikke me winyo dog Jehovah ki cwinygi ducu.
Rok me Juda onongo dong gurii pi mwaki mapol ma pe gikwero nino me Kato. Ento i kare ma Yocia okwano ki i buk me Cik ni omyero kikwer nino me Kato mwaka ki mwaka, en owaco bot lwak ni: 'Wabikwero nino me Kato bot Jehovah.' Ci Yocia oyubbe me tyero gitum mapol dok oketo luwer i ot pa Lubanga. Lujudaya gukwero nino me Kato. Cutcut i ngeye, gukwero nino madito me Mugati ma Tobi Pe Iye pi nino abiro. Pe tye nino mo madit me Kato ma gikwero kit man i Icrael nicakke wa i kare pa lanebi Camuel. Yocia onongo maro kwano Cik pa Lubanga. In tika imaro pwonyo lok i kom Jehovah?
"Lokki [tye] calo tara ma menyo ka tyena, dok tye calo ceng ma menyo yo ma awoto iye."—Jabuli 119:105


Cutcut i nge batijane, Yecu ocako tito kwena ni: 'Ker pa Lubanga dong onyiko cok.' Lupwonnyene gulubo kore ma en cito ka tito kwena i Galilaya ki Judaya. I kare ma Yecu odok cen paco i boma me Najaret, en odonyo i kacokke pa Lujudaya, oyabo buk adola pa Icaya, ci okwano ki dwan malongo ni: 'Jehovah omiya cwiny maleng wek atit lok me kwena maber.' Meno tyen lokke ngo? Te lokke ni kadi bed dano onongo gimito neno ka Yecu timo tango, gin ma pire tek mumiyo en onongo cwiny maleng obedo pi tito lok me kwena maber. Dong en owaco bot jo ma winyo lokke ni: 'Tin lok pa lanebi man ocobbe kakare.'
I nge meno, Yecu ocito i Nam me Galilaya, ka ma en orwatte ki lupwonnyene angwen, ma gubedo lumak rec. En okwayogi ni: 'Wubin wulub kora, ci an abimiyo wudoko lumak dano.' Gin aye Petero, Anderiya, Yakobo, ki Jon. Cutcut gin guweko ticgi me mako rec ci gulubo kore. Guwoto ka weng i lobo Galilaya, kun gitito kwena me Ker pa Jehovah. Gutito kwena i kacokke, i cuk, ki i teng gudo. Lwak dano mapol gulubo korgi ka mo keken ma onongo gicito iye. Lok i kom Yecu oo i kabedo ducu, kadi wa i lobo Ciria.
I nge kare mo, Yecu omiyo bot lulub kore mogo teko me cango dano ki me ryemo cen maraco. Jo mukene guwoto kacel kwede ka en tito kwena i kin boma ki caro mapatpat. Mon mogo ma lugen, ma i kine tye iye Maliam Lamagdala, Joana, Cucana, ki mukene gubedo ka konyo Yecu ki lulub kore.
I nge pwonyo lulub kore, Yecu ocwalogi woko ka tito kwena. Gubedo ka wot i kabedo ducu me Galilaya dok jo mapol gudoko lulub kor Yecu ci gunongo batija. Jo mapol onongo gimito doko lulub kor Yecu mumiyo Yecu oporogi ki poto ma camme ocek ma mito akaya. En owacci: 'Wuleg bot Jehovah wek ocwal lutic mukene ka kac.' Lacen en oyero jo 70 ki i kin lulub kore ci ocwalogi woko ki aryo aryo wek gutit kwena i Judaya. Gin gupwonyo dano ducu lok i kom Ker-ri. I kare ma jo-ni gudwogo cen, onongo gitye ki miti madit me tito bot Yecu gin mutimme. Pe tye gin mo ma Catan onongo twero timo me juko tic me tito kwena.
Yecu oketo tek me neno ni lulub kore gumedde ki timo tic ma pire tek-ki kadi ka en odok i polo. En owaco botgi ni: 'Wutit kwena maber i wi lobo ducu. Wupwony dano ki Lok pa Lubanga, dok wubatijagi.'
"Myero atit lok me kwena maber me ker pa Lubanga i gang mukene bene, pien giora pi lok man."—Luka 4:43


Yekocapat, kabaka me Juda, omuko keno tyer ki cal apaya pa Baal ma i lobo Juda. En onongo mito ni dano gunge cik pa Jehovah. Pi man en ocwalo rwodi ki Lulevi i kabedo ducu me Juda ka pwonyo dano ki cik pa Jehovah.
Rok ma orumogi onongo gilworo lweny i kom Juda pien gingeyo ni Jehovah tye ki jone. Gin bene gukelo mic bot Kabaka Yekocapat. Ento jo Moab, Ammon, ki jo ma a ki i lobo Ceir gubino ka lweny i kom Juda. Yekocapat onongo ngeyo ni emito kony pa Jehovah. En oguro co, mon ki lutino ducu i Jerucalem. Ki i nyimgi, en olego kun waco ni: 'Ai Jehovah, labongo in pe watwero loyo lweny. Tittiwa gin ma myero watim.'
Jehovah ogamo lega pa Yekocapat kun wacci: 'Pe wulwor. An abikonyowu. Wun wubed i kabedowu, wucung iye mot, wunen kit ma abilarowu kwede.' Jehovah olarogi nining?
Orwone odiko con, Yekocapat oyero luwer ci owaco botgi ni gutel nyim lulweny. Gudore me a ki i Jerucalem me cito i dog lweny i kabedo ma kilwongo ni Tekoa.
I kare ma luwer onongo gitye ka pako Jehovah ki dwan malongo dok ki yomcwiny, Jehovah olwenyo pi jone. En onyweno wi jo Ammon ki Moab mumiyo gucako lweny i kingi kengi, guneke ma pe tye ngat mo ma obwot i kingi. Ento Jehovah ogwoko jo Juda, lumonygi, ki lulamdog. Jo ducu me lobo ma orumo Juda guwinyo gin ma Jehovah otimo, ci gungeyo ni Jehovah pud tye ka gwoko jone. Jehovah laro jone nining? En larogi i yo mapol. En pe mito kony mo ki bot dano.
"Lweny man pe wun aye wubilwenyo, wun wubed i kabedowu, wucung iye mot, wek wunen kit ma Rwot [Jehovah] bilarowu kwede."—2 Tekwaro 20:17


I nge dwe aryo ma jo Icrael guweko lobo Ejipt, guo i Got Cinai ci gutongo gony. Jehovah olwongo Moses, ci Moses ocito i wi got, ka dong owacce ni: 'An alaro jo Icrael. Ka gubedo luwiny bota kun gigwoko cikka, gibidoko jona kikome.' Moses odok cen bot jo Icrael ci otito botgi lok ma Jehovah owaco. Gin gudok i lok pa Jehovah nining? Gugamo ni: 'Wabitimo jami ducu ma Jehovah owaco ni watim.'
Moses dok odok cen i wi got. Ki kunnu, Jehovah owacce ni: 'Abilok botwu i nge nino adek. Cik dano wek pe gubin i Wi Got Cinai.' Moses odok cen piny ci otito bot jo Icrael ni guyubbe me winyo lok pa Jehovah.
I nino me adekke, jo Icrael guneno ka lutkot wil dok pol macol oumo wi got woko. Gucako bene winyo mor piny ki koko pa obute malongo. Ci Jehovah obino piny i wi got ki mac ma lyel. Jo Icrael komgi omyel matek pi lworo ma onongo gitye kwede. Kom got ducu obedo ka yenge matek dok yito oumo woko. Koko pa obute obedo ka medde ameda ki doko longo. Ci Lubanga owacci: 'An a Jehovah. Pe myero wuwor lubange mukene.'
Moses odok cen i wi got, ci Jehovah omiyo cik bot jone i kom kit ma myero Guwore kwede ki kit ma myero gukwo kwede. Moses ocoyo cik magi piny ci okwanogi bot jo Icrael. Gin gucikke ni: 'Wabitimo gin ducu ma Jehovah owaco ni watim.' Ada, jo Icrael gucikke bot Lubanga. Ento tika onongo gibigwoko cikkegi?
"Omyero imar Jehovah Lubangani ki cwinyi ducu, ki kwoni ducu dok ki tammi ducu."—Matayo 22:37, NW


I kare ma kec opoto matek i lobo Icrael, dako mo me Icrael ma nyinge Naomi odak i lobo Moab ki cware kacel ki awobegi aryo. Lacen, cwar Naomi oto woko. Awobene aryo-ni gunyomo anyira Moab, acel nyinge Ruth ki mukene nyinge Orupa. Gin ma otimme marac aye ni, awobe aryo pa Naomi lacen bene guto woko.
I kare ma Naomi owinyo ni kec dong ogik woko i lobo Icrael, en omoko tamme me dok cen paco. Ruth ki Orupa guwoto kacel kwede, ento i kare ma gitye i yo, Naomi owaco botgi ni: 'Wubedo mon mabeco bot awobena dok wutera bene maber. An amito ni wun dok wunyomme. Wudok cen i Moab.' Mon-ni gugamo ni: 'Wamari adada! Pe wamito weki keni.' Naomi obedo ka diyogi ni gudok cen. I agikkine, Orupa odok cen, ento Ruth ocere odong. Naomi owaco bote ni: 'Orupa tye ka dok cen paco bot jowu ki bot lubangawu. Wudok cen kwede.' Ento Ruth owaco ni: 'Pe abiweki matwal. Joni bibedo jona ki Lubangani bibedo Lubangana.' Itamo ni Naomi owinyo nining i kare ma Ruth owaco lok meno?
Ruth ki Naomi guo i lobo Icrael i kare ma kicako kayo bel cayiri. I nino mo acel, Ruth ocito ka kayo kor bel ma odong i poto pa laco ma nyinge Boaj, ma obedo wod pa Rakab. Boaj owinyo ni Ruth obedo anyira Moab ma lagen ma obino ki Naomi. En owaco bot luticce ni guwek kor bel odong mapol pol i ngegi wek Ruth ocoki.
I otyeno meno, Naomi openyo Ruth ni: 'Tin itiyo i poto pa anga?' Ruth ogamo ni: 'Nying dano ma tin atiyo bote-ni aye Boaj.' Naomi owacce ni: 'Boaj obedo wat pa cwara. Medde ki tic i potone kacel ki anyirane. Pe tye dano mo ma bigudo komi ki kunnu.'
Ruth otiyo i poto pa Boaj nio ka kayo bel otum. Boaj oneno ni Ruth obedo dano ma latic matek dok dako ma kite ber. I kare ca, ka laco oto ma pe oweko latin laco, watte mo myero onyom dako pa lato-ni woko. Pi man Boaj onyomo Ruth. Gin gunywalo latin awobi ci gucako nyinge ni Obed, ma odoko kwaro Kabaka Daudi. Lurem Naomi gubedo ki yomcwiny madit atika. Gin guwacci: 'Mukwongo, Jehovah omiyi Ruth, ma obedo dako ma kite ber, dok man dong itye ki latin lakwaru. Myero wapaku Jehovah piri.'
"Tye dano ma moko mere i kom lareme liking ma loyo ominne kikome."—Carolok 18:24


I dwe me April i mwaka 30 K.M., Yecu ocito i Jerucalem. Dano mapol onongo gubino i boma man pi kwer me Kato. I kwer man, dano onongo gityero lee macalo mot i ot pa Lubanga. Jo mogo gubino ki leeyigi, ento jo mukene guwilo lee ki i Jerucalem.
I kare ma Yecu odonyo i ot pa Lubanga, en oneno dano ma gitye ka cato lee kunnu. Gubedo ka tiyo cente pigi kengi i ot me woro Jehovah! Yecu odok iye nining? En okedo tol ci oryemo romi ki dyangi woko ki i ot pa Lubanga. Oreto meja pa lulok-cente ci oonyo nyig centegi woko piny. Yecu owaco bot jo ma gitye ka cato amam ni: 'Teru jami magi woko ki kany! Pe wulok ot pa Abana odok kabedo me tiyo biacara!'
Dano ma i ot pa Lubanga gubedo ki ur i kom gin ma Yecu otimo. Lulub kore wigi opo i kom lok ma lanebi mo ocoyo i kom Meciya ni: 'Mit kom pi ot pa Jehovah mito neka woko.'
Lacen i mwaka 33 K.M., Yecu dok olonyo ot pa Lubanga tyen me aryone. En pe oye ni ngat mo onyut cac i kom ot pa Wonne.
"Pe itwero tic pi Lubanga ka dok pi lim bene."—Luka 16:13


Ma Yucepu tye i buc, Parao, kabaka me Ejipt, oleko lek ma ngat mo pe twero gonyo tere. Latic pa Parao acel otito bote ni Yucepu romo gonyo te lek meno. Cutcut Parao ocwalo dano me kelo Yucepu.
Parao openyo Yucepu ni: 'Tika iromo gonyo te lek ma aleko-ni?' Yucepu otito bot Parao ni: 'Ejipt biceko cam mapol pi mwaka abiro, dok bibedo ki kec pi mwaka abiro. Yer ngat mo maryek me gwoko cam wek kec pe onek dano.' Parao ogamo ni: 'Ayero in! In aye ibibedo lalub kora i lobo Ejipt ducu!' Yucepu ocako ngeyo te lek pa Parao nining? Jehovah aye okonyo Yucepu.
Pi mwaka abiro ma lubo meno, Yucepu obedo ka gwoko cam. I nge meno, kec opoto i wi lobo ducu, kit ma Yucepu otito kwede. Dano gubino ki i kabedo ducu me wilo cam ki bot Yucepu. Wonne Yakobo owinyo ni cam tye i Ejipt, pi meno en ooro awobene apar kunnu ka wilo cam.
Awobe pa Yakobo gucito bot Yucepu, dok en ongeyogi cutcut. Ento omegine pe guniang ni meno aye Yucepu. Gukulle i nyimme kit ma en onongo oleko kwede i kare ma pud tidi. Yucepu onongo mito ngeyo ka omegine pud gitye ki adage. Pi meno en owaco botgi ni: 'Wun lurot-piny. Wun wubino me ngeyo ka ma lobowa goro iye.' Guwacci: 'Pe! Wan watye omege 12 ma waa ki i lobo Kanaan. Ominwa acel oto woko, dok ominwa matidi loyo odong paco bot wonwa.' Ci Yucepu owaco botgi ni: 'Wukel ominwu matidi-ni bota, ci abiye lokwu.' Pi meno, gin gudok cen gang bot wongi.
I kare ma jo me ot pa Yakobo camgi otum woko, en dok ocwalo awobene i Ejipt. I wotgi man, gutero omingi matidi Benjamin. Me temo cwiny omegine, Yucepu okano kikopone me ryal i kicaa pa Benjamin ci owaco ni gin gukwalo kikopo man akwala. Ma lutic pa Yucepu gunongo kikopo man i kicaa pa Benjamin, cwiny omegine oballe woko. Gin gulego ni Yucepu pe opwod Benjamin ento opwod gin aye.
Man oweko Yucepu ongeyo ni omegine dong kitgi olokke woko. Yucepu onongo dong pe twero diyo cwinye pi kare malac. En ocako koko matek ci owacci: 'An ominwu Yucepu. Wora mono pud tye makwo?' Omegine gubedo ki ur madit. En owaco botgi ni: 'Pe wubed ki cwercwiny pi gin ma wutimo i koma. Lubanga aye yam ocwala kany wek alar kwowu. Dong wucit oyotoyot wukel babana kany.'
Gin gudok gang me tito kwena maber man bot wongi ki me kele i Ejipt. I nge mwaki mapol, Yucepu gin ki wonne dok guribbe.
"Ka pe wutimo kica bot dano pi balgi, ci Wonwu ma tye i polo bene pe bitimowu kica pi balwu."—Matayo 6:15


I nge telo jo pa Jehovah pi mwaki mapol, Yocwa oto ki mwaka 110. I kare ma en pud kwo, jo Icrael onongo giworo Jehovah. Ento ma Yocwa oto, gin gucako woro cal apaya, calo jo Kanaan. Kit ma jo Icrael gukwero winyo Jehovah, en oweko kabaka mo me Kanaan ma nyinge Jabin ounogi matek. Jo Icrael gubako doggi bot Jehovah ni okonygi. Pi man, Jehovah ominigi latela manyen ma nyinge Barak. En aye okonyo jo Icrael me dwogo bot Jehovah.
Lanebi mo ma dako ma nyinge Debora ocwalo kwena, olwongo Barak. En onongo mito tito bot Barak lok man mua ki bot Jehovah: 'Kwany co 10,000 ci wucit ka kemme ki mony pa Jabin i dog kulu Kicon. Ibiloyo lweny i kom Cicera ki kunnu.' Barak owaco bot Debora ni: 'Ka in iye me cito kweda, ci abicito.' Debora ogamo ni: 'Abicito kwedi. Ento pe in aye bineko Cicera. Jehovah owaco ni dako mo aye bineke.'
Debora ocito ki Barak kacel ki dul monnye wa i Got Tabor wek giyubbe pi lweny. I kare ma Cicera owinyo lok man, en ocoko wegi gadigadine ki monnye ducu i nota kulu Kicon. Debora owaco bot Barak ni: 'Tin aye nino ma Jehovah bimiyo iloyo lukworri.' Barak ki jone 10,000 gucako lor piny ki i wi got ka kemme ki mony pa Cicera.
Jehovah omiyo kulu Kicon opong libyeny wa i wi tera. Gadigadi pa Cicera omoko i coto. Pi man, en opye woko ki i gadigadine ci ocako ringo ki tyene. Barak ki lumonye gujwero mony pa Cicera, ento Cicera olwi woko! En ongweco ocito okanne i kema pa dako mo ma nyinge Yayeri. Yayeri omiyo bot Cicera cak ni omati, ci oumo kome ki batania. Oteka lweny man ma ool-ni onino woko bokbok. Ka dong Yayeri olibbe mot mot ci oguro yat lagur kema i wiye oneke woko.
Barak obino ka yenyo Cicera. Yayeri okato woko ki i kema ci owacce ni: 'Dony i iye. Abinyutti dano ma itye ka yenyone-ni.' Barak odonyo i kema ci oneno Cicera oto woko. Barak ki Debora gupako Jehovah ki wer pi miyo lukworgi i cinggi. Pi mwaka 40, jo Icrael gubedo ki kuc.
"Mon ame tero amut [kwena] aberi, pol meicel."—Jabuli 68:11, Baibul me leb Lango


Lukricitayo me cencwari me acel gutito kwena me Ker-ri wa i agikki lobo ducu. Yecu onyutigi ka ma myero gutit kwena iye dok otimo tango ma omiyo gupwonyo dano i leb pengi kikome. Jehovah omiyo botgi tekcwiny ki teko me kanyo aunauna magwar.
Yecu omiyo bot lakwena Jon ginanyuta i kom deyo pa Jehovah. I ginanyuta mukene, Jon oneno ka Ker me polo loyo Catan ki lobone matwal. Jon oneno ka Yecu loyo macalo Kabaka kacel ki luloc 144,000 ma giloyo kwede. Jon bene oneno ka lobo ducu lokke doko paradic ka ma dano ducu giworo iye Jehovah ki kuc dok ma gunote.
I CEKCON MAN
Teko ango ma cwiny maleng ominigi?
Lupwonnye dini ma onongo guneko Yecu woko dok gutemo juko lupwonnyene. Ento onongo pe gitwero.
Caulo tye ka lweny magwar i kom Lukricitayo, ento meno dong cok lokke.
Pingo Lubanga ooro Petero me cito i ot pa laco man ma pe obedo Lajudaya-ni?
Lakwena Paulo gin ki lumiconari luwote gucako tic me tito kwena i kabedo mogo maboco.
Jok, oyengyeng, ki pala lucwan okubbe nining i lok man?
Co aryo-ni gutiyo kacel macalo lurem pi mwaki mapol adada.
Wotgi opong ki pekki, ento pe tye peko mo ma romo juko lakwena man.
Yecu omiyo en oneno ginanyuta mapat pat ma lubbe ki ngo ma bitimme i anyim.
Niyabo bot Jon nyuto kit ma Ker pa Lubanga biloko kwede kwo i wi lobo.


Yonacan, wod pa Kabaka Caulo madit loyo, obedo lalweny ma cwinye tek. Daudi owaco ni Yonacan onongo dwir makato ocur dok tek makato labwor. I nino mo acel Yonacan oneno lumony 20 pa jo Piliciti i wi cere. En owaco bot awobi ma tingo jami lwennye ni: 'Wabilwenyo i komgi keken ka Jehovah omiyowa lanyut. Ka jo Piliciti guwaco ni wacit malo botgi, ci wabingeyo ni myero walweny i komgi.' Jo Piliciti gudange ni: 'Wubin malo botwa ka lweny!' Pi meno, co aryo-ni guito cere ci guloyo mony pa jo Piliciti woko.
Kit macalo Yonacan obedo wod pa Caulo madit loyo, en onongo myero odok kabaka i nge to pa wonne. Ento, Yonacan ongeyo ni Jehovah oyero Daudi me leyo kaka Caulo macalo kabaka me Icrael. Kadi bed kit meno, en pe obedo lanyeko. Yonacan ki Daudi gudoko lurem macok. Ngat acel acel okwonge me gwoko lawote. Yonacan omiyo bot Daudi jorre, pala lucwanne, atumme, ki del pyere macalo lanyut me liremgi.
I kare ma Daudi onongo tye ka ngwec woko ki bot Caulo, Yonacan owoto bote ci owacce ni: 'Bed ma cwinyi tek. Jehovah oyeri me bedo kabaka. Kadi wa wora ngeyo.' Imito bedo ki larem maber calo Yonacan?
Tyen mapol, Yonacan oketo kwone ka mading me konyo lareme. En ongeyo ni Kabaka Caulo mito neko Daudi, pi meno en owaco bot wonne ni: 'Ka ineko Daudi, nongo itimo bal; en pe otimo bal mo i komi.' Caulo iye owang matek adada i kom Yonacan. Lacen i nge mwaki mogo, Caulo ki Yonacan guto kacel i dog lweny.
I nge to pa Yonacan, Daudi oyenyo wod pa Yonacan ma nyinge Mepibocet. I kare ma Daudi onongo Mepibocet, owaco bote ni: 'Kit macalo woru obedo larema macok adada-ni, abigwoki pi kwoni ducu. Ibibedo i gang kalla dok ibicamo i wi mejana nino ducu.' Daudi wiye pe owil i kom lareme Yonacan matwal.
"Wumarre kekenwu macalo ceng amarowu. Pe tye ngat mo ma tye ki mar madit makato man, ni dano miyo kwone pi lureme."—Jon 15:12, 13


Ma nino me Kato pi mwaka 32 K.M. onongo dong cok romo, lukwena gudwogo ki ka tito kwena. Onongo guol woko, pi man Yecu ocikogi ni gudony i yeya wek gicit Betacaida ka yweyo wigi. Ento i kare ma yeyagi dong cok o i wi tera, Yecu oneno ni dano alip mapol gulubo korgi. Kadi bed Yecu onongo mito bedo kene ki lukwenane, en pud ojologi ki yomcwiny. En ocango lutwo ci ocako pwonyogi. Yecu opwonyogi lok i kom Ker pa Lubanga dye ceng lung. I kare ma piny dong mito yuto, lukwenane gubino bote ci guwacce ni: 'Kec tye ka neko lwak. Cwalgi wek gucit ka yenyo ginacama.'
Yecu owaco ni: 'Pe myero gucit woko. Ento wun wumi botgi cam gucam.' Lukwena gupenye ni: 'Imito ni wacit ka wilo mugati pigi?' Lakwenane acel ma nyinge Pilipo owaco ni: 'Kadi bed onongo watye ki cente madwong, pe watwero wilo mugati ma romo lwak-ki.'
Yecu openyo ni: 'Wutye ki mugati adi?' Anderiya owaco ni: 'Watye ki mugati abic ki rec aryo. Nok ma konye pe.' Yecu owaco ni: 'Wukel mugati ki rec-ci bota.' En ociko dano ni gubed piny i lum i dul ki dul me 50 ki 100. Yecu okwanyo mugati ki rec, oneno malo i polo, ci olego. Ci omiyo cam ki lukwenane, ka dong gumiyo bot lwak. Co ma romo 5,000, mon ki lutino ducu gucamo guyeng. I ngeye, lukwena gucoko cam mudong wek pe oballe. Cam mudong oromo aduku 12 kulu! Meno obedo tango me aura, pe kumeno?
Dano gubedo ki ur madit mumiyo onongo gimito bino ka mako Yecu tektek pi kete me bedo kabaka. Ento Yecu onongo ngeyo ni kare peya oromo pi Jehovah me kette macalo kabaka. Pi meno en ocwalo lwak gucito ci owaco bot lukwenane ni gungol loka Nam Galilaya. Gudonyo i yeya, ci Yecu ocito kene i wi got. Pingo? Pien en onongo mito lega bot Wonne. Kadi bed Yecu onongo tye ki tic mapol, ento en onongo pud kwanyo cawa me lega.
"Pe wuti pi cam ma top woko, ento pi cam ma rii nio wa i kwo ma pe tum, ma Wod pa dano bimiyowu."—Jon 6:27


GIN ME ATIMA: Kony jo ma tye ka winyo lokki me lubo pwony-nyi, dok inyut ka maleng kit ma lok ma pigi tego kubbe kwede ki wi pwony-nyi ki gin ma imito cobone.
KIT ME TIMONE:
Bed ki gin ma imito cobone. Niang kong ka pwony-nyi tye me miyo ngec, moko gin moni, nyo cuko cwiny lwak, ci mi i yo ma lubbe ki gin ma imito cobone. Nen ni lokki ducu ma pigi tego konyi me cobo tyen lok me pwony-nyi.
Nwo wi lok me pwony-nyi. Bed ka lok i kom wi lok me pwony-nyi ka iwoto ki miyone kun inwoyo nyig lok ma pigi tego me wi pwony-nyi.
Wek lok ma pigi tego ocung ka maleng dok obed yot me niang iye. Yer lok ma pigi tego ma kubbe ki wi pwony-nyi dok ma itwero pwonyone maber i wang cawa ma kimini. Wek lok ma pigi tego gubed nok, kun iwacogi ka maleng. Ling kong manok ma peya ikobo i mukene. Wek dano gulubi maber ka itye ka kobo i lok mukene ma pire tek.


I kare ma Moses onongo tye i Wi Got Cinai, Jehovah owacce ni oyub kema mo ma kite dok pat, ka ma jo Icrael twero Wore iye. Onongo gibitingo kema-ni ka weng ma giwoto iye.
Jehovah owaco ni: 'Wac bot jo Icrael ni gumi gin ma gitwero miyone pi konyo yubo kema me woro.' Jo Icrael gumiyo jabu, ryal, mola, kidi me wel, ki gin it-gu. Gin bene gumiyo yer romo, bongo camanini, laa dyegi, ki jami mukene mapol ata. Cinggi obedo yot mada mumiyo Moses owaco botgi ni: 'Watye ki muromo! Pe dong wumedde ki kelo gin mo.'
Co ki mon mapol ma ludiro gumiyo kony i yubo kema me woro. Jehovah ominigi kwiri me tic. Mogo gubedo ka wiyo uci nyo kwoyo kwoc. Mukene gumwono kidi, guteto jabu, nyo gupayo bao.
Dano guyubo kema-ni kit ma Jehovah otittigi kikome. Gukwoyo bongo mo ma mwonya adada me poko i kema-ni i bute aryo, Kabedo Maleng ki dong Kabedo Maleng Makato Ducu. I Kabedo Maleng Makato Ducu, onongo tye canduk me gicikke, ma kiyubo ki bao yat okuto ki jabu. I Kabedo Maleng, onongo tye meja, okar mac ma kiyubo ki jabu, ki dong keno tyer me wango odok eceta. I dyekal me kema onongo tye otako mola ki keno tyer madit. Canduk me gicikke onongo poyo wi jo Icrael i kom cikkegi me winyo dog Jehovah. In tika ingeyo ngo ma gicikke obedo? Obedo cikke mo ma kite dok pat.
Jehovah oyero Aron ki awobene me tic i kema me woro macalo lulamdog. Ticgi onongo kwako gwoko kema-ni ki tyero gityer bot Jehovah. Lalamdog Madit, Aron, keken aye kiye ni odony i Kabedo Maleng Makato Ducu. Mwaka ki mwaka, en onongo donyo iye kicel keken me tyero tyer pi balle, bal pa jo me ode, ki dong bal pa rok ducu me Icrael.
Jo Icrael gutyeko yubo kema man i nge mwaka acel ma gua kwede ki i Ejipt. Onongo dong gitye ki kabedo me woro Jehovah.
Jehovah opongo kema me woro ki deyone ci pol ocako nen i wiye. Ka tekke pol-li onongo tye i wi kema me woro, jo Icrael gibedo mot. Ento ka pol ocako warre woko, gin guniang ni cawa dong oromo me medde ki wot. Onongo gitingo jami ma i kema-ni ci gilubo pol.
"Ci awinyo dwan mo malongo ma oa ki i komker kun wacci, 'Nen, kabedo pa Lubanga dong tye bot dano. En bibedo kacel kwedgi, ci gin gibibedo jone. Lubanga kikome aye bibedo kwedgi, kun bene bedo Lubangagi.'"—Niyabo 21:3


Jon, wod pa Jekaria ki Elicabet, odoko lanebi i kare ma en odongo. Jehovah otiyo ki Jon me pwonyo dano ni Meciya tye ka bino. Ento me kaka pwonyogi i kacokke nyo i gangigi, Jon otito kwena i tim. Dano gubino kun gia ki i Jerucalem ki Judaya me nongo pwony ki bot Jon. En opwonyogi ni me yomo cwiny Lubanga, myero guwek timo jami maraco. I nge winyo lok pa Jon, dano mapol gungut i kom balgi, ci Jon obatijagi i Kulu Jordan.
Jon onongo kwo kwo ma rwomme lapiny. En onongo ruko bongo ma kiyubo ki yer kinaga kun camo bonyo ki moo kic ma i tim. Dano onongo gitye ki miti madit me ngeyo ngat ma Jon obedo. Kadi wa Luparicayo ki Lucadukayo ma luwaka-ni gubino ka nene. Jon owaco botgi ni: 'Myero wulok kitwu dok wungut i kom balwu. Pe wutam ni piwu tek tutwal pien wuwaco ni wubedo likwayo pa Abraim. Meno pe te lokke ni wun lutino pa Lubanga.'
Dano mapol gubino bote kun gipenye ni: 'Ngo ma omyero watim me yomo cwiny Lubanga?' Jon ogamo ni: 'Ngat ma tye ki kanyi aryo, opok bot ngat ma pe kwede.' Ingeyo pingo en owaco kit meno? En onongo mito ni gunge ni me yomo cwiny Lubanga, myero gumar dano.
Jon owaco bot lujog-mucoro ni: 'Pe wujog makato wel ma kicikowu.' En owaco bot lumony ni: 'Pe wugam lim ma giwilowu kwede nyo wulok lok goba.'
Lulamdog ki Lulevi gubino ka neno Jon ci gupenye ni: 'In anga? Dano ducu gimito ngeyone.' Jon ogamo ni: 'An a dwan ngat ma dange i tim, kun atelo dano bot Jehovah, kit ma lanebi Icaya otito kwede.'
Dano onongo gimaro pwony pa Jon. Jo mapol gubedo ka penye kekengi ka ce Jon aye Meciya. Ento en owaccigi ni: 'Ngat mo ma tek loyo an tye ka bino. An pe apore me gonyo wa del warre. An abatijawu ki pii, ento en bibatijawu ki cwiny maleng.'
"En obino pi bedo caden me tito lok i kom ceng, wek dano ducu guye pi lokke."—Jon 1:7


Jehovah ocikke ni: 'To bibedo pe, kadi kumo nyo koko nyo two. Abijwayo pig wanggi woko ducu. Wi dano pe dong bipo i kom jami ducu maraco ma otimme i kare mukato angec.'
Jehovah oketo Adam ki Kawa i poto me Eden wek gubed iye ki kuc wa ki yomcwiny. Onongo myero guwor Wongi me polo dok gupong lobo ki lutinogi. Adam ki Kawa gukwero winyo dog Jehovah, ento yub pa Lubanga pe olokke. I buk man waneno ni jami ducu ma Lubanga ociko cobbe kakare. Kerre bikelo mot mapol bot dano ma gibedo i wi lobo, kit ma en ocikke kwede bot Abraim.
Cokcok-ki Catan, jogine, ki jo maraco ducu bibedo pe. Dano ducu biworo Jehovah. Two ki to bibedo pe. Ma ka meno, nino ducu wabico ma nongo watye ki kero dok cwinywa yom me bedo kwo. Lobo ducu bidoko paradic. Dano ducu bibedo ki cam mamit kacel ki odi mabeco. Dano ducu bibedo lukica, ento pe lugero. Lee tim pe gibilworowa dok wan bene pe wabilworogi.
Pud dong wabibedo ki yomcwiny madit ya ka Jehovah ocako cero jo muto. Wabijolo jo ma yam gukwo con calo Abel, Nua, Abraim, Cara, Moses, Ruth, Esta, ki Daudi. Gibinywako kacel kwedwa i loko Lobo-ni me doko paradic. Tic bibedo tye mapol ata ma yomo cwinywa.
Jehovah mito ni ibed kunnu. Ibingeyo Jehovah i yo mogo ma yam peya itamo iye. Wanyiku wunu cok bot Jehovah nino ki nino ki dong pi naka!
"Rwotwa ki Lubangawa, in imyero me nongo deyo ki woro ki teko, pien in aye ma yam iketo jami ducu."—Niyabo 4:11


Laloc me Roma, Cecar Augucito, omiyo cik ni Lujudaya ducu myero gudok cen i boma ma kinywalogi iye wek gucone. Pi meno, Yucepu ki Maliam guwoto wa i Beterekem, ka ma jo gang pa Yucepu gia ki iye. Kare onongo dong cok pi Maliam me nywal.
I kare ma guo i Beterekem, ot mo onongo dong pe pigi nikwanyo kabedo ma kigwoko iye dyangi. Kany aye ka ma Maliam onywalo iye wode, Yecu. Oumo kome ki bongo ci opyele mot obuto i weer pa dyang.
I kabedo mo macok ki Beterekem, lukwat mogo onongo gibedo woko i dyewor ka gwoko romigi. Cutcut, lamalaika ocung i kingi ci deyo pa Jehovah oryeny orumogi woko. Lworo omako lukwat-ti matek, ento lamalaika owaco botgi ni: 'Pe wulwor, pien akelliwu lok maber me yomcwiny. Tin kinywalo Meciya i Beterekem.' I cawa meno cutcut, lwak lumalaika mapol gunen i polo, kun giwaco ni: 'Deyo obed bot Lubanga malo i wi polo, dok kuc obed i wi lobo.' I ngeye, lumalaika gua woko ki botgi. Lukwat gudok iye nining?
Lukwat-ti guloko kekengi ni: 'Wek wacitu wa i Beterekem.' Gucito oyotoyot ci gunongo Yucepu ki Maliam, ki latin lakere ma gipyelo i weer pa dyang.
Dano ducu ma guwinyo guuro lok ma lumalaika gutito bot lukwat-ti. Maliam otamo matut i kom lok pa lamalaika dok wiye pe owil matwal. Lukwat gudok cen ka gwoko romigi, kun gipwoyo Jehovah pi jami ducu ma guneno dok guwinyo.
"An aa ki bot Lubanga, koni dong atye kany; pe abino pira kena, en aye oora."—Jon 8:42


Moses ocikke bot Parao ni pe dok ebidok ka nene. Ento ma peya oa, en owaco bot Parao ni: 'I cwiny dyewor, lutino kayo ducu ma i Ejipt, cakke ki i kom wod pa Parao nio kwede i kom awobe pa opii gibito woko.'
Jehovah owaco ni jo Icrael myero gucam cam mo ma kite dok pat. En owaco ni: 'Wunek nyok romo nyo dyel ma tye ki mwaka acel, ci wucwiny remone manok i kom okar me doggolawu. Wubul ringone, ci wucam ki mugati ma tobi pe iye. Wurukke maber ki war i tyenwu kun nongo wutye atera me a woko. I dyewor man abigonyowu woko.' Tika Itwero goyo yomcwiny ma jo Icrael gubedo kwede?
I cwiny dyewor, lamalaika pa Jehovah owoto i odi ducu ma tye i Ejipt. I odi ma pe kicwinyo remo i kom okar me doggolane, latin kayo oto iye. Ento lamalaika okato i wi odi ma kicwinyo remo i komgi. Jo me odi ducu me lobo Ejipt, kadi bed gulony nyo gilucan, gurwenyo latin mo. Ento kadi wa latin acel pa jo Icrael pe oto.
Wod pa Parao kikome bene oto woko. Parao onongo dong pe twero kanyone. Cutcut en owaco bot Moses ki Aron ni: 'Wua, wucit woko ki kany. Wuciti wuwor Lubangawu. Wua woko ki leewu!'
Ma dwe tye ka ryeny matar, jo Icrael gua woko ki i Ejipt ma guyubbe i dog ot ki dog ot, ki kaka ki kaka. Onongo tye co 600,000 kacel ki mon ki lutino mapol adada. Ki bene, lwagi jo mukene bene gucito kwedgi wek giwor Jehovah bene. Jo Icrael onongo dong gitye agonya!
Me po i kom kit ma Jehovah olarogi kwede, onongo gicamo cam meno mwaka ki mwaka. Onongo kilwongo ni kwer me Kato.
"Aweki makwo pi tyen lok man: wek omi anyut tekona i komi, wek nyinga oywek i wi lobo ducu."—Jo Roma 9:17, NW


I kare ma Caulo oto, Daudi odoko kabaka. En onongo tye ki mwaka 30. I nge loc macalo kabaka pi mwaki mogo, otyeno mo acel ma en onongo tye i wi ode, oneno dako mo ma mwonya adada. Daudi openyo ci oniang ni nyinge Batceba dok obedo dako pa lamony ma nyinge Uria. Daudi ocwalo lukwena ci gukelo Batceba i gang kalle. Daudi obuto kwede, ci dako-ni ogamo ic. Daudi otemo umo balle woko. En owaco bot ladit monnye ni oket Uria anyim ka ma lweny gwa iye ci gujer gudwog cen ki i ngeye. I kare ma Uria oto i dog lweny, Daudi onyomo Batceba.
Ento Jehovah oneno jami maraco ducu ma otimme. Ngo ma en otimo? Jehovah ocwalo lanebi Natan bot Daudi. Natan owaco ni: 'Lalonyo mo onongo tye ki romi mapol, ento lacan obedo ki latin romo acel keken ma en maro adada. Laco ma lalonyo-ni okwanyo latin romo pa lacan-ni woko.' Kiniga omako Daudi matek ci owaco ni: 'Lalonyo-ni myero kinek woko!' Natan owaco bot Daudi ni: 'In aye lalonyo-ni kikome!' Cwiny Daudi otur, ci en oye balle i nyim Natan kun waco ni: 'An atimo bal i kom Jehovah.' Bal man okelo ayelayela mapol bot Daudi ki jo me ode. Jehovah omiyo pwod bot Daudi ento pe oneke pien en onongo dano ma genne dok mwol.
Daudi onongo mito gero ot pi Jehovah, ento Jehovah oyero wode Solomon me gerone. Daudi ocako yubo jami gedo ma mitte pi Solomon ci owaco ni: 'Ot pa Jehovah myero obed me deyo makato ducu. Solomon pud tidi, pi meno an abikonye ki yubo jami ducu ma mitte.' Daudi omiyo centene madwong adada pi konyo tic me gedo-ni. En oyenyo jo ma gikwiri i ticgi. En ogwoko jabu ki ryal, dok oweko kikelo bao yat cedar ki i Turo ki Cidon. I agikki me kwone, Daudi omiyo bot Solomon cal ma nyuto kit ma ot pa Lubanga myero obed kwede. En owacci: 'Jehovah omiyo acoyo jami magi ducu piri. Jehovah bikonyi. Pe ilwor. Bed ma cwinyi nwang wek imak tic.'
"Ngat ma kano balle ma pe tuco, pe bimedde ki bedo ki kwo maber; ento ngat ma tuco balle ka bwoto timogi matwal aye kica bimako Lubanga i kome."—Carolok 28:13


Jami ducu ma Luparicayo onongo gitimo obedo pi nongo pak ki bot dano. Ka gutimo gin mo me kica, nongo gutimo wek jo mukene gunengi. Onongo gilego i dye lwak wek dano weng gunengi. Luparicayo onongo gimako lega maboco ki wigi ci gicito ka wacone i kacokke nyo i dye gudo ka ma dano ducu twero winyone. Pi man, dano gubedo ki ur i kare ma Yecu owaco botgi ni: 'Pe wuleg calo Luparicayo. Gin gitamo ni Lubanga bibedo ki ur pi lwagi lok ma giduro-ni, ento kulu. Lega tye i kin dano moni ki Jehovah. Pe wubed mere ka nwoyo en lok acel moni-ni. Jehovah mito ni itit bote kit ma iwinyo kwede ki i cwinyi.
'Dong wuleg kit man ni: "Wonwa ma tye i polo, giwor nyingi maleng. Ker meri obin; giti gin ma imito i lobo kit ma gitiyo i polo."' Yecu bene otito botgi ni myero guleg pi camgi me nino meno, wek kitimigi kica pi balgi, ki dong jami mukene ma gudo kwogi.
Yecu owaco ni: 'Pe wujuk lega. Wumedde ki penyo Wonwu, Jehovah, pi jami mabeco ma wumito. Lunyodo ducu gimito miyo jami mabeco bot lutinogi. Ka latinni olegi ni imiye kwon, ci ibimiye gweng? Ka olegi ni imiye rec, ci ibimiye twol?'
Ka dong Yecu otito ni: 'Ka wungeyo miyo mot mabeco bot lutinowu, ci Wonwu Jehovah pe bikatowu kun miyo botwu cwiny maleng? Gin ma myero wutim aye me medde ki penye.' Tika ilubo tam ma Yecu omiyo-ni? Jami macalo mene ma in ilego pire?
"Wulegi, ci gibimiyo botwu; wuyeny, ci wubinongo; wudwong doggola ci gibiyabo botwu."—Matayo 7:7


I Galilaya, Yecu orwatte ki lulub kore. En omiyo botgi cik ma pire tek mada ni: 'Wuciti, wucilok jo me rok ducu wek gudok jo ma luba. Wupwonygi jami ducu ma apwonyowu kwede, ci wubatijagi.' Ka dong en ocikke ni: 'Wiwu opo ni, abibedo kwedwu kare ducu.'
Pi nino 40 i nge cerre, Yecu obedo ka nyutte bot lulub kore mapol ata i Galilaya ki Jerucalem. En omiyogi pwony ma pigi tego dok otimo tango mapol. I ngeye, Yecu orwatte ki lukwenane pi tyen me agikki i Wi Got Jeituni. En owaco botgi ni: 'Pe wua ki i Jerucalem. Wukur gin ma Lubanga Won ociko pire.'
Lukwenane pe guniang lokke. Gupenye ni: 'Ibidoko Kabaka me Icrael i kare man bo?' Yecu ogamo ni: 'Kare ma Jehovah omoko pira me doko Kabaka peya oromo. Cokcok-ki wubinongo teko ka cwiny maleng obino i komwu, ci wubibedo lucadenna. Wucit wutit lok me kwena i Jerucalem, Judaya, Camaria, ki i agikki lobo ducu.'
I nge meno, Yecu ocako cito malo i polo ci pol oume woko. Lupwonnyene gubedo ka neno malo, ento en onongo dong ocito woko.
Lupwonnyene gua woko ki i Wi Got Jeituni ka gucito i Jerucalem. Gubedo ka cokke i rum mo ma malo kare ki kare kun gilego kacel. Onongo gitye ka kuro tira mukene ki bot Yecu.
"Dong lok man me kwena maber me ker pa Lubanga gibitito i wi lobo ducu, me bedo caden bot rok ducu; ka dong lacen agikki piny bibino."—Matayo 24:14


Nino mo acel ma Kawa tye kene, twol oloko kwede, kun wacci: 'Mono lok ada ni Lubanga ogengowu ni pe wucam nyig yadi ducu ma tye i poto-ni?' Kawa ogamo ni: 'Watwero camo nyig yadi ducu nikwanyo yat acel keken. Ka wacamo nyig yat meno, wabito woko.' Twol owacci: 'Pe wubito. Adada, ka wucamo, wubidoko calo Lubanga.' Meno mono obedo lok ada? Pe, obedo lok goba. Ento Kawa oye lok meno. En obedo ka neno nyig yat meno ci ocako marone. Ocamo ci omiyo mogo bot Adam. En onongo ngeyo ni gibito ka guturo cik pa Lubanga. Kadi bed kit meno, Adam bene ocamo nyig yat meno.
I otyeno meno, Jehovah oloko bot Adam ki Kawa. En openyogi ni pingo gukwero lubo cikke. Kawa okok i kom twol, dok Adam olengo lok i wi Kawa. Kit ma dong Adam ki Kawa gukwero winyo Jehovah, en oryemogi woko ki i poto. Me wek pe gudok cen i poto, Lubanga oketo lumalaika ki pala lucwan ma lyel mac i dog poto meno.
Jehovah owaco ni ngat ma obwolo Kawa bene binongo pwod. Pe obedo twol kikome ma oloko ki Kawa. Jehovah pe ocweyo twol ma loko. Lamalaika ma kite rac aye omiyo twol oloko. En otiyo ki twol me bwolo Kawa. Lamalaika meno kilwongo ni Catan Larac-ci. I anyim, Jehovah bijwero Catan woko wek pe omedde ki bwolo dano me timo gin marac.
"Nia i acakki piny en [Catan] con lanek, pe cung i ada, pien lok me ada pe i iye."—Jon 8:44


GIN ME ATIMA: Ti ki jami anena wek pwony ma itye ka miyone obed yot dok ma kitwero po iye.
KIT ME TIMONE:
Yer jami anena ma twero medo mit pa pwonyi. Ti ki cal, mep, lain ma nyuto kare ma jami otimme iye, ki jami anena mukene me pwonyo lok ma pire tek, ento pe jami ma pigi pe tek. Kony jo ma tye ki winyi me po i kom pwony ma pire tek ma itye ka miyone, ento pe i kom gin anena meno keken.
Nen ni jo ma gitye ka winyo lokki gitwero neno gin anena ma itye ka tic kwede-ni. Me labolle, ka ibinyuto cal mo ki i wi abam, nen ni dit ma jo ducu gitwero nenone.


I nge kare mo, jo Icrael dok guweko woro Jehovah ci gucako woro lubange me goba. Pi mwaki abiro, jo Midian gukwalo lee pa jo Icrael dok gubalo cam ma i potigi woko. Me bwot ki i cing jo Midian, jo Icrael gubedo ka kanne i boro ki i kin godi. Gin gukok bot Jehovah ni olargi. Pi man, Jehovah ocwalo malaikane bot awobi mo ma nyinge Gideon. Malaika-ni owaco bote ni: 'Jehovah oyeri me bedo twon oteka lweny.' Gideon openyo ni: 'An atwero laro jo Icrael nining? An ma konya pe-ni.'
Gideon onongo biniang nining ni Jehovah oyere? En oketo yer romo i ngom ci owaco bot Jehovah ni: 'Odiko ka ce toyo opong i yer romo keken kun ngom ducu otwo woko, ci abingeyo ni imito ni alar jo Icrael.' Odiko con, en onongo yer romo opong ki toyo ento ngom ducu otwo woko! Ento Gideon dok openyo ni odiko me nino ma lubo, yer romo myero obed ma otwo ento ngom obed ma dyak ki toyo. I kare ma meno otimme, Gideon dong omoko ada ni Jehovah oyere. En oguro monnye me lweny i kom jo Midian.
Jehovah owaco bot Gideon ni: 'Abimiyo jo Icrael giloyo lweny. Ento kit macalo itye ki mony mapol-li, giromo tamo ni gin aye guloyo lweny ki tekogi kengi. Wac ki jo ma lwor ducu ni gudok paco.' Pi meno, monnye 22,000 gudok cen paco, ci jo 10,000 gudong. Jehovah dok owacci: 'Mony pud pol adada. Tergi i dog pii ci iwac botgi ni gumat pii. Wek jo ma gimato pii kun gingiyo piny keken aye gudong boti.' Dano 300 keken aye ma gumato pii kun gingiyo piny. Jehovah ocikke ni jo manok-ki aye gibiloyo mony 135,000 pa jo Midian.
I dyewor meno, Jehovah owaco bot Gideon ni: 'Cawa dong oromo me cako lweny i kom jo Midian!' Gideon omiyo bot jone tum ki abino ma kiketo iye mac raa. En owaco botgi ni: 'Wunena, ci wutim kit ma an atimo.' Gideon okuto tumme, otyero abinone, oilo mac raane malo, ka odange matek ni: 'Pala lucwan pa Jehovah ki pa Gideon!' Monnye 300 ducu bene gutimo kit meno. Lworo omako jo Midian matek ci gubange gucako ngwec atata. I anywena nywena man, gin gucako lweny i komgi kekengi. Jehovah dok okonyo jo Icrael me loyo lumonegi.
"Me nyuto ni tek madwong me twero obedo gire pa Lubanga, pe oa ki botwa."—2 Jo Korint 4:7


Kidiyo jo Icrael tektek me tic macalo opii. Jehovah ooro Moses ki Aron ni guter kwena man bot Parao: 'Wek jona guciti, wek guwora i tim.' Parao ogamo ki awaka ni: 'Pe aparo gin ma Jehovah owaco, dok bene pe abiweko jo Icrael woto.' Ci Parao odiyogi me tic matek makato. Jehovah onongo ni myero eniang wi Parao. Ingeyo gin ma en otimo? En okelo Pwod Apar i kom lobo Ejipt. Jehovah owaco bot Moses ni: 'Parao okwero winyo lokka woko. Kudiko, nongo en tye i dog Kulu Nail. Cit bote iwacce ni kit ma en okwero weko jona ni guciti, pii me kulu Nail bilokke doko remo.' Moses owinyo dog Lubanga ci ocito bot Parao. Parao oneno kit ma Aron ogoyo pii me kulu Nail ki odone, ci piine ducu olokke odoko remo. Kulu Nail odoko coo, rec ma iye oto woko dok jo Ejipt onongo dong pe gitwero mato piine. Ento Parao pud okwero gonyo jo Icrael woko.
I nge nino abiro, Jehovah dok ooro Moses ni odok cen bot Parao ki kwena man: 'Ka pe iweko jona gucito, abicwalo ogwal wek gupong lobo Ejipt woko.' Ento Parao pe oye ni jo Icrael gua, pi meno Aron oilo odone, ci ogwal ocako corre oumo lobo Ejipt ducu. Dano gunongo ogwal opong i odigi, i kitandagi, dok opye wa i atabo camgi. Ogwal opong i kabedo ducu! Parao obako doge ni Moses oleg Jehovah wek okwany ogwal woko. Parao ocikke ni ebiweko jo Icrael gicito. Pi meno, Jehovah ogiko pwod man woko, ci jo Ejipt gucoko ogwal muto guduro woko lipim. Lobo okwok woko mangwe. Ento doki, Parao okwero gonyo jo Icrael woko.
Ci Jehovah owaco bot Moses ni: 'Aron myero ogo ngom ki odoone, ci apwa bilokke doko lakucukucu, nyo lwangi mogo ma gitino ma gikayo dano.' Cutcut lakucukucu ocako bino mapol. Jo pa Parao kikome guwacce ni: 'Pwod man oa ki bot Lubanga.' Ento Parao pud okwero weko ni jo Icrael guciti.
"Abimiyo gingeyo twerona ki tekona kicel keken, ci dong gibingeyo ni an nyinga [Jehovah]"—Jeremia 16:21


I kare ma Nebukadnejar otero rwodi me Juda i Babilon, en oketo ladit wi luticce ma nyinge Acipenaj ni onen lok me gwokogi. Nebukadnejar ociko Acipenaj ni myero onong awobe ma komgi yot dok giryek loyo aloya ki i kingi. Awobe magi onongo kibipwonyogi pi mwaka adek. Pwonnye man onongo biyubogi me tic i rwom ma malo i lobo Babilon. Awobe-ni onongo myero gupwony kwano, coyo, ki loko leb pa jo Babilon. Myero bene gucam cam ma kabaka ki jo me gang kalle gicamo. Awobe angwen i kin magi gin aye Daniel, Anania, Micael, ki Ajaria. Acipenaj omiyogi nying manyen pa jo Babilon: Beltecajar, Cadrak, Mecak, ki Abednego. Pwony ma gubedo ka nongo tika omiyo gujuko tic pi Jehovah woko?
Awobe angwen magi gumoko tamgi me woro Jehovah. Onongo gingeyo ni pe omyero gicam cam pa kabaka pien Cik pa Jehovah pe ye ni gucam lee mogo. Pi meno guwaco bot Acipenaj ni: 'Ladit, pe idiwa me camo cam pa kabaka.' Acipenaj owaco botgi ni: 'Ka pe wucamo ci kabaka oneno ni komwu pe yot, en bineka woko!'
Daniel okatti ki tam maber. En owaco bot ladit ma gwokogi ni: 'Tim ber kong imiwa pot dek ki nyig ginapita mogo ki pii amata keken pi nino apar. I nge meno, por komwa ki kom awobe ma gicamo cam pa kabaka-ni.' Lagwok awobe oye tamme.
I nge temogi pi nino apar, Daniel ki lureme adek onongo komgi nen ma yot loyo awobe mukene-ni ducu. Jehovah onongo cwinye yom ni guwinyo doge. En omiyo bot Daniel ryeko me niang te ginanyuta ki lek.
I kare ma awobe magi gutyeko pwonnyegi, Acipenaj okelogi bot Nebukadnejar. Kabaka oloko kwedgi ci onongo ni Daniel, Anania, Micael, ki Ajaria giryek makato awobe mukene-ni ducu. En oyerogi me tic i gang kalle. Kabaka onongo pol kare penyo pi tamgi i kom jami ma pigi tego. Jehovah omiyogi ryeko makato pa luryeko ki lutyet pa kabaka ducu.
Kadi bed onongo gitye i lobo mukene, Daniel, Anania, Micael, ki Ajaria wigi pe owil woko ni gin jo pa Jehovah. In bene tika ibipo pi Jehovah, tutwalle ka lunyodoni pe gitye kacel kwedi?
"Pe imi ngat mo ocayi ni pien in pud itidi, ento bed lanen maber bot jo muye, i lokki, i kiti, i mar, i niye, ki i bedo maleng labongo gin marac mo i komi."—1 Temceo 4:12


Jo ma gibedo i boma madit me Aciria ma kilwongo ni Nineve, onongo kitgi raco adada. Jehovah owaco bot lanebine Yona ni ocit i Nineve wek ocikgi ni gulok kitgi woko. Ento Yona oringo woko ka ma tye tung kilong me Nineve. En odonyo i mel ma woto i Tarcic ci gukwang gucito woko.
I kare ma meli-ni tye i dye nam, yamo ocako kodo magwar ma pii twagge tutwal, ci lukwang mel lworo omakogi matek. Gulego bot lubangegi kun gipenyo ni: 'Ngo ma tye ka timme?' I agikkine, Yona owaccigi ni: 'An aye abalo. Atye ka ngwec woko ki i timo gin ma Jehovah owacca ni atim. Wutinga wubola i nam, ci nam bikwe woko piwu.' Lukwang mel onongo pe gimito bolo Yona i nam, ento en odiyogi matek ni gubole. I kare ma gubole i nam, twagge pa nam otugi kwe woko cut.
Yona otamo ni ebito woko. I kare ma en tye ka lwiny i te pii, olego bot Jehovah. Ci Jehovah ocwalo rec madit. Rec-ci omwonyo Yona woko, ento pe oneke. Ki i i rec, Yona olego ni: 'Acikke ni abibedo lawiny boti i kare ducu.' Jehovah ogwoko Yona maber i i rec pi nino adek ci omiyo rec-ci ongoko Yona woko i wi tera ka ma otwo.
Kit ma Jehovah olaro Yona, onongo dong tyen lokke ni pe mitte ni en ocit i Nineve? Pe. Jehovah dok owaco bot Yona ni ocit i Nineve. Yona dong obedo lawiny. En ocito kunnu ci ociko jo ma kitgi raco magi ni: 'I nino 40 keken, kibijwero Nineve woko.' Ka dong gin mo ma Yona pe otamo iye otimme—jo Nineve guwinyo lok ci guloko yogi woko. Kabaka me Nineve owaco bot jone ni: 'Wukok matek bot Lubanga, dok wungut i kom balwu. Anga ma ngeyo ka Lubanga bitimowa kica.' I kare ma Jehovah oneno ni jo-ni gungut i kom balgi, en pe ojwero Nineve.
Cwiny Yona owang matek ni Jehovah pe ojwero boma man. Tam kong: Jehovah odiyo cwinye dok onyuto kica bot Yona, ento Yona onongo pe tye atera me nyuto kica bot jo me Nineve. Me ka meno, en oa woko ki i boma man owoto obedo i te tipo pa keno ci okun woko. I kare ma keno-nu oner woko, kiniga omako Yona matek. Pi meno Jehovah owacce ni: 'In iparo pi keno ma otwi kene-ni makato jo me Nineve. Anyuto botgi kica, dok gubwot.' Pen lokke tye ningo? Jo me Nineve onongo pigi tek loyo gin ma twi atwiya.
"[Jehovah] diyo cwinye i komwu, pien en pe mito ni ngat mo orweny woko matwal, ento mito ni jo ducu guo i ningut."—2 Petero 3:9


I dyewor mo acel, Kabaka Nebukadnejar oleko lek mo ma kite dok pat. Lek man obedo ka yelo wiye mada ma nino bene pe mako wange. En olwongo lutyet ma mege ci owaccigi ni: 'Wugony te lekka.' Guwaco bote ni: 'Tit lek meno botwa, Ai kabaka.' Ento Nebukadnejar odok iye botgi ni: 'Pe! Wun aye wutita gin ma aleko, ka pe ci abinekowu woko.' Gudok iye tyen me aryo ni: 'Tittiwa gin ma ileko, ci wabinyuto tyen lok me lekke.' En ogamo ni: 'Wun ducu wutye ka tuko ki wiya. Wutita gin ma aleko!' Guwaco bot kabaka ni: 'Pe tye dano mo kadi ki acel ma twero timo meno. Gin ma itye ka penyo-ni pe twere.'
Kiniga omako Nebukadnejar matek mumiyo ociko ni kinek lutyet ki jo maryek ducu ma i lobo Babilon. I kingi onongo tye iye Daniel, Cadrak, Mecak, ki Abednego. Daniel olego kabaka ni omi kare mo. Ka dong en ki lureme gulego bot Jehovah kun gipenye ni okonygi. Ngo ma Jehovah otimo?
Jehovah onyuto lek pa Nebukadnejar kacel ki tyen lokke bot Daniel i ginanyuta i dyewor. Orwone, Daniel ocito bot latic pa kabaka ci owaco ni: 'Pe inek laryeko mo keken. Atwero gonyo te lek pa kabaka.' Latic-ci otero Daniel bot Nebukadnejar. Daniel owaco bot kabaka ni: 'Lubanga onyuto boti lok ducu ma bitimme i kare me anyim. Man aye gin ma ileko: Ineno cal mo madit ma wiye kitiyo ki jabu, kore ki bade kitiyo ki ryal, iye ki eme kitiyo ki mola, oloto tyene kitiyo ki nyonyo, tyene ma kicibo kwede piny kitiyo dulle mogo ki nyonyo ki mogo kicweyo ki lobo. Got obar otyer woko ki i kom got madit, ci ocelo cal meno i tyene. Cal-li onginye matitino calo cung kal ma yamo otingo otero woko. Got ma ocelo cal-li odoko twon got madit mada ma opongo lobo ducu.'
Daniel dok owaco ni: 'Man aye tyen lok me lekki: Ker ma megi aye wic ma kiyubo ki jabu. Ryal-li cung pi ker ma bibino i nge locci. Lacen ker ma tye calo mola bibino, ma biloyo lobo ducu. Ker me angwenne bibedo tek calo nyonyo. I agikkine, ker ma opokke biloyo loc, ma dulle mogo bibedo tek calo nyonyo kun dulle mukene goro calo lobo. Got matidi ma doko twon got madit-ti obedo Ker pa Lubanga. Bingido ker magi ducu matitino ci en aye bicung bedo matwal.'
Nebukadnejar oryebbe piny i nyim Daniel. En owacci: 'Lubangani aye onyuto lek man boti. Pe tye Lubanga mo calo en.' Me kaka neko Daniel, Nebukadnejar okete me bedo ladit ma loyo luryeko ducu ki laloc i lobo ducu me Babilon. Ineno kit ma Jehovah ogamo kwede lega pa Daniel?
"Gucoko luker kacel i kabedo ma gilwongo i leb Ibru ni Armagedon."—Niyabo 16:16


Lukwena gulubo lok pa Yecu ci gutito lok me kwena maber-ri i twok lobo lung. I mwaka 47 K.M., omege ma gitye i Antiokia gucwalo Paulo ki Barnaba ka tito kwena i kabedo mogo ma tye i bor piny. Lutit kwena aryo-ni guwoto i kabedo mogo ma i Asia Minor calo Derube, Licitra, ki dong Ikonio.
Paulo ki Barnaba gutito kwena bot dano ducu, kadi gubedo lulonyo nyo lucan, jo matino nyo jo mutii. Dano mapol gujolo lok ada i kom Kricito. I kare ma Paulo ki Barnaba gutito kwena bot laloc me Caiprac, ma nyinge Cergio Paulo, latyet mo otemo jukogi. Paulo owaco bot latyet-ti ni: 'Cing Jehovah bipoto i komi.' Cutcut, wang latyet-ti oto woko. I kare ma Cergio Paulo oneno gin mutimme, en odoko laye.
Paulo ki Barnaba gutito kwena ka weng, i ot ki ot, i cuk, i yo gudo, ki dong i kacokke pa Lujudaya. I kare ma gucango langolo mo i Licitra, jo ma guneno tango man gucako tamo ni gubedo lubange ci gutemo worogi. Ento Paulo ki Barnaba gujukogi, kun giwacci: 'Wuwor Lubanga keken! Wan bene wa dano.' I nge kare manok, Lujudaya mogo gubino gupiyo lwak i kom Paulo. Lwak gucelo Paulo ki got ci guywaye gutere i nge gang, kun gitamo ni dong oto woko. Ento, Paulo onongo pud tye kwo! Cutcut, omege gucokke bote ci oa malo ka dong gudwoke i gang. Lacen, Paulo odok cen i Antiokia.
I mwaka 49 K.M., Paulo dok owoto ka tito kwena ka mabor. I nge dok cen ka limo utmege ma onongo gitye i Asia Minor, en otero lok me kwena maber-ri i kabedo mukene mabor, i lobo Ulaya. En ocito i Atene, Epeco, Pilipi, Tecalonika, ki dong kabedo mukene. Cira, Luka, ki awobi ma nyinge Temceo gunywako wot ki Paulo. Gutiyo kacel me cako kacokke manyen kun gikonyogi me jing matek. Paulo obedo i Korint pi mwaka acel ki nucu, kun jingo omege ma kunnu. En otito kwena, opwonyo dano, dok ocoyo waraga bot kacokke mapol. En bene otiyo macalo layub kema. I nge kare mo, Paulo odok cen i Antiokia.
Lacen, i mwaka 52 K.M., Paulo owoto pi tyen me adekke ka tito kwena i bor piny, kun cako ki i Asia Minor. En owoto tung kumalo wa i Pilipi ka dok olokke odok tung kupiny wa i Korint. Obedo i Epeco pi mwaki mogo, kun pwonyo, cango dano dok konyo kacokke. En bene onongo miyo pwony bot lwak nino ducu i cukul mo. Dano mapol guwinyo lok pa Paulo ci guloko kitgi. I agikkine, i nge tito kwena maber-ri i lobe mapol, Paulo ocito i Jerucalem.
"Wuciti wucilok jo me rok ducu gudok jo ma luba."—Matayo 28:19


GIN ME ATIMA: Lok kit ma iloko kwede jwi, i yo ma nyuto kit ma iwinyo kwede i kom gin ma itye ka lok iye-ni ki jo ma tye ka winyi.
KIT ME TIMONE:
Leg bot Lubanga dok iyubbe maber adada. Leg bot Lubanga wek okonyi pe me keto tammi i komi kekeni, ento i kom kwenani. Mak lok ma pigi tego ma imito titone i wii. Pe ikwan lok akwana ento lok lok ma a ki i cwinyi.
Lok gin ma a ki i cwinyi. Tam i kom tyen lok mumiyo lokki pire tek bot jo ma tye ka winyi. Ket tammi i komgi. Ci kit ma icung kwede, kit ma itiyo kwede ki cingi, ki kit ma wangi nen kwede binyuto cwiny me lirem ma itye kwede.
Nen jo ma itye ka lok kwedgi. Nen wang dano ka itye ka lok kwedgi ka pe obicwero cwinygi. Ka itye ka miyo pwony i wi abam, nen ngat acel ci ikob i kom ngat mukene, ma ka neno dano ducu lawang acel.


GIN ME ATIMA: Cuk cwiny jo ma gitye ka winyo lokki kun iloko ki mit kom.
KIT ME TIMONE:
Ket cwinyi iye. Ka itye ka yubbe me miyo pwony-nyi, tam matut i kom kit ma lokki pire tek kwede. Nge pwony ma iyubo-ni maber adada wek ilok gin ma a ki i cwinyi.
Tam pi jo ma biwinyo lokki. Lwod lok i kom adwogi maber ma jo mukene gibinongone ka guwinyo lok ma ibikwano nyo ibipwonyo-ni. Tam i kom kit ma itwero miyo kwede pwony-nyi i yo ma bidongo pwoc pa jo ma tye ka winyone.
Wek pwony-nyi obed ma okur mamit. Lok ki mit kom. Ti ki cingi kun iloko wangi me nyuto kit ma iwinyo kwede ki i cwinyi.


I nge telo rok me Icrael pi mwaki mapol, Moses onongo dong cok to. Jehovah owaco bote ni: 'Pe in aye ibitelo jo Icrael i Lobo ma Kiciko Pire. Ento abiye ni inen lobo-nu.' Ci Moses olego Jehovah ni oyer ngat ma bileyo ka tyene macalo latela pa jone. Jehovah owaco bote ni: 'Cit bot Yocwa, ci iwacce ni ayero en.'
Moses owaco bot jo Icrael ni ecok to woko, dok Jehovah oyero Yocwa me telo wigi i Lobo ma Kiciko Pire. Ci Moses owaco bot Yocwa ni: 'Pe ilwor. Jehovah bikonyi.' I nge meno, Moses ocito i Wi Got me Nebo, ci Jehovah onyutte lobo ma En ociko me miyone bot Abraim, Icaka, ki Yakobo. Moses oto ma tye ki mwaka 120.
Jehovah owaco bot Yocwa ni: 'Ngol loka Jordan, wucit wa i lobo Kanaan. Abikonyi kit ma akonyo kwede Moses. Nen ni ikwano Cikka nino ducu. Pe ibed ki lworo. Bed ma cwinyi nwang. Cit itim gin ma aciki me timone.'
Yocwa ooro lurot piny aryo me cito Jeriko. I pwony ma lubo man, wabineno ngo ma otimme kunnu. I kare ma gudwogo, gukelo ripot ni meno aye kare maber me lweny i kom lobo Kanaan. Orwone, Yocwa owaco bot rok me Icrael ni guyubbe pi wot. Ci en omiyo lulamdog ma gutingo canduk me gicikke gutelo yo kun giciko Kulu Jordan. Kulu onongo opong libyeny wa i wi tera. Ento i kare ma lulamdog guluto tyengi i pii ma i doge-ni litap, ci kulu-ni ojuko mol dok piine odwon woko! Lulamdog guwoto gucung i dye Jordan nio ka rok ducu me Icrael otyeko ngolo loka kuca. Pe itamo ni tango meno opoyo wigi i kom gin ma Jehovah otimo i Nam Makwar?
I nge mwaki mapol i dye tim, jo Icrael guleyo Lobo ma Kiciko Pire. Onongo dong gitwero puro potogi, ki pito poto olok ki nyig yadi mukene. Obedo lobo ma mol cak ki moo kic.
"[Jehovah] biteli i kare ducu, en bicobo mitini ki jami mabeco."—Icaya 58:11


I Pilipi, onongo tye anyaka mo ma obedo angeca ma tye ki jok ma bedo i kome. Jok man onongo tiyo ki anyaka-ni me tyeto gin ma bitimme anyim, pi meno, en okelo lwak lim mapol bot luditone. I kare ma Paulo ki Cira guo i Pilipi, en obedo ka lubo korgi pi nino mapol. Jok man oweko en odange ni: "Jo man gin aye lutic pa Lubanga Mamalo Twal." Lacen, Paulo owaco ki jok-ki ni: 'I nying Yecu Kricito, a woko ki i kome!' Jok oa woko ki i kom anyaka-ni.
I kare ma ludito pa anyaka-ni guniang ni gen mo me nongo lim dong oa woko ki i kome, kiniga omakogi matek adada. Gumako Paulo ki Cira ci guterogi bot lungolkop, kun giwacci: 'Co magi gitye ka turo cik kun girubo gangwa woko ducu!' Langolkop ociko ni kipwod Paulo ki Cira ki odoo ci kibolgi i mabuc. Lalo mabuc obologi i ot buc ma mac pe iye ci oroyo okol i tyengi.
Paulo ki Cira gubedo ka wero wer me pako Jehovah, kun lumabuc mukene giwinyo. Cutcut, i cwiny dyewor, oyengyeng oyengo te guti me ot mabuc ci doggola ducu me ot mabuc guyabbe woko cut, ki nyor me tweyo lumabuc opoto woko. Lalo mabuc oringo olaro dog ot buc ci oneno ni doggola tye twolo. En otamo ni lumabuc ducu gulwi woko, pi man en owoto pala lucwanne kun mito nekke woko kekene.
Ento Paulo odange matek ni: 'Pe iwanne! Wan ducu watye kany!' Lalo ot mabuc ongweco oyotoyot ci oryebbe piny i nyim Paulo ki Cira. En openyogi ni: "Myero atim ango wek alarre?" Guwaco bote ni: 'In ki jo me odi ducu omyero wuye Yecu.' Ci Paulo ki Cira gupwonyogi lok i kom Jehovah, ka dong lalo ot mabuc ki jo me ode gunongo batija.
"Gibimakowu, gibilibowu, gibiterowu i nyim kacokke, gibitweyowu i mabuc, gibikelowu i nyim luker ki i nyim luloc pi nyinga. Man aye bibedo kare botwu me tito lok me caden i koma."—Luka 21:12, 13


1, 2. Tit kong bor piny me wot pa Maliam, dok itit gin mumiyo en owinyo mading.
MALIAM oyubbe manok kit ma en obedo kwede i wi kana kun cur ki arem. Onongo dong obedo i wi kana pi cawa malac. Yucepu onongo tye ka wot anyim ki tyene, kun telo yo me cito Beterekem. Maliam dok aye owinyo ka latin yelle i iye.
2 Kit ma kiketo kwede i Baibul nyuto ni kare me nywal pa Maliam onongo dong cok. (Luka 2:5) I kare ma gitye ka wot kun gikato poto man ki maca, gwok nyo lupur mogo ma gitye ka pwur nyo coyo kodi guuro tyen lok ma omiyo dako ma iye odongo rom meno dok tingo wot me cito ka mabor. Ngo ma omiyo Maliam ocito ka mabor ki gange ma tye i Najaret?
3. Lok ango ma Maliam onongo, dok ngo ma wabipwonyo i kome?
3 Lokke onongo ocakke con i kare ma nya Judaya man onongo lok mo ma kite dong pat loyo i tekwaro pa dano. En onongo myero onywal latin awobi ma bidoko Meciya, Wod pa Lubanga! (Luka 1:35) Ma karene oromo me nywal, lok me cito i cafari ongolle. I kare me wotgi, Maliam orwatte ki jami ma temo niyene. Kong wanenu gin ma okonye me bedo ki niye matek.
Wot me Cito Beterekem
4, 5. (a) Ngo ma omiyo Yucepu ki Maliam onongo gitye ka cito i Beterekem? (b) Cik pa Cecar omiyo lok mene pa lanebi ocobbe?
4 Pe Yucepu ki Maliam keken aye onongo gitye ka wot. Cecar Augucito onongo ocwalo cik ni dano ducu omyero gucit i bomagi wek gucone, dong onongo mitte ni dano omyero gucit i boma ma tye tugi pi lubo cik-ki. Yucepu odok iye ningo? Baibul waco ni: "Yucepu bene oa ki i Galilaya, ki i gang me Najaret, ocito i Judaya, i gang pa Daudi ma gilwongo Beterekem, pien en yam ngat acel i kin likwayo pa Daudi."
5 Cik ma Cecar omiyo-ni pe orwatte arwata ata ki kare man. Lok pa lanebi ma kicoyo cencwari abiro angec otito ni Meciya kibinywalone i Beterekem. Dong boma mo ma kilwongo ni Beterekem bene onongo tye mairo abiro ki Najaret. Ento lok pa lanebi-ni otito ni "Beterekem Eprata" aye onongo kibinywalo Meciya iye. (Kwan Mika 5:2.) Me a ki i Najaret me o i boma matidi meno, luwot onongo giwoto mairo 80 i gudo ma obedo cere cere kun gikato ki i Camaria. Meno aye Beterekem ma Yucepu onongo myero ocit iye, pien en aye obedo ngom kwaro pa Kabaka Daudi
6, 7. (a) Pingo cafari me cito Beterekem obedo atwom bot Maliam? (b) Bedo dako pa Yucepu okelo alokaloka ango i tam ma Maliam moko? (Nen bene lok ma tye piny.)
6 Maliam tika onongo obiye tam pa Yucepu me cito i Beterekem? Pien, wotti onongo obibedo tek bot Maliam aye. Myero obed ni obedo i acakki me dwe me apar i kare ma piny cako doko ngic kunu i mwaka, dong ngido kot mogo manok nok onongo tye. Dok tye ni, Beterekem onongo tye i wi cere mo ma lamal adada ma itone tek, wot mo ma tero nino madwong dok dano gio ki olo ma korgi pe oywe. Gwok onongo romo tero kare malac makato meno, pien kit ma Maliam tye kwede onongo mito yweyo tyen madwong i yo. I kare ma kit man aye dako mo keken ma pud tidi mito ni ebed cok ki gang, ka ma nongo jo me ganggi ki lureme gibedo atera me konye ka arem me nywal ocakke. Labongo akalakala, tekcwiny onongo mitte bote me cito i cafari man.
7 Kadi bed kit meno, Luka ocoyo ni Yucepu ocito "wek econe ki dakone Maliam." Luka bene otito ni Yucepu "onongo otongo keny i kome [Maliam]." (Luka 2:4, 5) Bedo dako pa Yucepu okonyo Maliam mada me moko tamme. En oneno cware calo lawi ode i lok me woro, kun jolo tic ma Lubanga omiye macalo lakony kore ki cwako tam ma en moko. * Maliam onongo tye atera me bedo lawiny bot cware, dok man onyuto niyene.
8. (a) Ngo mukene ma twero bedo ni oweko Maliam ocito i Beterekem ki Yucepu? (b) I yo ango ma lanen pa Maliam obedo gin ma cuko cwiny jo ma lugen?
8 Ngo mukene ma twero bedo ni omiyo Maliam oye cito? En mono onongo ongeyo lok pa lanebi ni Beterekem aye ka ma kibinywalo iye Meciya? Baibul pe waco. Pe watwero kwerone ni onongo pe ngeyo, pien lokke onongo ngene mada bot ludito dini ki dok bot dano ata-ni. (Mat. 2:1-7; Jon 7:40-42) Ka odok i kom Ginacoya, Maliam onongo ngeyo maber. (Luka 1:46-55) Kadi bed Maliam oye cito pi woro cware, nyo pi cik pa luloc, nyo pi lok pa lanebi pa Jehovah
Nywalo Kricito
9, 10. (a) Ngo ma Maliam ki Yucepu twero bedo ni gutamo i kare ma gicok o i Beterekem? (b) Pingo Yucepu ki Maliam gubuto i kin weer pa dyang?
9 Cwiny Maliam myero obed ni odwogo i kare ma oneno Beterekem ki ka mabor. I kare ma gitye ka wot i kor cere kun gikato poto me yat jeituni ma nyige aye obedo cam ma kipwono me agikki i mwaka
10 Maliam ki Yucepu gunongo dano opongo boma man woko. Jo mukene onongo gubino wiati pi cone, dong kabedo me buto odoko pe botgi. * Yo mo onongo pe, omiyo gunongo kabuto i kin weer pa dyang. Watwero goyo par pa Yucepu i wiwa i kare ma oneno arem mo magwar ma yam dakone peya owinyo otugge kun medde ameda. Arem me nywal aye onongo ocakke.
11. (a) Pingo mon me kabedo ducu giniang peko pa Maliam? (b) I yo ango ma Yecu obedo latin 'kayo'?
11 Mon me kabedo ducu giromo niang peko pa Maliam. Mwaki ma romo 4,000 angec, Jehovah oloko ni mon ducu biwinyo arem malit i kare me nywal pi bal alaka. (Acak. 3:16) Pe tye gin mo ma nyuto ni Maliam pe owinyo arem. Lok pa Luka oumo lokke woko kun waco macek ni: "onywalo latin kayone ma laco." (Luka 2:7) Lok ada, en onywalo latin "kayone"
12. Maliam opyelo latin kwene, dok lok ada onongo pat ki tuko goga, ki cal agoya, ki jami mukene ma kitiyogi i kare-ni nining?
12 Kany aye ginacoya oloko lok mo ma ngene tutwal ni: "Oumo kome ki bongo, opyele kwede i weer pa dyang." (Luka 2:7) Tuko goga, cal agoya, ki jami mukene ma kitiyogi i but lobo ducu gimedo kado iye ma miyo dano gineno calo joni gubedo ka maber mada. Wanenu kong gin ma otimme i ada. Weer dyang obedo ka ma kiketo iye cam pa dyang ki lee paco mukene ma kipitogi ki gang. Wi myero opo ni, joni onongo gubuto i lum me cam pa dyang, ma ngene kene ni ngwec kabedone nongo pe ber dok cilo kadi wa i kare-ni. Ki lok ada, lanywal ango ma twero yero kabedo ma kit meno me nywal ka kabedo mukene maber tye? Pol pa lunywal gimito jami mabeco keken pi lutinogi. Maliam ki Yucepu onongo dong gimito gin maber makato pi Wod pa Lubanga!
13. (a) I yo ango ma Maliam ki Yucepu gutiyo ki jami ducu ma gitye kwede me timo jami ducu ma gitwero? (b) Lunywal maryek ma i kare-ni giromo bedo ki cwiny acel calo pa Yucepu ki Maliam nining?
13 Ento, gin pe guweko ariya man owango cwinygi; gin gutiyo ki jami ducu ma gitye kwede me timo jami ducu ma gitwero. Niang kong ni, Maliam kikome ogwoko latinne, oumo kome ki bongo, ci opyelle ki diro i weer pa dyang wek onin, kun ngeyo ni obibedo maber labongo koyo. Maliam pe oweko paro peko ma gitye iye owiro wiye ki i gwoko latinne i yo maber ma en twero. En gin ki Yucepu onongo gingeyo ni pwonyo latin-ni wek omar Jehovah aye obedo gin ma pire tek loyo ma gitwero timone pire. (Kwan Nwoyo Cik 6:6-8.) I kare-ni, lunywal ma giryek gitimo gin acel-lu ka gitye ka gwoko lutinogi i lobo ma kineno tic pi Lubanga calo gin atata.
Limo ma Okelo Cuko Cwiny
14, 15. (a) Pingo lukwat onongo gitye ki miti madit me neno latin-ni? (b) Ngo ma Lukwat gutimo i nge neno latin-ni i weer pa dyang?
14 Wiciwici mo dok obedo tye ma obalo piny ma onongo oling mot-ti. Lukwat gutuc oyotoyot i ot gwoko dyang, ki miti madit me neno jo me ot-ti ki dong tutwalle latin-ni. Yomcwiny onongo mito neko jo-ni woko. Gin gurune ki i kor cere ka ma gitye ka kwo iye ki dyangigi. * Gutito gin me aura ma otimme i komgi bot lunywal aryo-ni. I cwiny dyewor, lamalaika mo onen atura botgi i kor cere. Deyo pa Jehovah omeny orumo kunu woko ci malaika ca otito botgi ni Kricito, nyo Meciya pud kinywalo anywala i Beterekem. Dok ni, gubinongo latin-ni kipyelo i weer pa dyang, ma kiboyo kome ki bongo. Ci, gin mukene me aura makato otimme
15 Omiyo pe obedo gin me ur ni lukwat gurune me bino i Beterekem! Cwinygi myero obed ni obedo yom me neno latin lakere ma kipyelo kit ma malaika otito kwede. Gin pe guling i wi kwena maber man. "Gutito bot dano lok ma yam gitito botgi . . . dano ducu ma guwinyo guuro lok ma lukwat gutito botgi." (Luka 2:17, 18) Ludito dini me kare ca onongo nen calo gicayo lukwat mada. Ento Jehovah onongo tero jo ma lugen ma gimwol magi calo jo ma pigi tego. Limogi mono ogudo Maliam nining?
Jehovah otero lukwat ma lugen ma gimwol, calo jo ma pigi tek
16. Maliam onyuto ni ebedo ngat ma tamo matut nining, dok tyen lok madit ango ma omiyo en ogwoko niyene obedo matek?
16 Ngene kene ni kom Maliam onongo otum woko ki nywal, ento en owinyo lokgi ducu kore ki kore. Dok otimo gin makato meno: "Maliam okano lok magi ducu, kun tamo ki i cwinye." (Luka 2:19) En obedo dako ma pud tidi ento onongo tamo matut mada. En ongeyo ni kwena pa malaika-ni pire tek. Lubangane, Jehovah, onongo mito ni Maliam oniang nga ma awobine obedo ki kit ma pire tek kwede. Omiyo Maliam pe owinyo awinya keken. En okano lok man i cwinye wek elwod dok aye i dwe ki mwaki ma bino anyim. Man aye obedo tyen lok madit ma omiyo Maliam ogwoko niyene obedo matek pi kwone kulu.
17. Watwero lubo lanen pa Maliam ka odok i kom lok ada nining?
17 Tika in ibilubo lanen pa Maliam? Jehovah oketo lok ada mapol ma pigi tego i Lokke. Ento, lok ada magi pe konyowa ka pe kong waketo tamwa iye. Watimo meno ki kwano Baibul kare ki kare
Lok Mukene ma Maliam Okano i Cwinye
18. (a) Maliam ki Yucepu gulubo Cik pa Moses i kare ma Yecu pud tidi nining? (b) Gityer ma Yucepu ki Maliam gutyero i ot pa Lubanga onyuto ngo i kom kerogi i lok me cente?
18 I kare ma latin-ni dong obedo nino aboro, Maliam ki Yucepu gumiyo kilire ma lubbe ki Cik pa Moses, kun gimine nying ni Yecu kit ma kitito con. (Luka 1:31) Ci, i nge nino 40, kia kwede ki i Beterekem gitere i Jerucalem, ma tye mairo ma romo abicel, ci kitero gityer me lonnye ma lubbe ki Cik pi jo ma lucan
19. (a) Lok ango mukene ma Cimeon oloko ma omedo lok ma Maliam okano i cwinye? (b) Anna otimo ngo i nge neno Yecu?
19 Laco mo ma otegi ma nyinge Cimeon obino botgi ci oloko lok mukene ma Maliam dok okano i cwinye. Onongo kicikke bote ni en pe bito ma peya oneno Meciya, dok cwiny maleng pa Jehovah onyute ni latin meno ma nyinge Yecu, aye obedo Lalar ma yam kiloko pire. Cimeon bene oniango Maliam con i kom arem cwiny mo ma en biwinyone i anyim. En owaco ni Maliam biwinyo calo kicobo cwinye pil ki pala lucwan. (Luka 2:25-35) Kadi bed lok meno oniange pi gin mo marac ma tye anyim, ento gwok okonye me kanyone ma kare meno oromo, i nge mwaki makato pyeradek lacen. I nge Cimeon, lanebi ma nyinge Anna oneno latin Yecu ci ocako lok i kome bot dano ducu ma gitye ki gen me larre pa jo Jerucalem.
20. Kelo Yecu i ot pa Lubanga i Jerucalem obedo tam maber nining?
20 Tam pa Yucepu ki Maliam me kelo latingi i ot pa Jehovah i Jerucalem obedo ber mada! Cakke i kare meno, gin gunyuto yo me aluba bot awobigi me bedo ka wot i ot pa Jehovah pi kare me kwone kulu. I kare ma gitye kunu, gin gumiyo jami ma kerogi twero ci gunongo lok me cuko cwiny. Maliam oa ki i ot pa Lubanga ma niyene tye matek, ma cwinye opong ki lok me ada me alwoda ki me atita bot jo mukene.
21. Waromo weko niyewa dongo doko matek calo pa Maliam nining?
21 Obedo gin maber mada me neno lunywal i kare-ni ma gilubo lanen maca. I kin Lucaden pa Jehovah, lunywal giyelle me kelo lutinogi i cokke pa Lukricitayo. Lunyodo ma kit meno gitimo jami ducu ma gitwero, kun gimiyo lok me cuko cwiny bot luye luwotgi. Dok gia ki i cokke magi ma nongo gunongo teko, yomcwiny, ki jami mabeco me anywaka ki jo mukene. Rwatte kwedgi mit mada! Ka warwatte kwedgi, wabinongo ni niyewa odongo odoko matek calo pa Maliam.
^ para. 7 Nen apokapoka ma tye i kin lok eni ki lok me wotte ma wiati: "Maliam oa, ocito" ka limo Elicabet. (Luka 1:39) I kare meno, macalo dako ma peya kinyomo, romo bedo ni Maliam ocito ma pe openyo tam pa Yucepu. I kare ma gin dong gunyomme, kibedo ka tic ki nying Yucepu i wotgi gin aryo-ni ento pe ki nying Maliam.
^ para. 10 Onongo obedo kit me kwo ma kunu ni boma bedo ki ot buto pi luwot ki lucat wil ma gikato akata.
^ para. 14 Lok ni lukwat onongo gitye i dye tim ki leyigi moko lok ma Baibul nyuto ni: Pe kinywalo Kricito i Decemba, ma leyi onongo kigwokogi cok ki gang, ento myero obed ni obedo i acakki me Oktoba.


Pwony ma Itwero Nongo ki i Baibul
Buk ma bititti jami mutimme wacon ki ma bitimme i anyim, nicakke ki i kom cwec, nio wa i nywalo Yecu ki ticce me pwony, ki dong ka Kerri obino.
Buk man kitwero tic kwede nining?
Baibul waco ni Lubanga ocweyo polo ki lobo. Ento, pingo en ocweyo lamalaika acel ma peya ocweyo dano ki jami mukene-ni ducu?
Lubanga ocweyo laco ki dako mukwongo ci oketogi i poto me Eden. En onongo mito ni gunywal lutino dok gulok lobo ducu odok paradic.
Gin ango ma onongo dok pat ki yat acel moni i poto me Eden? Pingo Kawa ocamo nyig yat meno?
Lubanga ojolo mot pa Abel ento pe ojolo pa Kain. I kare ma Kain oniang meno, akemo omake matek ci en otimo bal mo marac adada.
I kare ma lumalaika maraco gunyomo mon i wi lobo, gunywalo awobe ma gudoko cogi co ma lubwura. Tim gero onya ka weng. Ento Nua onongo dok pat—en onongo maro Lubanga dok winyo doge.
Kot ocwer pi nino 40 dyeceng ki dyewor. Nua ki jo me ode gubedo i yeya pi mwaka acel ki wiye. I agikkine, onongo dong gitwero kato woko.
Angagi ma gubedo luwor Lubanga i nge Pii Aluka? Pingo Lubanga olwongo Abraim ni lareme?
Jo mogo gumoko tamgi me gero ot mabor adada ma wiye gudo wa polo. Pingo Lubanga omiyo gucako loko leb mapatpat atura?
Pingo Abraim ki Cara guweko kwo maber i boma madit ci gubedo ka wot i kabedo mapatpat i lobo Kanaan?
Lubanga mono onongo bicobo cikkene bot Abraim nining? Wod pa Abraim mene ma cikke man bicobbe i kome—Icaka nyo Icmael?
Lubanga ocwalo mac ki gweng calfa ocwer i kom Codom and Gomora. Pingo kijwero boma magi? Pingo myero wiwa opo i kom dako pa Lot?
Lubanga owaco bot Abraim ni: 'Kwany wodi acel keken-ni, ci ityere macalo gitum bota i wi got mo me lobo Moria.' Abraim tika onongo bicobo tic man ma otemo niyene-ni?
Icaka ki Labeka gunywalo lutino awobe aryo ma gin rudi, nyinggi Ecau ki Yakobo. Kit ma Ecau obedo latin kayo, en onongo myero onong ginaleya mo ma kite dok pat. Pingo en ocato ginaleyane pi atabo me dek ngor?
Yakobo onongo mot ki bot malaika nining? Dok en oyubo wat i kin en ki Ecau nining?
Yucepu otimo gin ma atir ento pud odeno can malit. Pingo?
Kadi bed Yucepu onongo tye ka mabor ki luganggi, Lubanga onyuto ni wiye pe owil i kome.
En obedo lawiny bot Jehovah kadi wa i kare ma jamine tek.
I kare ma Moses pud latin matidi, pulan me ryeko ma mine okatti kwede aye olaro kwone.
Pingo mac pe owango latin yat-ti?
Parao okelo peko i kom jone pien en onongo lawaka ma pe ye timo gin ma Lubanga onongo mito.
Pwod abicel-li gubedo pat ki pwod adek mukwongo ca nining?
Pwod man obedo marac adada ma kadi wa Parao ma lawaka-ni oye gin ma Lubanga mito.
Parao obwot ki i pwod apar, ento en tika obwot tango ma Lubanga otimo i Nam Makwar?
Jo Icrael gucikke bot Lubanga i kare ma gutongo gony i te Got Cinai.
I kare ma Moses onongo tye ka gamo Cik Apar ki bot Lubanga, lwak gutimo bal madit adada.
Kema ma kite dok pat-ti onongo tye ki canduk me gicikke.
Yocwa ki Kaleb gubedo pat ki co apar mukene ma guroto lobo Kanaan.
Kora, Datan, Abiram, ki jo 250 mukene pe guniang gin mo ma pire tek i kom Jehovah.
Kana oneno ngat ma onongo pe nen bot Balaam.
Lubanga omiyo bot Yocwa tira ma twero konyowa i kareni bene.
Cel me Jeriko omuk opoto woko piny. Ento ot pa Rakab pe opoto, kadi bed ni kigero i kor cel.
Yocwa olego bot Lubanga ni: "Ceng, cung mot!" Lubanga tika ogamo legane?
I nge to pa Yocwa, jo Icrael gucako woro cal apaya. Kwo odoko tek mada, ento kony obino ki bot Langolkop Barak, lanebi ma dako ma nyinge Debora, ki Yayeri ma otiyo ki lagur kemane!
Mon aryo ma coggi oto woko gudok cen i Icrael. Dako acel, ma nyinge Ruth, ocito ka tic i poto ci laco ma nyinge Boaj onene.
I kare ma jo Midian gumiyo jo Icrael guwoto i kwo matek, lwak gubako doggi bot Jehovah ni okonygi. Mony pa Gideon ma welgi nok adada-ni guloyo mony 135,000 pa lukworgi nining?
Elkana otero Anna, Penina, ki lutinone ka woro Lubanga i kema me woro i Cilo. Ki kunnu, Anna olego pi latin awobi. I mwaka ma lubo meno, onywalo Camuel!
Jeputa okwonge ningo, dok pingo? Nya pa Jeputa odok i kwonge pa wonne nining?
Lalamdog Madit Eli onongo tye ki awobe aryo ma gitiyo macalo lulamdog i kema me woro, ento pe gilubo cik pa Lubanga. Camuel onongo dok kite pat, dok Jehovah oloko kwede.
Lubanga omiyo teko bot Samson wek olweny ki jo Piliciti, ento i kare ma Samson omoko tam marac, jo Piliciti gumake woko.
Caulo ki Daudi gubedo kabaka me Icrael. Jami mutimme i komgi konyowa me niang pingo pire tek me lubo tira pa Lubanga ka watye ka moko tam.
Lubanga onongo omiyo lungolkop me telo jo Icrael, ento gin gupenyo pi kabaka. Camuel owiro Caulo macalo kabaka mukwongo, ento lacen Jehovah okwero Caulo woko. Pingo?
Jehovah oyero Daudi me bedo kabaka manyen me Icrael, dok Daudi onyuto ka maleng gin mumiyo en opore pi tic man.
Pingo laco man dag lawote, dok lawote ma en dago-ni tere nining?
Wod pa kabaka odoko larem Daudi macok.
Moko tam marac okelo ayelayela mapol.
Lubanga onongo ni gin ma kabaka Solomon openyo pire-ni ber dok omiyo bote mot mapol.
Jo Icrael mapol guweko woro Jehovah woko.
Anga ma obedo Lubanga me ada? Jehovah nyo Baal?
Itamo ni Jehovah twero jingo cwinyi bene?
Tango aryo otimme i ot acel!
Jejebel oketo yub me neko laco ma Laicrael ma nyinge Nabot pien mito mayo poto olok pa Nabot! Lubanga Jehovah oneno rac cwiny ki tim maraco pa Jejebel.
Kabaka ma kite ber ma nyinge Yekocapat olego bot Lubanga i kare ma lumonegi gubino ka lweny i kom Juda.
Latin anyaka ma Laicrael owaco bot dako ma en tiyo pire lok i kom teko pa Jehovah—ci adwogine obedo maber mada.
Latic pa Elica oniang nining 'jo ma tye tung botwa dwong makato jo ma tye tung botgi.'
Lalamdog madit ocung matek me timo gin matir.
Twon rec mo madit ocako mwonyo lanebi pa Lubanga nining? En okatti woko nining? Pwony ango ma Jehovah omiye?
Lumerok pa Juda giwaco ni Jehovah pe bigwoko jone, ento meno lok goba!
Yocia odoko kabaka i kare ma tye ki mwaka aboro keken, dok en okonyo jone me woro Jehovah.
Gin ma lanebi man ma pud tidi-ni owaco omiyo ludongo me Juda gukeco adada.
Jo Juda gumedde ki woro lubange me goba, pi meno Jehovah otenyogi woko.
Awobe mogo ma gia ki i Judaya onongo gumoko tamgi me bedo lugen bot Jehovah, kadi wa i gang kal me Babilon.
Daniel ogonyo te lek pa Nebukadnejar.
Cadrak, Mecak, ki Abednego gukwero woro cal me jabu ma kabaka me Babilon ocibo.
Lek pa Nebukadnejar otito lok i kom anyimme.
Coc man kicoyo awene, dok te lokke gonye ningo?
Leg bot Jehovah nino ducu kit ma Daniel otimo kwede-ni!
Kadi bed Esta onongo tye larok dok obedo latin kic, ento lacen odoko daker.
I kare ma jo Icrael guwinyo Ejira, gin gucikke bot Lubanga.
Nekemia oniang ni lumonene gimito lweny i kome. Pingo en pe obedo ki lworo?
Pingo kiwaco ki cwar Elicabet ni en obibedo ma pe twero lok nio wang ma kinywalo latin?
Gabriel otitte kwena mo ma oloko kwone.
Lukwat ma guwinyo pi kwena man gudok iye cutcut.
Kabaka mo ma kite rac onongo mito neko Yecu woko.
Pingo en omiyo lupwonye ma i ot pa Lubanga guuro mada?
I kare ma Jon odongo, en odoko lanebi. En opwonyo ni Meciya tye ka bino. Dano gudok i kwenane nining?
Ngo ma Jon onongo tye ka wacone i kare ma en otito ni Yecu aye Latin Romo pa Lubanga?
Larac-ci obito Yecu tyen adek. Abita adek mene ma en otiyo kwede? Yecu odok iye nining?
Ping Yecu oryemo lee woko ki i ot pa Lubanga dok oreto meja pa lulok-cente?
Dako mo me Camaria obedo ki ur ni Yecu oloko kwede. Pingo? Ngo ma Yecu owacce ma en onongo peya owaco ki ngati mo keken?
Yecu olwongo lupwonnyene mogo me doko "lumak dano." Lacen, en opwonyo lulub kore ma romo 70 me tito lok me kwena maber-ri.
Ka mo keken ma Yecu ocito iye, lutwo gubino bote pi nongo kony, dok en ocangogi. En bene ocero latin anyaka mo.
En oyerogi me timo gin ango? Wi tika po nyinggi?
Yecu omiyo pwony ma pigi tek bot lwak ma ma onongo ogure.
Yecu owaco bot lulub kore ni 'gumedde ki penyo' pi jami macalo mene?
Tango man pwonyowa gin ango i kom Jehovah?
Tika itwero goyo i wi kit ma lukwena guwinyo kwede i kare ma guneno tango man?
Pingo jo mogo cwinygi pe yom i kom gin ma en tye ka timone?
I kare ma Yecu oneno Maliam ka koko, en bene ocako koko. Ento kokogi olokke odoko yomcwiny.
Yecu omiyo pwony ma pigi tego bot lukwenane i cam me agikki ma en ocamo kwedgi.
Juda Iskariote otelo wi lwak ma onongo gumako pala lucwan ki odoo-gu wek gumak Yecu.
Gin ango mutimme i dyekal pa Kayapa? Dok gin ango mutimme i kom Yecu i ot pa Kayapa?
Pingo Pilato oweko kineko Yecu?
Jami me aura ango ma otimme i nino mogo ma lubo to pa Yecu?
Ngo ma Yecu otimo wek gulok tamgi bote?
Ento, ma peya odok en omiyo bot lupwonnyene cik mogo ma pigi tego adada.
Teko ango ma cwiny maleng ominigi?
Lupwonnye dini ma onongo guneko Yecu woko dok gutemo juko lupwonnyene. Ento onongo pe gitwero.
Caulo tye ka lweny magwar i kom Lukricitayo, ento meno dong cok lokke.
Pingo Lubanga ooro Petero me cito i ot pa laco man ma pe obedo Lajudaya-ni?
Lakwena Paulo gin ki lumiconari luwote gucako tic me tito kwena i kabedo mogo maboco.
Jok, oyengyeng, ki pala lucwan okubbe nining i lok man?
Co aryo-ni gutiyo kacel macalo lurem pi mwaki mapol adada.
Wotgi opong ki pekki, ento pe tye peko mo ma romo juko lakwena man.
Yecu omiyo en oneno ginanyuta mapat pat ma lubbe ki ngo ma bitimme i anyim.
Niyabo bot Jon nyuto kit ma Ker pa Lubanga biloko kwede kwo i wi lobo.