"Lubanga ma kweyo cwiny dano ducu . . . kweyo cwinywa i can ducu ma walimo."—2 KOR. 1:3, 4.
WER 134 Lutino Gubedo Mic pa Lubanga
GIN MA WABINYAMO *
1-2. (a) Labol ango ma nyuto ni dano ducu kinywalogi ki miti me nongo kwe cwiny dok gitye ki kero me miyone? (b) I yo ma nining ma kiwano kwede lutino mukene?
DANO ducu kinywalogi ki miti me nongo kwe cwiny dok gitye ki kero me kweyo cwiny jo mukene. Me labolle, ka latin matidi tye ka tuku ci opoto owano conge, en pol kare ringo bot Mamane nyo Babane. Lunywalle pe giromo cango bur meno, ento giromo kweyo cwinye. Guromo penyo latin-ni gin mutimme, gidunyo pig wange, ci giloko lok ma kweyo cwinye kun ginyutte mar, dok giromo bene keto yat i wang bur meno nyo giboyo woko. Ma pe orii, latin-ni ling woko dok romo dok cen ka tuku. I nge kare mo, conge-ni cang maber.
2 Ento i kine mukene, kiwano lutino i yo marac adada. Lutino mogo kinywarogi i yo me buto. Lutino mogo kinywarogi kicel keken, ento mukene kinywarogi tyen mapol pi mwaki mapol. Kadi bed otimme kicel nyo tyen mapol, tim ma kit man weko bur matut i kwo pa latin. I kare mukene, kimako ngat ma onywaro latin-ni dok kimine pwod. I kine mukene, labal-li pe nongo pwod mo. Ento kadi bed kimiyo pwod ki labal-li cutcut, latin ma kinywaro-ni bedo ki arem cwiny kadi ka odoko dit.
3. Kit ma kitito kwede i 2 Jo Korint 1:3, 4, miti pa Jehovah tye ningo, dok lapeny mene ma wabinyamo?
3 Ka omego nyo lamego mo ma kinywaro i kare me tinone pud tye ka lweny ki arem cwiny pi tim meno, kony ango ma tye pire? (Kwan 2 Jo Korint 1:3, 4.) Nen ka maleng ni, miti pa Jehovah tye ni romine gunong mar ki kwe cwiny ma gimito. Kong dong wanyamu lapeny adek magi: (1) Pingo jo ma kinywarogi i kare ma gitino gimito kwe cwiny? (2) Anga ma twero kweyo cwinygi? (3) Watwero kweyo cwinygi i yo maber nining?
PINGO KWE CWINY MITTE?
4-5. (a) Pingo pire tek me niang ni lutino pat ki ludito? (b) Ka kinywaro latin moni, meno gudo genne i kom jo mukene nining?
4 Jo mogo ma kinywarogi i kare ma gitino pud gimito kwe cwiny kadi wa i nge mwaki mapol. Pingo? Me niang pingone, omyero kong wange ni lutino gipat adada ki ludito. Tim marac gudo latin i yo marac makato dano madit. Nen kong labol mogo.
5 Lutino gitye ki miti me bedo ki wat macok dok ki gen i kom jo ma gwokogi. Wat ma kit man weko giwinyo agonya dok pwonyogi kit me geno jo ma marogi. (Jab. 22:9) Tye me cwercwiny ni, pol pa lutino ma kinywarogi, kinywarogi ki i pacogi, dok pol jo ma nywarogi gubedo wadi nyo lurem macok. Turo gen pa latin i yo ma kit man twero weko doko tek bot latin me geno ngat mo keken, kadi wa i nge mwaki mapol.
6. Pingo nywaro lutino i yo me buto obedo tim marac ma kelo awano madit?
6 Lutino pe gitwero gwokke kengi, dok nywarogi i yo me buto obedo tim malik ma wanogi marac adada. Diyo lutino i tim me buto tektek ma peya guteggi i komgi, tamgi, nyo cwinygi dok ma karegi me rwatte i buto mupore i nyom peya oromo, twero kelo adwogi marac i kwogi. Ka ngat mo onywaro latin, man weko latin bedo ki tam ma pe tye atir i kom rwatte i buto, dok winyo ni konye pe, kun pe geno ngat mo.
7. (a) Pingo yot adada pi jo ma gitye ki cwiny marac me bwolo lutino, dok gitwero timo man nining? (b) Goba ma kit meno twero kelo adwogi ango?
7 Lutino pud peya gitye ki kero me tam matut ki moko tam, nyo me ngeyo ki gwokke ki i kom jami maraco calo ludito. (1 Kor. 13:11) Pi meno, yot adada pi jo ma gitye ki cwiny marac me bwolo lutino. Jo ma nywaro lutino gipwonyo lutino ki goba maraco adada, me labolle, giwaco ni bal-li obedo bal pa latin, ni lok man omyero pe ongene, ni pe tye ngat mo ma paro dok ma mito winyo lok meno kadi latin odoti, nyo bene ni tim buto i kin ludito ki lutino obedo yo acel me nyuto mar ma pe rac. Goba ma kit man twero nyweno wi latin ka odok i lok me buto pi mwaki mapol. Latin ma kit meno twero dongo ma tamo ni en konye pe, cwinye bedo ka pide dok tamo ni pe epore me nongo mar nyo kwe cwiny, kadi wa ki bot Lubanga.
8. Pingo watwero bedo labongo akalakala mo ni Jehovah twero kweyo cwiny jo ma gitye ki arem?
8 Dong pe tye me ur ni nywaro lutino i yo me buto kelo adwogi marac ma ri pi kwogi ducu. Man pud dong obedo tim marac dok macilo adada! Nya pa tim me nywaro lutino nyuto ka maleng ni watye ka kwo i kare me agikki, ma jo mapol 'pe gimaro dano wadgi' dok 'jo maraco ki jo ma lugoba gitye ka medde ki bedo marac makato kare.' (2 Tem. 3:1-5, 13) Tic pa Catan rac adada, dok tye me cwercwiny ka dano gitimo jami ma Larac-ci mito. Ento, Jehovah tek loyo Catan nyo luticce. En ngeyo jami ducu ma Catan timo. Watwero bedo labongo akalakala mo ni Jehovah ngeyo arem ma wakato ki iye, dok en twero miniwa kwe cwiny ma wamito. Watye ki mot ni watiyo pi "Lubanga ma kweyo cwiny dano ducu. En kweyo cwinywa i can ducu ma walimo, wek wan bene wabed ki twero me kweyo cwiny jo ma tye ki can mo mapatpat, kun wakweyo cwinygi i kit yo acel-lu ma Lubanga okweyo kwede cwinywa-ni." (2 Kor. 1:3, 4) Anga kono ma Jehovah tiyo kwede me miyo kwe cwiny?
ANGA MA TWERO KWEYO CWINY JO MA KINYWAROGI?
9. Ma lubbe ki lok pa Kabaka Daudi i Jabuli 27:10, ngo ma Jehovah bitimo pi jo ma lupacogi okwerogi woko?
9 Jo ma lunyodogi pe ogwokogi nyo ma jo macok kwedgi aye onywarogi gimito kwe cwiny madwong. Kabaka Daudi oniang ni Jehovah aye ngat ma watwero geno ni bikweyo cwinywa kare ducu. (Kwan Jabuli 27:10.) Daudi onongo tye ki niye ni Jehovah bibedo Wego bot jo ma lupacogi okwerogi woko. Jehovah timo man nining? En tiyo ki luticce ma lugen. Omegiwa ki lumegiwa me kacokke gitye calo jo me ot botwa. Me labolle, Yecu oloko i kom jo ma guribbe kwede i woro Jehovah ni gubedo omegine, lumegine, ki mine.—Mat. 12:48-50.
10. Lakwena Paulo oloko nining i kom ticce macalo laelda?
10 Nen kong labol i kom kit ma jo me kacokke gitwero doko calo jo me pacowa. Lakwena Paulo onongo obedo laelda ma lagen dok ma tiyo matek. En oweko lanen maber, dok cwiny maleng oweko en otito ki jo mukene ni gulub lanene, kit ma en elubo kwede lanen pa Kricito. (1 Kor. 11:1) Nen kong kit ma Paulo oloko kwede i kom ticce macalo laelda: 'Ento yam wabedo mamwol i kinwu macalo mego ma gwoko litinone.' (1 Tec. 2:7) Luelda ma lugen i kare-ni bene giloko ki mwolo dok ki kica ka gitye ka tic ki ginacoya me kweyo cwiny jo ma mito kony.
11. Ngo ma nyuto ni pe luelda keken aye myero gumi kwe cwiny?
11 Tika luelda keken aye gikweyo cwiny jo ma kinywarogi? Pe. Wan ducu watye ki tic me 'kweyo cwinywa kekenwa.' (1 Tec. 4:17) Lumegiwa ma guteggi gitwero miyo kony maber adada bot lumege ma gimito kwe cwiny. Rwatte mada ni Lubanga Jehovah opore kekene ki mego ma kweyo cwiny latinne. (Ic. 66:13) Baibul tye ki lanen mapol pa mon ma gukweyo cwiny jo ma onongo gitye i peko. (Yubu 42:11) Jehovah pud dong bedo ki yomcwiny madit ka neno mon ma Lukricitayo i kare-ni ma gikweyo cwiny lumegigi ma tye ki arem cwiny! I kare mogo, luelda gipenyo lamego mo muteggi ka en twero konyo laminwa mo ma tye ki peko man. *
WATWERO MIYO KWE CWINY NINING?
12. Gin ango ma omyero wagwokke ki timone?
12 Ngene kene ni, omyero wagwokke pe me penyo jami ma Lakricitayo moni pe winyo agonya me lok iye. (1 Tec. 4:11) Ento, ngo ma watwero timo pi jo ma gimito kony ki kwe cwiny? Kong wanenu jami abic ma wapwonyo ki i Baibul ma twero konyowa me kweyo cwiny jo mukene.
13. Kit ma kitito kwede i 1 Luker 19:5-8, gin ango ma lamalaika pa Jehovah otimo pi Elia, dok watwero lubo lanene nining?
13 Tim gin mo me konyo dano meno. I kare ma lanebi Elia onongo tye ka ngwec me laro kwone, cwinye otur marac adada ma onongo mito to woko. Jehovah ocwalo lamalaika mo me limo ki cuko cwiny Elia. Lamalaika-ni omiyo kony ma Elia mito i cawa meno kikome. En otedo cam mo manok pi Elia dok ocuko cwinye ni ocam. (Kwan 1 Luker 19:5-8.) Gin mutimme meno pwonyowa lok ada ma pire tek man: I kare mukene gin mo matidi ma watimo me nyuto kica twero kelo adwogi maber adada. Watwero nyuto ni wamaro ominwa nyo laminwa mo ma tye ki cwercwiny ka watimo gin mo pire calo tedo dek, mine mot mo matidi, nyo coyo kad mo me cuko cwinye. Ka pe wawinyo agonya me lok ki ngat-ti i kom kit ma en winyo kwede, ci watwero miyo kony i yo ma kitito malo-ni.
14. Pwony ango ma wanongo ki i gin mutimme i kom Elia?
14 Wek ngat ma cwinye otur-ni obed labongo lworo dok owiny agonya. Waromo nongo pwony mukene ki i gin mutimme i kom Elia. Jehovah otimo tango ma oweko lanebi man owoto wot mabor adada wa i wi Got Koreb. Nen calo Elia owinyo agonya i kabedo mabor man, ka ma onongo mwaki miya mapol angec Jehovah omoko gicikke ki jone. Romo bedo ni en otamo ni dong etye bor ki jo ma gimito neke. Pwony ango ma watwero nongo? Ka wamito kweyo cwiny jo ma kinywarogi, omyero kong wawek gubed agonya dok labongo lworo. Me labolle, luelda omyero wigi opo ni lamego ma tye ki arem cwiny matek twero bedo agonya ka tye ka mato cai i gange loyo ka kiloko kwede ki i Ot me Ker. Mukene dok romo winyo agonya ki i Ot me Ker aye ento pe ki gang.
15-16. Bedo ngat ma winyo lok maber kwako ngo?
15 Bed ngat ma winyo lok maber. Baibul miyo tam ma atir man: "Dano acel acel myero owiny lok oyotoyot, ento pe myero orune me gamone." (Yak. 1:19) Tika wabedo jo ma giwinyo lok maber? Waromo tamo ni wek wabed jo ma winyo lok, omyero wanen wang ngat meno laling labongo waco gin mo. Ento bedo ngat ma winyo lok kwako jami mapol. Me labolle, Elia otito cwercwinye bot Jehovah, dok Jehovah owinyo lokke. Jehovah oniang ni Elia onongo lworo omako, winyo calo etye kene, dok tamo ni ticce ducu konye pe. Ki mar, Jehovah ocobo pekone magi ki acel acel. En onyuto ni ada ewinyo lok pa Elia.—1 Luker 19:9-11, 15-18.
16 Ka watye ka winyo lok pa omego nyo lamego mo, wanyuto ni wamare dok waparo pire nining? I kare mukene, lok mogo ma wayero ki diro twero nyuto kit ma wawinyo kwede. Iromo wacci: "Awinyo marac adada ni gin ma kit man otimme i komi! Pe omyero kiter latin mo keken marac kit meno!" Itwero bene penyo lapeny mogo manok me niang gin ma omego nyo lamego meno tye ka wacone. Itwero penye ni, "Itwero tita kong wek aniang maber gin ma itye ka wacone?" nyo "Aniang lokki-ni kit man . . . Tika aniang kakare?" Lok me mar ma kit meno twero cuko cwiny ngat-ti ni ada itye ka winyo lokke, dok itye ka yelle me niang maber.—1 Kor. 13:4, 7.
17. Pingo omyero wadi cwinywa kun pe 'warune me gamo' lok?
17 Gwokke adada ki 'rune me gamo' lok. Pe ingol doge ka en tye ka lok kun imiye tam nyo itiro tamme ma pe tye atir. Di cwinyi! I kare ma Elia otito tamme bot Jehovah, en oloko ki kiniga. I ngeye lacen, Jehovah ojingo niye pa Elia, ento en pud otito tamme ki kiniga aye kun nwoyo lokke macon ca. (1 Luker 19:9, 10, 13, 14) Man pwonyowa gin ango? I kare mukene mitte ni ngat ma cwinye tye ka cwer-ni otit kit ma en winyo kwede tyen mapol. Omyero wabed calo Jehovah, kun wawinyo lokke mot ma wadiyo cwinywa. Me ka rune me waco gin ma myero ngat meno otim, omyero wanyut cwiny me kica.—1 Pet. 3:8.
18. Legawa twero bedo me kwe cwiny bot jo ma gitye ki arem nining?
18 Leg kacel ki ngat ma tye ki arem kun itito kit ma Jehovah ki utmege me kacokke gimare kwede. Jo ma gitye ki turcwiny giromo winyo calo pe gitwero lega. Ngat meno twero winyo calo pe epore me lok ki Jehovah. Ka wamito kweyo cwinye, watwero lega kacel kwede kun walwongo nyinge. Watwero waco ki Jehovah kit ma wan kacel ki jo me kacokke wamaro kwede ngat ma cwinye otur-ri. Watwero lego Jehovah ni okwe dok ojing cwiny romone man ma pire tek tutwal-li. Lega ma kit man twero kweyo cwiny ngat-ti matek adada.—Yak. 5:16.
19. Gin ango ma twero konyowa me yubbe me kweyo cwiny dano?
19 Omyero iyer nyig lok ma cango dano dok ma cuko cwinygi. Tam ma peya iloko. Lok ma kiloko ata twero cwero cwiny dano adada. Lok me kica kweyo cwiny dano. (Car. 12:18) Leg bot Jehovah wek okonyi me nongo nyig lok me kica ma twero kweyo cwiny ngat meno. Wi myero opo ni pe tye lok mo ma twero konyo dano makato lok pa Jehovah ma tye i Baibul.—Ibru 4:12.
20. Tam ango ma omege nyo lumegiwa mogo ma kinywarogi gitye kwede i komgi kekengi dok gin ango ma wamito ni gunge?
20 Omege ki lumege mogo ma kinywarogi dong gumoko i cwinygi ni komgi cilo, konygi pe, pe kimarogi nyo bene ni girac ma pe tye ngat mo ma twero marogi. Man obedo lok ma pe tye atir! Pi meno, ti ki Ginacoya me poyo wigi ni Jehovah marogi matek. (Nen bok ma wiye tye ni "Cuko Cwiny ma Tye i Ginacoya.") Wi opo kit ma Jehovah otiyo ki lamalaika me jingo cwiny lanebi Daniel i kare ma cwinye otur. Jehovah onongo mito ni Daniel oniang ni pire tek bote. (Dan. 10:2, 11, 19) I yo acel-li, omege ki lumegiwa ma cwinygi cwer pigi tek bot Jehovah!
21. Gin ango ma bitimme i kom lutim maraco ma pe giye ngut, ento gin ango ma wan ducu omyero wamok tamwa me timone i kare man?
21 Ka wakweyo cwiny jo mukene, wapoyo wigi i kom mar pa Jehovah. Wiwa myero pe owil ni Jehovah obedo Lubanga ma ngolo kop atir. Pe tye tim mo keken me nywaro lutino ma en pe neno. Jehovah neno jami ducu, dok en bimiyo pwod ki jo ma nywaro lutino ma pe gungut. (Wel 14:18) Pi kare-ni, watute wunu me nyuto mar bot jo ma kinywarogi. Ma dong ber loyo, kweyo cwinywa me ngeyo ni Jehovah bicango matwal arem ducu ma Catan ki lobone okelo i kom dano! Cokcok-ki, wi dano dong pe bipo i kom jami ma kelo arem i cwinygi.—Ic. 65:17.
WER 109 Wamarre Matek ki i Cwinywa
^ para. 5 Jo ma kinywarogi i yo me buto i kare me tinogi gikato ki i kwo matek adada kadi wa i nge mwaki mapol i anyim. Pwony man bikonyowa me niang pingo tye kit meno. Wabineno bene angagi ma gitwero kweyo cwiny jo ma kit meno. Me agikkine, wabinyamo yo mogo ma watwero kweyo kwede cwiny jo magi.
^ para. 11 Ngat ma kinywaro-ni aye myero omok tamme pire kene ka mitte ni onong kony ki bot ludaktari nyo pe.


Brocuwa me Jo Mene ma Gitye ka Timo Miti pa Jehovah i Kare-ni? kiyubo pi kwan ki lutino kwan me Baibul i acakki nyo i agikki me cawa me kwan. * Pwony me 1 me o i 4 konyo latin kwan me ngeyo lok i komwa, pwony me 5 me o i 14 konyogi me pwonyo lok i kom ticwa, ki dong pwony me 15 me o i 28 konyogi me niang kit ma dulwa tiyo kwede. Bedo ber ka wanyamo pwony magi kore ki kore nikwanyo ka tye pwony mo ma latin kwan mito niang iye pi oyot. Pwony acel acel tye i pot karatac acel keken dok wutwero nyamone ki latin kwan i kine ka dakika abic me o i apar.
Kwan lapeny ma tye i wi lok madit
Wukwan pwony meno kacel. Wutwero kwanone ducu lawang acel nyo nucu nucu
Wunyam gin ma wua ka kwano. Ti ki cal kacel ki lapeny ma tye i tere piny. Wukwan ci wunyam wang ginacoya ma inongo ni opore. Nyut kit ma coc ma kikwoto gamo kwede lapeny me wi lok
Ka bok me "Nong Ngec Mukene" tye, ci wukwan kacel dok icuk cwiny latin kwanni me lubo tam ma kimiyo iye
^ para. 3 Brocuwa ma tye i Intanet aye tye ki ngec ma pud okatti nyen loyo.


Mar ma pe lokke kwako bedo lagen kun imoko matek i kom gin moni. Jehovah otiyo ki gin mutimme i kwo pa Kocea ki dakone ma latim abor-ri, Gomer, me miyo jo Icrael pwony i kom mar ma pe lokke ki timo kica.—Koc 1:2; 2:7; 3:1-5.
Co lagammi i kabedo ma kiweko odong nono.
I yo ango ma Gomer pe onyuto mar ma pe lokke?
I yo ma nining ma jo Icrael pe gunyuto mar ma pe lokke?
Kocea onyuto mar ma pe lokke nining?
Jehovah onyuto mar ma pe lokke nining?
LAPENY ME ALWODA: Atwero nyuto mar ma pe lokke pi Jehovah nining?


Yecu "ocito woko kun loyo lweny" i kom Catan kacel ki jogi ma onongo gitye i polo, ci obologi woko i lobo. Yecu tye ka medde ki lweny pi luticce kun konyo dok gwokogi i kare man me agikki-ni. En 'biloyo lweny' ka otyeko lungwec ki aguragura adek-ki ducu i lweny me Armagedon ki dok ka oyubo jami maraco ducu ma lungwec ki aguragura-ni gutimo.
Tika imito kwano lok man i leb %%?
Lungwec ki Aguragura Angwen


Nekemia ocung pi woro me ada ki mit kom
Lalamdog Madit Eliacib omako lirem gin ki Tobia, ma onongo larok dok dag jo Icrael
Eliacib omiyo Tobia kicika acel i dyekal ma i ot pa Lubanga ni obed iye
Nekemia obolo jami pa Tobia ducu woko, olonyo kicika meno, ka dong odwoko iye jami ma kitiyo kwedgi i ot pa Lubanga
Nekemia omedde ki kwanyo jami ducu maraco ki i Jerucalem


TIKA ITWERO YERO KIT MA ANYIMMI BIBEDO KWEDE? Jo mukene gitamo ni jami ducu ma timme i komgi dong kiyubo woko con, pi meno pe gitwero yero gin mo keken ma timme i kwogi. Ka gutemo cobo yub moni ci oloyogi, giilo cinggi woko. Giwaco ni, "onongo dong kiyubo ni obed kumeno."
Jo mukene cwinygi balle woko ka guneno ni pe tye yo mo me bwot ki i dic kacel ki peko me lobo ma wakwo iye-ni. Oromo bedo ni guyelle matek me yubo kwogi—ento dok ginongo ni jami calo lweny, turo cik, can ma poto atura, ki two bedo ka balo yubgi kare ki kare. Man weko gipenye ni, 'Pingo dok pud ayelle?'
Tye ada gire ni jami ma timme i kwowa twero balo yubwa woko. (Latitlok 9:11) Ento, ka odok i kom kwo me labed naka i anyim, in aye ma iromo yerone. Ki lok ada, Baibul nyuto ni kwoni me anyim jenge i kom gin ma iyero. Nen kong gin ma Baibul waco.
Moses, latela pa rok me Icrael, owaco botgi i kare ma gicok donyo i Lobo ma Kiciko Pire ni: "Atyeko keto i nyimwu kwo ki to, gum ki lok me ceno dano; mumiyo wuyer kwo wek wun ki likwayowu wubed makwo, ma kun wumaro Rwot Lubangawu, wuworo doge ci wumoko i kome matek."—Nwoyo Cik 30:15, 19, 20.
"Atyeko keto i nyimwu kwo ki to, gum ki lok me ceno dano; mumiyo wuyer kwo."—Nwoyo Cik 30:19
Ada! Lubanga olaro jo Icrael ki i opii i lobo Ejipt ci omiyo botgi kare me yero kwo me yomcwiny i Lobo ma Kiciko Pire-ni. Ento kwo meno onongo pe bibino pire kene. Me nongo mot magi, onongo mitte ni "guyer kwo." I yo ma nining? 'Ka gimaro Lubanga, giworo doge, kun gimoko i kome matek.'
I kare-ni bene, gin ma kit meno tye i nyimmi, dok gin ma iyero bimoko kit ma anyimmi bibedo kwede. Ka iyero me maro Lubanga, me winyo lokke, ki me moko matek i kome, ci nongo itye ka yero kwo—kwo ma pe tum i paradic i lobo kany. Kong dong wanenu ngo ma jami adek magi kwako.
YER ME MARO LUBANGA
Mar aye kit pa Lubanga ma pire tek loyo. Lakwena Jon ocoyo ni, "Lubanga en mar." (1 Jon 4:8) Man aye ma oweko i kare ma kipenyo Yecu cik mene ma pire tek loyo, en ogamo ni: 'Mar Jehovah Lubangani ki cwinyi ducu, ki kwoni ducu, ki tammi ducu.' (Matayo 22:37) Bedo ki wat macok ki Lubanga pe jenge i kom lwore, nyo lubo cikke latowang ento jenge i kom mar-ri pire. Pingo mitte ni wayer me mare?
Mar pa Jehovah tye calo mar pa lanyodo pi lutinone. Kadi bed ni gitye ki roc, lunyodo ma lumar gipwonyo lutinogi, gicuko cwinygi, giminigi cwak, dok giminigi tira pien gimitti gubed ki yomcwiny ki kwo maber. Gin ango ma lunyodo mito ki bot lutinogi? Gimito ni lutinogi omargi dok gulub jami ma gupwonyogi kwede wek gubed ki kwo maber. Itamo ni Wonwa me polo pe mito ni wan lutinone wanyut bote pwoc pi jami ma en otimo piwa?
WINY LOK PA LUBANGA
I leb ma kikwongo coyo iye Baibul, nyig lok man ni "winy" twero gonye ni "lub ngo ma kiwacci." Man tika pe gin ma nongo watye ka waco ki lutino, ka wawaccigi ni, "Wuwiny lunyodowu"? Pi meno, winyo lok pa Lubanga te lokke ni walub ngo ma en wacciwa. Pe watwero winyo lok pa Lubanga kit ma wawinyo kwede lok pa luwotwa, ento wawinyo lokke ka wakwano dok waketo i tic ngo ma tye i Baibul.—1 Jon 5:3.
Yecu onyuto kit ma pire tek kwede me winyo lok pa Lubanga i kare ma en owacci: "Dano pe bibedo kwo ki kwon keken, ento bedo kwo ki lok ducu ma a ki i dog Lubanga." (Matayo 4:4) Kit macalo camo dek pire tek kwede-ni, pwonyo lok i kom Lubanga pire tek makato. Pingo? Kabaka Solomon ma onongo ryek adada-ni owacci: "Ryeko twero gwoko dano kit ma lim gwoko ki ngat ma tye kwede; ryeko gwoko kwo pa ngat maryek, man aye ber me bedo ki ngec." (Latitlok 7:12) Ngec ki ryeko ma a ki bot Lubanga twero gwokowa dok konyowa me moko tam ma weko wanongo mot me kwo ma pe tum i anyim.
MOK MATEK I KOM LUBANGA
Wi opo i kom lapor pa Yecu ma waneno i pwony ma okato-ni, ma en owaco ni: "Doggola ma tero dano i kwo ding, ki yone bene rac, dok jo ma nongo yo meno ginok." (Matayo 7:13, 14) Ka watye ka wot i yo ma kit meno, bedo ber ka wanongo ngat ma ngeyo yo meno maber dok wawoto cok kwede, wek wacob yubwa me nongo kwo ma pe tum. Pi meno, watye ki tyen lok maber adada me bedo cok ki Lubanga. (Jabuli 16:8) Watwero timmo man nining?
Nino ducu, watye ki jami ma mitte ni watimgi dok bene tye mukene ma cwinywa mito ento cawa nongo pe romo. Jami ma kit meno weko tic makowa adada nyo wiro tamwa woko, ci weko pe wabedo ki kare me neno gin ma Lubanga mito ki botwa. Man aye tyen lok ma oweko Baibul poyo wiwa ni: "Wugwokke maber i kwo ma wubedo kwede; pe wubed macalo jo ma kwiya piny, ento calo jo maryek. Kare ma tye myero iti kwede i yo maber, pien nino me kare-ni opong ki gin marac." (Jo Epeco 5:15, 16) Wabedo cok ki Lubanga ka watwa kwede obedo gin ma pire tek loyo i kwowa.—Matayo 6:33.
IN AYE MYERO IYER
Kadi bed ni pe tye gin mo ma itwero timone wek ilok jami ma otimme angec, pud itwero yero anyim maber piri ki pi jo ma imarogi. Baibul nyutiwa ni, Wonwa me polo, Jehovah, marowa matek dok en wacciwa ngo ma en mito ni watim. Nen kong lok pa lanebi Mika:
"Rwot [Jehovah] dong onyutti gin maber, in dano: gin ma Rwot mito ki boti en aye timo tic ma nen atir, ki maro kica, ki wot kacel ki Lubangani ki mwolo!"—Mika 6:8.
Tika ibiye lwongo pa Jehovah me wot kwede, wek inong mot ma en oyubo pi jo ma woto kwede? In aye myero iyer!


"En aye wic, dul kom ducu guribbe woko i kome, dok gukubbe kacel."—EP. 4:16.
WER: 53, 107
1. Nicakke i acakki piny, gin ango ma onongo nen i tic pa Lubanga?
I ACAKKI piny, onongo nen ka maleng ni ginaketa ducu onongo gitye ma gunote. Ngat ma Lubanga okwongo cweyo owaco ni: "Abedo ka ngete macalo ladiro tic. Dok cwinye obedo yom kare ducu pi an." (Car. 8:30) Won ki Wod onongo ginote i ticgi, dok man oweko gucweyo jami mamwonya ma waneno i kare-ni. Lutic pa Lubanga bene gubedo ka note kit meno itiyo ticce. Waneno man i kit ma kigero kwede ki yeya i kare pa Nua; i guro, yako ki dong tingo kema pa Lubanga i kare ma Luicrael onongo gitye ka wot i dye tim; ki kit ma onongo kiwero kwede wer me pako Jehovah i otte ma nongo dwan dano ducu winye mamwonya adada. Jami magi ducu onongo gimito notte.—Acak. 6:14-16, 22; Wel 4:4-32; 1 Tekwaro 25:1-8.
2. (a) Ngo ma onongo nen ka maleng i kom kacokke pa Lukricitayo macon? (b) Lapeny mene ma wabinyamone?
2 Yub man me tic kacel-li onongo obedo kit yub ma kacokke pa Lukricitayo i kare macon onongo gitiyo kwede i te tela pa Yecu Kricito. Lakwena Paulo otito ni, kadi bed ni Lakricitayo acel acel ma kiwiro onongo tye ki 'mot ma kite patpat' dok onongo 'tic ma gitiyo bene tye ma kitgi patpat kun 'gitiyo i yo mapatpat' gin ducu gitye "kom acel" (Kwan 1 Jo Korint 12:4-6, 12.) Ento i kare-ni kono? Watwero bedo ma wanote kacel i tic me tito kwena maber-ri nining? Dok watwero note i tic i kacokke kacel ki i pacowa nining?
NOTE I TIC ME TITO KWENA
3. Ginanyuta ango ma lakwena Jon oneno?
3 Cokcok i agikki me cencwari me acel K.M., lakwena Jon oneno i ginanyuta lumalaika abiro ma gukuto tumgi ki acel acel. I kare ma lamalaika me abicce okuto tumme, Jon oneno "lakalatwe" mo oa ki i polo ci opoto i ngom. Lakalatwe meno onongo tye ki layab ma oyabo kwede dog bur. Yito oduny ki i doge, ci lwak bonyo okatti ki i yito meno. Ma ka balo lum me lobo, bonyo magi guketo can i kom "jo ma pe ki lanyut pa Lubanga i tur nyimgi." (Yabo 9:1-4) Jon onongo ngeyo maber bal ma bonyo magi gitwero kelone. I kare pa Moses, bonyo bene obalo cam i lobo me Ejipt. (Nia 10:12-15) Bonyo ma Jon oneno-ni cung pi kit ma Lukricitayo ma kiwirogi gitye ka tito kwede kwena me ngolo kop pa Jehovah. Gin gitye ka tic kacel ki dano milion mapol mukene ma gitye ki gen me kwo i lobo. Ngene kene ni notewa kacel i tito kwena dwoko piny rwom ma Catan tiyo kwede ki dulle me dini goba ma tye i twok lobo ducu!
4. Tic ango ma jo pa Lubanga myero gutim, dok gitwero timo man nining?
4 Jo pa Jehovah gitye ki tic madit me tito "kwena maber[-ri]" i twok loboni ducu ma agikki piny pudi. (Mat. 24:14; 28:19, 20) Man bene kwako lwongo "ngat ma orwo neko" wek obin, "omat pii me kwo labongo wel." (Yabo 22:17) Watwero timo man nining macalo jo me kacokke pa Lukricitayo? Man timme ka 'waribbe woko i kome, dok wakubbe kacel.'—Ep. 4:16.
5, 6. Wanotte kacel i tito kwena maber-ri nining?
5 Me nywako kwena maber me Ker-ri ki dano mapol kit ma watwero, myero wayubbe maber i tic man. Pi meno, wanongo tira i kit me timone. Tira ma kimiyo ki i kacokke ma tye i twok lobo ducu-ni gikonyowa me note i tic kacel. I nge cokke me cito i ticwa me pwony, wacito ka tito kwena bot dano. Watiyo ki dogwa kacel ki bukkewa ma gijenge i kom Baibul ma tye milion mapol ata, me yaro kwena-ni i kabedo mapatpat. In tika ilubo tira ma kimiyo me nywako i yub mapatpat me tito kwena? Ka itimo meno, nongo itye ka ribbe kacel ki dano milion mapol mukene ma gunote i tito kwena ki 'lamalaika ma tuk wirre i dye polo" ma kiloko i kome i Niyabo 14:6.
6 Pud dong bedo me yomcwiny madit ya, me kwano pi adwogi maber ma bino pi ticwa me tito kwena i Yearbook! Tam bene pi kit ma watye ma wanote kwede, ka wapoko lwongo me bino i gure me rijon, me adwol, ki dong me distrik. I gure macalo magi, kiminiwa pwony mamwonya dok wabedo ki tuku goga kacel ki lapor mogo ma gia ki i Ginacoya. Pol kare pwony magi gititiwa ni Lubanga lwongowa i yo me mar ni wati pire ki cwinywa ducu. Kwero nipo me to pa Yecu bene notowa kacel. Wacokke kacel mwaka ki mwaka i nge poto ceng i Nican 14, pien watye ki pwoc madit pi kica pa Lubanga ma pe wapore pire-ni, dok watye ka lubo tira pa Yecu. (1 Kor. 11:23-26) Pe kijolo jo ma gunongo batija keken ento dano ducu me bino. Ma dong odong cabit manok me o i kwer me Nipo, watute matek me miyo waraga me lwongo bot dano ducu ma i wang tic pa kacokkewa pi yub ma pire tek-ki.
7. Ka watye ka tic kacel, ngo ma watwero cobone?
7 Bonyo acel keken pe twero timo bal madit. I yo acel-lu, tic pa ngat acel keken pe twero nyako nyig madwong. Ento ka watye ka tic kacel, watwero dwoyo tam pa dano milion mapol ata i kom Jehovah, ma en aye ngat ma myero me nongo pak ki deyo ducu! Ento, man keken aye pe yo acel ma ticwa kacel twero kelo note i kin jo pa Lubanga.
NOTE I KACOKKE
8, 9. (a) Labol ango ma Paulo otiyo kwede me pwonyo Lukricitayo wek gubed ma gunote? (b) Watwero cwako kor yub me kacokke nining?
8 I waragane bot jo Epeco, Paulo oloko i kom yub me kacokke kacel ki kit ma omyero 'gudong kwede malo i yo ducu.' (Kwan Jo Epeco 4:15, 16.) Ngo ma bikonyowa ki acel acel me cobo yub meno? Paulo otiyo ki labol i kom kit ma dul komwa mapatpat gitiyo kwede kacel me nyuto note ma watye kwede i kacokke i te tela pa Yecu Kricito. Lakwena Paulo oloko i kom kit ma gikubbe kwede kacel "i wang mwot ducu ma tye iye." Wan ducu ki acel acel kadi bed watino nyo wateggi, komwa tek nyo wagoro, watwero weko jo me kacokke ginote kun gidongo i yo me cwiny nining?
9 Gin ma pire tek loyo aye mine i te tela kun wanyuto woro bot luelda ma Yecu ocimogi me miyo tira i kacokke. (Ibru 13:7, 17) Timo man pe bibedo yot kare ducu. Ento, wangeyo ni watwero penyo Lubanga pi tirane. Cwiny mere maleng twero konyowa me cwako kor yub me kacokke ki cwinywa ducu. Ka ce i kine mukene wawinyo calo pe wamito lubo tira ma kimiyo, ci myero walwod kit ma tic kacel ki mwolo bikonyo me gwoko note i kacokke. Medo i kom meno, note i yo ma kit meno twero konyo wan ducu me dongo marwa pi luwotwa.
10. Lukony kor tic gikelo note i kacokke nining? (Nen cal ma tye i pot karatac 21.)
10 Lukony kor tic gitiyo matek me kelo note i kacokke. Omege magi, kadi bed ni gitye ki mwaka mapatpat, gitiyo matek me konyo jo ducu. Me labolle, gikonyo luelda me neno ni watye ki bukke muromo pi ticwa me pwony. Medo i kom meno, pol kare gikonyo i tic me gwoko lengo kacel ki roco Ot me Ker, dok gijolo wele ma gibino i kacokke. Ka watiyo kacel ki omege magi, wakonyo wek tic me kacokke owot maber.—Por ki Tic pa Lukwena 6:3-6.
11. Jo matino gitwero timo ngo me konyo wek dano ducu me kacokke gubedo ma gunote kacel?
11 Omege muteggi mapol dong gutiyo tic me konyo kacokke pi mwaki mapol. Ento ka giwoto ki ti, man twero gengogi ki timo jami mogo, pi meno alokaloka bimitte. Omege matino gitwero bedo me kony adada. Kadi bed ni pud pe gitye ki ngec muromo, pwony ma ginongo twero konyogi me tiyo tic mukene. Ber mada ka lukony kor tic gitute matek me doko luelda! (1 Tem. 3:1, 10) Luelda mogo ma mwakagi pud tidi dong gudongo i yo me cwiny mumiyo kiromo cimogi me tic calo luneno, ma gitiyo pi omege ki lumege i kacokke mapol. Watye ki pwoc pi cwak ma jo matino magi gimiyo ki cwinygi ducu. Pe kumeno?—Kwan Jabuli 110:3; Latitlok 12:1.
NOTE I KIN JO ME OT
12, 13. Ngo ma twero konyo jo me ot me note i kingi?
12 Kong wamedde ki nyamo lok i kom note, kun waneno kit ma watwero bedo ma wanote i odiwa. Jo mapol dong gunongo ni bedo ki yub me Woro me Otyeno pi Jo me Ot cabit ki cabit jingo wat ma tye i kin jo matino ki ma guteggi. I kare me yomcwiny man, waketo tamwa i kom jami me cwiny ma bikelo note i kin jo me ot. Nyuto lapor ma lubbe ki kit me lok ki dano i ticwa me pwony twero konyo jo me ot moni me yubbe maber me tito kwena i yo mucwiny. Dok twero nen ka maleng ni ka jo me ot moni ginywako Lok pa Lubanga kacel, ci gibinyikke bene cok kacel pien nongo gin ducu gimaro Lubanga acel dok gimito timo mitine.
13 Jo munyomme gitwero timo gin ango wek gunote kacel i pako Jehovah? Ka luot aryo-ni ducu gitye lutic ma lugen bot Jehovah, ci gitwero bedo ki yomcwiny pi note ma meno kelo. Abraim ki Cara, Icaka ki Labeka, ki dong Elkana ki Anna—gin ducu gunyuto mar bot luotgi. Wan bene omyero watute me timo meno. (Acak. 26:8; 1 Cam. 1:5, 8; 1 Pet. 3:5, 6) Meno bikelo note i kin jo ma gunyomme ki dok binyikogi cok bot Wonwa me polo.—Kwan Latitlok 4:12.
14. Ka luoti pe tiyo pi Jehovah, ngo ma itwero timone me jingo nyomwu?
14 Lukricitayo myero pe gubed ki wat macok ki jo ma pe gitye i ada. (2 Kor. 6:14) Omegiwa ki lumegiwa ma luotgi pe Lucaden pa Jehovah kono? Jo mogo i kingi gunongo ada ma onongo dong gunyomme woko, dok luotgi pe gitye Lucaden pa Jehovah. Kadi bed kit meno, keto pwony me Baibul i tic twero konyogi me note i otgi. Man kwako note i yo mo keken, labongo ilo cinggi woko. Meno twero bedo tek adada, ento tam kong pi mot ma romo bino pi timone. Keto cik ma igi lac me Baibul i tic twero bedo tek ka ce luot mo oa woko ki i kacokke. Man otimme i kom lamego mo ma nyinge Mary. En gin ki cware, David, gubedo ka tic pi Jehovah kacel, ento lacen David ogiko cito i cokke pi cokcok mwaki 25 kulu. Mary omedde ki bedo lagen kun cito i cokke kacel ki gure madito, dok onongo keto cik me Baibul i tic i pacogi, ki bene pwonyo lutinogi abicel-li. I kare ma lutinogi guteggi ci gua woko ki gang, Mary ocako winyo calo edong kene. I ngeye David ocako kwano magajin ma Mary onongo weko ka maleng. Motmot David odwogo cen i Ot me Ker, ka ma lakware me mwaka abicel onongo gwokke kabedo. Ka David pe obino i cokke, ci lacen awobi-ni onongo wacce ni, "Abedo ka parri tin i cokke, Baba Madit." David dong tye ka tic pi Jehovah ki yomcwiny, dok Mary iye yom adada ni gitye ka timone kacel.
15. Jo munyomme ma dong guteggi gitwero konyo jo matino ma gunyomme nining?
15 Ma lubbe ki lweny ma Catan tye ka ketone i kom jo me ot i kareni, pire tek adada ni lutic pa Lubanga ducu gunote kacel i nyomgi. Kadi bed dong irii i nyom nyo pe, omyero itam i kom gin ma itwero wacone nyo timone wek ijing nyomwu. Jo muteggi bene gitwero konyo jo matino me kacokke ma lubbe ki lok man. Wuromo lwongo luot mo ma mwakagi pud tidi me nywako kwedwu i woro pi jo me ot. Ka jo matino gitye kacel kwedwu, ci gitwero niang ni nyuto mar ki note kacel pire tek adada bot jo munyomme kadi bed dong gurii i nyom nyo pe.—Tito 2:3-7.
"WUBIN, WAITU I WI GOT PA [JEHOVAH]"
16, 17. Ngo ma lutic pa Jehovah gitye ka kurone ki mit kom?
16 Go kong cal Luicrael ma gitye ka pako Jehovah i kwer mo i ot pa Lubanga i Jerucalem. Onongo giyubbe maber pi wot meno, giparo pi miti pa ngat acel acel ka gitye ka wot, dok ginote kacel i woro Lubanga i otte. Man ducu onongo mito note. (Luka 2:41-44) Ka wamedde ki wotwa me cito i lobo manyen-ni, myero wan bene wanote kun watimo jami kacel. Man mito tute matek kare ki kare. Tika mitte ni kong itam matut i kom lok man?
17 Tam kong i kom mot ma wabinongone i anyim! Dong watyeko weko cwiny me apokapoka ki anywena nywena ma tye i lobo pa Catan-ni. Waneno cobbe pa lok ma Icaya kacel ki Mika ma guwaco ni jo pa Lubanga gitye ka wot kacel me cito i "wi got pa [Jehovah]." (Ic. 2:2-4; Kwan Mika 4:2-4.) Ki lok ada, worowa pud dong bimedde ki ille malo ya "i kare ma pud tye anyim." Ento yomcwinywa pud dong bibedo dwong ya, ka watye ka kwo i kare ma dano ducu ginote kun gitimo jami kacel!


Kong dong wadok cen mwaki mogo manok. Nekemia, latic pa Kabaka Aritakcec, obedo Lajudaya ma onongo bedo i boma ma i lobo Percia ma kilwongo ni Cuca. Omin Nekemia obino ki i Juda ki kwena marac man: 'Jo ma gudok cen i Jerucalem gitye ki peko. Cel me boma ki dogcel ma jo Babilon guwango pud peya gigero.' Lok man ocwero cwiny Nekemia matek. En onongo mito cito i Jerucalem ka miyo kony, pi meno en olego bot Lubanga ni kabaka omiye twero me cito.
Lacen, kabaka oneno ni cwiny Nekemia tye ka cwer. En owacci: 'Pud peya aneno cwer cwiny ma kit man i wangi. Ngo marac?' Nekemia ogamo ni: 'Pingo pe omyero abed ki cwercwiny kun bomawa, Jerucalem, odong obwur?' Kabaka openyo ni: 'Gin ango ma in imito ni atim piri?' Cutcut, Nekemia olego lalingling. Ka dong en owaco ni: 'Alego ni, iweka acit i Jerucalem ager celle odoco.' Kabaka Aritakcec owaco bot Nekemia ni twero cito, dok oketo yub me neno ni Nekemia bibedo maber i wotte mabor-ri. En bene oketo Nekemia me bedo gabuna me Juda dok omiye yadi pi yubo dogcel.
I kare ma Nekemia oo i Jerucalem, en ongiyo cel me Jerucalem ducu. I nge meno, en oguro lulamdog ki ludito ma giloyo lwak ci owaco botgi ni: 'Wunen kit ma Jerucalem odong obur kwede. Myero wacaku tic.' Dano ducu guye lokke, ci gucako tic me gero cel.
Ento lumone pa Luicrael gucako nywarogi kun giwaco ni: 'Kadi too mamwa twero muko cel ma gitye ka gero-ni woko.' Lugedo pe guketo cwinygi i kom lok man dok gumedde ki gedo. Gugero cel omedde malo dok obedo matek mada.
Lukworgi gucokke kacel ka piro lok me bino ki i kabedo ducu ka lweny i kom Jerucalem. I kare ma Lujudaya guwinyo lok meno, lworo omakogi matek. Ento Nekemia owaco ni: 'Pe wubed lwor. Jehovah tye kwedwa.' En oketo acikari ma gigwoko lutic, ci lukworgi pe gubino ka lweny.
I nino 52 keken, tic me gero cel ki dogcel otum woko. Nekemia okelo Lulevi ducu i Jerucalem pi kwero cel me Jerucalem. En oyubogi i dul aryo pa luwer. Guwoto i wi cel kun giito i kom rwom ma tye i Dogcel me Wang It ci gudorre gurumo gang kun dul acel dok tung acuc, ki mukene dok tung acam. Gukuto burugi, guyengo ajaa, gugoyo opuk kun giwero wer bot Jehovah. Ejira ocito ki gurup acel, ki Nekemia ocito ki gurup mukene-ni, nio ka gurwatte i ot pa Lubanga. Dano ducu—co, mon, ki lutino—gutyero gitum mapol bot Jehovah dok cwinygi obedo yom matek. Woo me yomcwinygi owinye wa i kabedo mabor.
"Pe tye jami lweny mo ma giteto pi lweny i komi ma bicobo ticce."—Icaya 54:17


Jo magi onongo kitye ka diyogi macalo opii. Gin gulego labongo keng ni Lubanga myero olargi
Kit ma Lubanga olwenyo kwede i kom jo Ejipt en kikome-ni nyuto ni en pe dag lweny ducu. I kine mukene, en onongo waco ni jone Luicrael myero gucit ka lweny. Me labolle, en ocikogi me lweny i kom jo Kanaan ma onongo kitgi raco tutwal-li. (Nwoyo Cik 9:5; 20:17, 18) En ociko Kabaka Daudi ni olweny i kom jo Piliciti ma onongo gidiyo jo Icrael-li. Lubanga bene onyutte diro me lweny ma oweko en oloyo jo Piliciti.
Lok magi ma kicoyogi i Baibul-li ginyuto ni ka ce kitye ka keto bura nyo lutim mogo maraco gidiyo jo Icrael, ci Lubanga onongo weko kilwenyo me gwoko jone ki dong woro me ada. Ento, nen kong lok adek magi ma pigi tego-ni ma lubbe ki lweny ma Lubanga onongo cwako:
LUBANGA KEKEN AYE ONONGO MOKO ANGA MA MYERO OLWENY. I nino mo acel, Lubanga owaco bot jo Icrael ni: "Lweny man pe wun aye wubilwenyo." Pingo en owaco kumeno? Lubanga kikome aye onongo bilweny pi jone. (2 Tekwaro 20:17; 32:7, 8) En olwenyo pi jone tyen mapol ata, calo lweny ma waneno i acakki me pwony man. I nino mukene, Lubanga ociko jo Icrael me lwenyo lweny ma en cwako, calo me gwoko Lobo ma Kiciko Pire wek pe kikwany woko ki botgi.
—Nwoyo Cik 7:1, 2; Yocwa 10:40.
LUBANGA KEKEN AYE ONONGO MOKO AWENE MA MYERO KILWENY IYE. Lutic pa Lubanga onongo myero gudi cwinygi kun gikuro kare ma Lubanga ocimo me lweny i kom jo ma gurumo ka ngetgi ma gitimo jami maraco dok gidiyogi. Ka pe Lubanga aye ocikogi, gin onongo pe myero gutug lweny ki wigi i kom lumonegi. Lubanga onongo pe cwakogi ka gunyuto dit wic. Ki lok ada, Baibul nyuto atir ni ka Luicrael onongo gungwete me cito ka lweny ma Lubanga pe owaccigi, adwogine onongo bedo marac adada. *
LUBANGA CWINYE PE YOM KA DANO GITO, KADI WA JO MARACO. Lubanga Jehovah aye Wang It me Kwo dok en aye Ocweyo dano ducu. (Jabuli 36:9) Pi meno, en pe mito neno ka dano to. Ento, ki cwercwiny madit, tye jo mogo ma gituko diro wek luwotgi guden can dok gineko jo mukene. (Jabuli 37:12, 14) Me juko tim ma kit meno, Lubanga i kine mukene oweko kilwenyo i kom jo maraco. Kadi bed ni pi mwaki magi ducu ma en oweko jo Icrael gulwenyo lweny ma kit meno, en pud "lakica" dok 'kiniga pe omake oyot' i kom jo ma giuno Luicrael. (Jabuli 86:15) Me labolle, en ociko ni ma peya jo Icrael gulwenyo i kom gang moni, gin myero kong 'gumi dwan me kuc i kome,' wek jo me gang meno gubed ki kare me loko kitgi dok pe kilweny i komgi. (Nwoyo Cik 20:10-13) I yo meno, Lubanga onyuto ni 'cwinye pe bedo yom me neno ka latim marac to, ento emito en onguti owek timo bal ci olokke odwog bote wek obed kwo.'
—Ejekiel 33:11, 14-16. *
Kit ma dong watyeko nenone kwede i kare pa jo Icrael-li, Lubanga onongo neno lweny calo yo matir me giko deno can kacel ki tim maraco mapat pat. Ento Lubanga keken aye onongo moko awene ma lweny ma kit meno myero otimme iye ki dong anga ma myero olweny. Lubanga tika onongo lwenyo i yo me gero ma weko en neko dano mapol ata? Pe kumeno. En dag tim gero. (Jabuli 11:5) Tika kit ma Lubanga neno kwede ki lweny olokke i kare ma Wode, Yecu Kricito ocako ticce me pwony i cencwari me acel?
^ para. 7 Me labolle, i nino mo acel, ki loyo jo Icrael calo gwok i kare ma gutugo lweny i kom jo Amalek ki Kanaan kadi bed Lubanga onongo ogengogi ni pe gucit ka lweny. (Wel 14:41-45) Mwaki mapol i nge lweny meno, Kabaka Yocia ma obedo lagenni orune ka tugo lweny labongo cwak pa Lubanga ma oweko kwone orweny.
^ para. 8 Jo Icrael pe gumiyo lok me kuc bot jo Kanaan ma onongo gitye ka lweny i komgi-ni. Pingo? Pien onongo kimiyo mwaki 400 kulu bot jo Kanaan wek gulok yo me kwogi. I kare ma jo Icrael gibino ka lweny i komgi, onongo dong tek adada bot jo Kanaan me loko yo me kwogi marac-ci. (Acakki 15:13-16) Pi meno, onongo myero kijwergi woko matwal. Ento, jo Kanaan mogo ma guloko yo me kwogi gubwot oweko pe kinekogi.
Kadi bed ni Lubanga olwenyo i kom Lukanaan, en pe oneko jo mogo calo Rakab ki jo me pacone


WI LUBELE—ME AKWANA I KACOKKE Novemba 2019
Magajin man tye ki pwony me anyama i Decemba 30, 2019–Febuari 2, 2020.
Watwero nongo pwony ki i gin mutimme i kom Jeremia, ma lureme gukonye me bwot i kare ma onongo kicok jwero Jerucalem.
Cwiny maleng pa Lubanga twero konyowa me ciro can. Ento wek wanongo kony ducu ma wamito ki bot cwiny maleng, tye jami angwen ma omyero watim.
Niyewa tiyo calo kwot me gwokowa. Gin ango ma watwero timone wek kwotwa me niye obed matek?
Buk pa Lulevi tye ki cik ma Jehovah omiyo but Luicrael macon. Macalo Lukricitayo, wan pe watye i te cik magi, ento pud watwero nongo adwogi maber ki iye.
Kadi bed ni wamoko tam maber, pud twero bedo tek botwa me cobo tam meno. Nen kong tam mogo ma itwero lubone wek okonyi me cobo tic ma icako.
Tic ango ma onongo lagwok ot timo i kare me Baibul?


LUBANGA oketo Adam gin ki Kawa i poto me Eden. Kadi bed gin pe gubedo ki winy mumiyo guto, Lubanga oyabo yo bot lutinogi, ma kwako wan bene i kare-ni, me kwo i Paradic pi naka. Baibul ciko ni: "Jo ma kitgi atir gibicamo lobo, dok gibibedo iye matwal."
Baibul wacciwa pi "polo manyen" ki "lobo manyen." (Icaya 65:17; 2 Petero 3:13) "Polo" me kare-ni aye gamente pa dano ma tye ka loc kombeddi, ento Yecu Kricito kacel ki jo ma gibiloc kwede i polo aye gibibedo "polo manyen." Pud dong bibedo mwonya atika ka polo manyen, ma obedo gamente pa Lubanga matir me kuc biloyo lobo ducu!
Ento "lobo manyen" ca kono?— Lobo manyen ca bibedo jo mabeco ma gimaro Jehovah. Ineno, ka Baibul loko i kom "lobo," i kine mukene nongo tye ka lok i kom jo ma gibedo i lobo ento pe ngom kikome. (Acakki 11:1; Jabuli 66:4; 96:1) Pi meno jo me lobo manyen-ni gibikwo i lobo kany.
Lobo me kare man ma opong ki dano maraco-ni bibedo pe matwal. Wi po ni Pii Aluka me kare pa Nua ca otyeko dano maraco ma onongo gupongo lobo. Dok kit ma wapwonyo kwede, lobo marac me kare-ni kibityekone woko i Armagedon. Kombeddi kong wanen kit ma kwo bibedo kwede i nge Armagedon i lobo manyen pa Lubanga.
Tika imito bedo pi naka i Paradic i lobo manyen me kuc, pa Lubanga-ni?— Pe tye dokto mo ma romo miyo wakwo pi naka. Pe tye yat amwonya mo ma romo gengowa wek pe wato. Yo acel keken ma waromo kwo kwede pi naka obedo nyikke cok bot Lubanga. Dok Lapwony Madit-ti owacciwa kit ma myero watim meno kwede.
Kong wakwany Baibulwa ci wayab Jon cura 17, tyeng 3. Kany wanongo lok pa Lapwony Madit-ti: "Man en kwo ma pe tum, ni ginge in Lubanga acel me ada, ki Yecu Kricito ma yam ioro."
Pi meno, ngo ma Yecu owacci myero watim wek wakwo pi naka?— Mukwongo, omyero wanong ngec madok i kom Wonwa me polo, Jehovah, ki dong Wode, ma omiyo kwone piwa. Man te lokke ni myero wakwan Baibul. Buk man me Nong Pwony ki Bot Lapwony Madit, tye ka konyowa me timo meno.
Ento pwonyo lok i kom Jehovah mono bikonyowa me kwo pi naka nining?— Kit macalo wamito cam nino ducu, mitte bene ni omyero wapwony lok i kom Jehovah nino ducu. Baibul waco ni: "Dano pe bibedo kwo ki kwon keken, ento bedo kwo ki lok ducu ma a ki i dog Lubanga."
Mitte bene ni myero wanong ngec i kom Yecu Kricito pien Lubanga ocwalo Wode me kwanyo balwa. Baibul waco ni: "Pe tye larre mo i ngat mukene." Baibul bene waco ni: "Dano ma ye Wod tye ki kwo ma pe tum." (Tic pa Lukwena 4:12; Jon 3:36) Te lokke ngo me bedo ki "ye" i kom Yecu?— Te lokke ni waye i kom Yecu kun wangeyo ni labongo en pe watwero kwo pi naka. Wan tika waye lok meno?— Ka waye, ci wabimedde ki nongo pwony ki bot Lapwony Madit nino ducu, dok wabitimo gin ma en wacciwa.
Yo acel maber ma waromo nongo kwede pwony ki bot Lapwony Madit aye me kwano buk man teretere kun waneno dok watamo i kom cal ducu ma kiketogi iye. Tem kong gamo lapeny ma kiketogi kacel ki cal magi. Dok bene, kwan buk man kacel ki babani nyo mamani. Ka lunyodoni gipe, kwan ki jo madito ki dong kacel ki lutino mukene. Mono pe bedo mwonya mada ka ikonyo jo mukene me nongo pwony ki bot Lapwony Madit i kom gin ma myero gutim wek gin gukwo pi naka i lobo manyen pa Lubanga?—
Baibul wacciwa ni: "Lobo tum woko ki mitine ducu." Ento Baibul bene titiwa kit ma waromo kwo kwede pi naka i lobo manyen pa Lubanga. Waco ni: "Ngat ma tiyo gin ma Lubanga mito ri nakanaka." (1 Jon 2:17) Ngo ma myero watim wek wakwo i lobo manyen pa Lubanga?— Waromo kwo iye ka ce wanongo ngec i kom Jehovah gin ki Wode me amara, Yecu. Ento omyero bene waket i tic gin ma wapwonyo. Wageno ni kwano buk man bikonyi me timo jami magi.


Tika jami ma kigologi ki piny moko rekod me Baibul?
Lok ma kicoyo i buk me Biblical Archaeology Review waco ni jo ma gigolo piny gumoko ni "olo to dano 50" ma kiloko i komgi i Ginacoya me leb Ibru gubedo kwo. I kin jo magi aye luker 14 me Juda ki Icrael, ma i kine tye iye jo muywek calo Daudi ki Kejekia, ki ma pe kingeyogi tutwal calo Menakem ki Peka. Man bene kwako Parao abic ki luker 19 me Aciria, Babilon, Moab, Percia, ki dong Ciria. Ento, pe ni jo ma giloyo ker kwaro keken aye kiloko i komgi i Baibul kacel ki rekod pa jo ma gigolo piny. Pi meno, jo ma pe guywek calo lulamdog, lucoc, ki ludito mukene bene kiloko i komgi.
Ma lubbe ki lok kom jo magi ducu, buk man waco ni tye "caden mucwiny ma moko lok komgi labongo akalakala" ni gubedo kwo. Tye kono ni, Ginacoya me leb Grik bene loko i kom jo muywek ma gukwo con i kare ca dok jami ma kigologi moko lok kom jo magi
Labwor gurweny awene ki i lobo Palestina?
Kadi bed ni labwor dong gipe i tim me lobo Icrael i kareni, ento wang Ginacoya ma romo 150 kulu nyuto ni jo ma gucoyo Baibul onongo gitye ki ngec i kom labwor. Pol pa wang Ginacoya magi gicung pi gin mo ento bene jo mukene gulwenyo ki labwor ada. Dano calo Samson, Daudi, ki Benaya kiwaco ni guneko labwor. (Lungol. 14:
I kare macon, labwor me Acia (Panthera leo persica) onongo nonge cakke ki i Turkey ki lobo Grik me o i lobo Palestina, Acira, Mecopotamia, ki dong kumalo me lobo India. Lee man ma onongo kilworo dok kiworo tutwal-li pol kare onongo i kare macon kinenogi i Near Eastern art. Cal labwor ma kiyubo ma ryeny aryenya i kom matafali ma kiwango ki mac onongo nonge i yo ma dano giwoto ki iye i lobo Babilon.
Kiwaco ni lwak gubedo ka dwaro labwor i lobo Palestina tung i agikki me cencwari me 12 K.M. Labwor nen calo kityekogi woko inge 1300. Ento kadi bed kumeno, i cencwari me 19 dano pud gubedo ka wacci gineno labwor i Mecopotamia ki i Ciria ki bene i Iran ki dok kineno labwor i Iraq i acakki me cencwari me 20.


Baibul waco ni tirane kicoyo pi teko pa cwiny maleng dok "konyo me pwony, me juko dano, me tiro kit pa dano." (2 Temceo 3:16) Tika meno tye ada? Nen kong kit ma ryeko me Baibul okonyo kwede ki dano me gwokke ki jami mogo maraco ma peya odonyo i kwogi matek.
MATO KONGO I YO MARAC
Delphine, ma waloko i kome i pwony mukato-ni, owinyo ni meno peko ma onongo en tye ka wok ki iye onongo tere i mato kongo matek adada. Baibul pe gengo mato kongo i yo mupore, ento waco ni: "Pe ibed i kin jo ma gin lumero ki kongo." (Carolok 23:20) Kinongo ni mato kongo i yo marac balo yotkomwa, balo wat i kin jo me ot, dok neko dano mapol mwaka ki mwaka. Pol pa peko magi kitwero gwokke ki iye ka dano gulubo tira me Baibul.
Meno en aye gin ma Delphine otimo. En owaco ni: "Aniang ni meno mato kongo onongo pe tye ka cobo pekona. Atiyo ki tira me ryeko ma i Jo Pilipi 4:6, 7, ma waco ni: 'Pe wubed ki par i kom gin mo, ento . . . wumi Lubanga onge gin ma wumito.' I dyewor weng ka awinyo ni tam ki par gitye ka bwoya woko, alego bot Jehovah. Atito cwercwinya, par ki jami ducu ma nyweno wiya dok abako doga bote i lega wek en okonya me bedo ma cwinya opye mot. I odiko, aneno ni meno atute ki tekka ducu me weko par meno woko ducu. Lega bot Jehovah konya me keto tamma i kom jami ma atye kwede ma ka jami ma ape kwede. Amoko tamma pe me mato kongo doki. Pe onongo amito rwenyo kuc ma anongo pien pire onongo tekka adada."
TIM ME CAROCARO
Tim me carocaro aye tye ka kelo turcwiny ki par ma loyo jami ducu. Ento cik ma igi lac me Baibul twero konyowa me gwokke ki i jami ma gikelo peko magi—me labolle, lok oree ki neno jami ma tugo miti me buto. Awobi mo matidi ma nyinge Samuel owaco ni: "Tim me oree onongo yot adada, i cawa mukene nongo cwinya pe i kom anyaka moni, ento atwero neno ni en tye ki miti i koma—dok meno weko loko lok oree bedo mit adada." Samuel onongo ni meno pol kare gikok i kome pi tim me oree—kadi bed ni pe etimo akaka man oweko en ocako timone akaka. Ento man oweko cwinye obedo ka pide adada. En owaco ni, "man onongo rac adada pien weko itamo pi gin ma yomo cwinyi keni."
Samuel okwano pwony mo ma onongo kiyubo pi jo matino ma okati i jw.org. Dok otamo i kom Carolok 20:11 ma waco ni: "Kadi wa latin nyuto kit ma etye kwede i gin ma en tiyo, ka gin ma en tiyo-ni ber nyo tye atir." Meno okonye nining? Samuel oniang ni meno loko lok oree pe obedo gin maber. En bene owaco ni: "Aniang ni meno bulu ma maro loko lok oree dongo kit mogo maraco ma weko en bedo laco marac ka en onyomo. Acako tamo i kom kit ma dakona biwinyo kwede ka en ononga ka loko lok oree ki dako mukene. Meno oweka aniang ni tim man kelo adwogi marac i kwo pa dano. Kadi bed ni loko lok oree yot ento meno pe weko bedo tim mupore." Samuel oweko tim man woko. Juko oree bene okonye me gwokke ki i tim me carocaro.
Antonio onongo tye ka kemme ki peko madit loyo ma twero tere i tim me carocaro: En onongo dong odoko opii pa jami ma tugo miti me buto. Kadi bed ni en onyomme ki dako ma en maro adada, en pud obedo ka neno ki winyo jami ma tugo miti me buto kare ki kare. En owaco ni, tam i kom 1 Petero 5:8 okonye adada. Wang Baibul meno waco ni: "Wugwokke, wuki piny, pien lakworwu Catan tye ka wire macalo labwor ma kok kun yenyo dano me amwoda." Antonio owaco ni: "Cal ma tugo miti me buto tye orumowa dyere, dok cal meno twero moko i wiwa adada. Tyeng meno okonya me niang ka ma atematema magi a ki iye. Onongo mitte ni wiya opo oyotoyot adada ni cal magi gua ki bot Catan. Kombeddi dong aniang ni Jehovah keken aye ma twero konya me 'gwokke ki dok me bedo ma akiyo piny' wek atute matek me jwayo cal magi ki i wiya, i cwinya ki dok gwoko nyoma." Antonio onongo kony ma mitte dok oweko tim magi woko. Dok meno okonye me gwokke ki i peko mogo maraco makato.
Ki lok ada, Baibul miniwa tira ma gikonyowa me gwokke ki i peko mogo maraco adada. Ento peko ma dong gurwako lwitgi i kwowa dok ginen calo pe gitwero gik kono? Kong dong wanenu kit ma Lok pa Lubanga twero konyowa kwede me cobo peko magi.
Tira me Baibul konyowa me gwokke ki i peko mogo


Wer mene ma imaro loyo? Dok pingo? Tika inongo ni vidio me wer magi rwatte ki kwo me nino ducu? Wer magi loko i kom jami mapatpat dok kitgi bene patpat, pi meno, konyo dano ducu. Kadi bed kit meno, werwa magi pe tye me yweyo wic keken.
Wer magi ducu tye ki pwony ma watwero ketone i kwowa macalo Lukricitayo kacel ki i ticwa me pwony. Wer mogo loko i kom gwoko welo, note, lirem, tekcwiny, mar, nyo niye. Mukene loko i kom dwogo cen bot Jehovah, timo kica, gwoko gennewa nino ducu, ki dong keto yub i yo me cwiny. Acel i kingi bene loko i kom tic ki cim i yo mupore. Pwony ango mukene ma inongo ki i wer magi?
NEN VIDIO ME WER MA WIYE TYE NI DONG TYE COK, CI IGAM LAPENY MAGI:


"Laloyo oye Yecu . . . pien obedo ka uro kit pwony ma gimiyo i kom Rwot [Jehovah]."
1-3. Lupwonnye pa Yecu gukemme ki ariya macalo mene i ticgi me tito kwena maber-ri bot "rok ducu"?
YECU KRICITO omiyo bot lulub kore tic mapol me atiya. En ocikogi ni: "Wuciti wucilok jo me rok ducu gudok jo ma luba." Ka giwoto ki tiyo tic meno, "kwena maber me ker pa Lubanga [onongo] gibitito i wi lobo ducu, me bedo caden bot rok ducu."
2 Lupwonnye onongo gimaro Yecu kacel ki kwena maber-ri. Ento, twero bedo ni gin gupenye kekengi kit ma gibicobo kwede tic man ma kiminigi-ni. Mukwongo, welgi onongo nok. Ki me aryo, Yecu, ma gin gubedo ka tito pire ni obedo Wod pa Lubanga-ni onongo dong kineko woko. Medo i kom meno, lupwonnyene onongo kinenogi macalo "jo mogo ata ma pe gupwonnye." (Tic 4:13) Lupwonnye pa Yecu onongo pe gukwano i cukul madongo me dini ma lutela dini pa Lujudaya gukwano iye. Dok kwena ma gutito-ni onongo pe rwatte ki tekwaro pa Lujudaya ma lutela dini gubedo ka pwonyone pi mwaki mapol. Kit macalo onongo pe kiworo lupwonnye i lobo Icrael-li, twero bedo ni gin gupenye kekengi ka kibiwinyo lokgi i Ker me Roma.
3 Medo i kom meno, Yecu onongo ociko lupwonnyene ni kibidagogi, kibiunogi, ki dok kibineko jo mogo i kingi. (Luka 21:16, 17) Gin onongo gubikemme ki lok roro [erupe], lunebi ma lugoba, ki dong tim maraco ma bibedo ka medde ameda. (Mat. 24:10-12) Kadi bed ni dano onongo bijolo kwenagi ka weng, ento kwenagi-ni onongo bio "wa i agikki lobo ducu" nining? (Tic 1:8) Ariya magi nen calo omiyo lupwonnye gubedo ki lworo madit!
4. Tic me tito kwena i cencwari me acel okelo adwogi ango?
4 Kadi bed ni lupwonnye pa Yecu onongo gitye ki par mapol, ento gin gulungo wigi i tito kwena maber-ri i Jerucalem, Camaria ki dong i lobbe mukene. Lupwonnye guwok ki i pekki mapol ento i nge kare ma romo mwaki 30 keken, kwena maber-ri onongo dong "gitito bot ginaketa ducu ma tye i te polo" dok obedo ka "nyako nyige kun nya dongo i wi lobo ducu." (Kol. 1:6, 23) Me lapore: Jami ma lakwena Paulo owaco dok otimo i kare ma en tye i cula nam me Caiprac omiyo laloyo mo me lobo Roma, ma nyinge Cergio Paulo "oye Yecu . . . pien obedo ka uro kit pwony ma gimiyo i kom Rwot [Jehovah]."
5. (a) Yecu ocuko cwiny lupwonnyene nining? (b) Buk mo acel me tekwaro owaco gin ango madok i kom cencwari me acel?
5 Lupwonnye pa Yecu onongo gingeyo ni pe gitwero cobo tic me tito kwena pigi kengi. Yecu owaco ni ebibedo kwedgi ki dok ni cwiny maleng bikonyogi. (Mat. 28:20) Twero bedo ni jami mogo i kare meno okonyo lupwonnye me tito kwena me Ker-ri. Ki lok ada, buk mo acel me tekwaro ma kilwongo ni Evangelism in the Early Church tito ni cencwari me acel nen calo obedo kare ma pud dong ber loyo pi Lukricitayo me cako tito kwena me Ker-ri ki dok lacen Lukricitayo gutamo ni Lubanga aye oyabo yo botgi me tiyo tic meno ma Yecu Kricito omiyo ni gitim-mi.
6. Ngo ma wabinyamo (a) i pwony man? (b) i pwony lubo?
6 Jehovah tika otimo alokaloka i jami ma gubedo ka timme i cencwari me acel wek Lukricitayo gubed ki kare me tito kwena? Baibul pe miyo lagamme. Kadi bed kumeno, gin ma wangeyo aye ni Lubanga Jehovah onongo mito ni kitit kwena maber-ri ento Catan onongo mitine tye ni pe kitit. I pwony man, wabinyamo lok i kom jami mogo ma nen calo oweko tic me tito kwena i cencwari me acel olo obedo yot ka iporo ki kare mukene i tekwaro pa dano. I pwony ma lubo man, wabinyamo lok i kom jami mogo ma gukonyowa i kareni me tito kwena maber-ri i twok lobo ducu.
KUC PA LUROMA
7. Pax Romana obedo gin ango, dok pingo obedo pat ki kare mukene?
7 I cencwari me acel, Lukricitayo gunongo adwogi maber i te loc pa Luroma. Me labolle, kuc ma kilwongo ni Kuc pa Luroma, nyo Pax Romana i leb Latin obedo tye. I kare meno, gamente me Roma ojuko jemo mo keken kadi bed ni tidi. Kit ma Yecu otito kwede, "mony, ki lok ma yweko pi mony" i kine mukene obedo tye. (Mat. 24:6) Dul mony pa Luroma gujwero Jerucalem i mwaka 70 K.M., dok gulwenyo lweny mogo matinotino cok ki wang lobogi. Ento, pi mwaki ma romo 200 kulu cakke ki i kare pa Yecu, kuc onongo tye i pol pa kabedo ma lobo Roma loyogi. Buk mo acel waco ni: "Pe tye kare mo i tekwaro pa dano ma kuc ori kuman dok kuc ma kit man bibedo pe matwal i kin dano mapol."
8. Kuc pa Luroma okonyo lupwonnye nining?
8 Cokcok mwaki 300 ma dong Kricito odok kwede i polo, lakwan lok me dini ma nyinge Origen otito tamme kun coyo lok i kom kare meno me kuc-ci. En owaco ni pien Luroma onongo giloyo lobbe mapol, lupwonnye pa Yecu onongo gitye agonya me tito kwena i lobbe magi ducu. Dano onongo pe gitye ka lweny pi lobegi, ento onongo gitye ka kwo ki kuc i carogi. Pi meno, Origen onongo tamo ni man aye tyen lok mumiyo dano mapol gubedo ki kare me winyo kwena me mar ki kuc ma lupwonnye pa Yecu gubedo ka titone. Kadi bed ni kiuno lupwonnye, ento gin gubedo ka tic ki kare meno me kuc-ci i yo maber loyo kun gitito lok me kwena maber-ri i kabedo ducu.
WOT ONONGO YOT
9, 10. Ngo ma oweko lupwonnye gunongo ni wot yot ite Ker me Roma?
9 Lukricitayo gutiyo maber ki gudi ma i lobo Roma. Me gwoko kuc kacel ki ber bedo i kin jo ma gitye i te locce, Roma onongo tye ki dul mony matek dok ma tiyo maber adada. Me tero lumony oyotoyot ka moni, gudi mabeco onongo mitte dok Luroma onongo gitye ludiro adada i yabogi. Engineer me Roma guyabo gudi maboco makato mairo 50,000 (kilo mita 80,000) ma oo i kabedo ducu ma i te loc me Roma. Gudi magi gungolo bunga, aroo, ki dong godi.
10 Medo i kom gudu, jo Roma onongo bene gitiyo ki kulu mogo madongo me o i kabedo mapat pat i bor piny ma romo mairo 17,000 (kilo mita 27,000). Luroma onongo gicito ki meli i wang wat nyo wang kwang mapol kun gitiyo ki yo ma romo 900 kulu. Pi meno, Lukricitayo onongo gitwero wot i kabedo mapol i lobo Roma. Kadi bed ni peko onongo tye, lakwena Paulo ki jo mukene onongo giromo wot agonya pien waraga nyo passport me donyo i lobo mukene onongo pe mitte. Onongo pe kipenyo lobo ma ia ki iye dok pe iculo mucoro pi kelo jami i lobo Roma. Medo i kom meno, luyak onongo ginok i yo pien gingeyo ni Luroma gibiminigi pwod malit. Pien lumony pa Roma onongo gigwoko nam, man omiyo luwot ki meli pe gubedo ki lworo ni kibiyakogi. Kadi bed ni meli ma Paulo tye ka wot kwede otur tyen mapol dok en owok ki i can ma poto i nam, Ginacoya pe waco ni luyak gutemo yakke i nam.
LEB GRIK
11. Pingo lupwonnye gutiyo ki leb Grik?
11 Leb Grik ma kilwongo ni Koine okonyo Lukricitayo ma i kacokke mapat pat me kubbe ki note kacel. Pien Alegijanda Madit ogamo loc i kabedo mapol, man oweko dano mapol onongo giloko dok giniang leb Grik maber adada. Pi meno, lutic pa Lubanga onongo gitwero lok ki dano mapat pat dok man omiyo kwena maber-ri oromo kin piny. Medo i kom meno, Lujudaya ma gikwo i lobo Ejipt onongo dong gugonyo Ginacoya me leb Ibru i leb Grik. Dano onongo gingeyo Ginacoya meno ma kilwongo ni Septuagint, dok lulub kor Yecu i kare macon gutiyo kwede. Lukricitayo bene gunongo ni yot me coc i leb Grik. Leb Grik onongo tye ki nyig lok mapol, pi meno obedo leb maber me tito lok ada ma tye i Baibul.
12. (a) Codex obedo gin ango, dok pingo tic kwede obedo yot loyo buk adola? (b) Awene ma pol pa Lukricitayo gucako tic kwede ki codex?
12 Lukricitayo onongo gitiyo ki Ginacoya nining i ticgi me tito kwena? Pe obedo yot me tic ki buk adola, pienni onongo mitte ni ka idolo ci myero iyar, dok coc onongo pol kare kicoyo i bute acel keken. Jiri pa Matayo keken onongo twero pongo buk adola acel kulu. Lacen, i cencwari me aryo, dano gucako tic ki codex, ma obedo buk mo ma kite pat. Buk man onongo tye ki pot karatac ma kikwoyogi akwoya. Ngat ma tye ka kwano codex onongo twero nongo wang Ginacoya moni labongo peko. Kadi bed ni pe kingeyo awene ma Lukricitayo gucako tic kwede ki codex, lukwed lok me tekwaro giwaco ni Lukricitayo gucako tic ki bukke cutcut dok i nge mwaka 100 K.M., polgi onongo dong gitiyo ki bukke.
CIK PA ROMA
13, 14. (a) Bedo anywali me Roma ogwoko Paulo nining? (b) Cik pa Roma okonyo Lukricitayo nining?
13 Cik pa Roma onongo tiyo i lobbe ducu ma gitye i te locce, dok anywali me Roma onongo gitye ki twero ma gwokogi. Cik ogwoko Paulo tyen mapol pien obedo anywali me Roma. I kare ma onongo kimito pwode i Jerucalem, en openyo ladit mony mo acel me Roma ni: "Cik ye ni gipwod dano ma Laroma ma peya gingolo kop oloye bo?" Cik me Roma onongo pe ye. I kare ma Paulo owaco ka maleng ni ebedo anywali me lobo Roma, "jo ma gubedo ka penye-ni gugwarre gucito woko cut. Kapten bene obedo ki lworo, pien oniang ni Paulo bene Laroma ma onongo etweyo-ni."
14 Pien Paulo onongo tye anywali me lobo Roma, man ogudo kit ma kitere kwede i Pilipi. (Tic 16:35-40) Karan me gang me Epeco otiyo ki cik pa Luroma i nge juko dano ma kiniga omakogi adada. (Tic 19:35-41) Apil ma Paulo okoko i kare ma tye i Cecaria oyabo yo bote me tito pi niyene i nyim Cecar. (Tic 25:8-12) Pi meno, cik pa Luroma oyabo yo bot Lukricitayo me 'lweny pi lok me kwena maber-ri wek omok matek.'
LUJUDAYA GUKET I KABEDO MAPOL
15. Lujudaya mapol gukwo kwene i cencwari me acel?
15 Gin mukene ma nen calo okonyo Lukricitayo i ticgi me tito kwena aye ni Lujudaya onongo guket woko ata i lobbe ma gitye i te loc pa Luroma. Mwaki miya mapol angec, jo Aciria ki jo Babilon gutero Lujudaya i opii. I cencwari me abic K.M.P., Lujudaya onongo gitye i dul lobo ma romo 127 i te Ker me Percia. (Esta 9:30) I kare ma Yecu tye i lobo, Lujudaya mapol onongo gitye i Turkey, Ejipt, Grik, Mecopotamia, ki dong Kumalo me Afrika. Byek tye ni i kom dano 60,000,000 ma onongo gitye i te Ker me Roma, ngat acel i kin dano 14 obedo Lajudaya. Ka mo keken ma Lujudaya gucito iye, gin gugwoko dinigi.
16, 17. (a) Adwogi maber ango ma Lurok gunongo pienni Lujudaya guket i kabedo mapol? (b) Lupwonnye gulubo lanen pa Lujudaya i timo gin ango?
16 Lurok mapol gupwonyo lok ma tye i Ginacoya me leb Ibru pien Lujudaya guket i kabedo mapol. Gin gupwonyo ni tye Lubanga acel keken me ada dok jo ma gitiyo pire myero gulub cikke. Medo i kom meno, Ginacoya me leb Ibru onongo opong ki lok pa lunebi madok i kom Meciya. (Luka 24:44) Lujudaya kacel ki Lukricitayo guniang ni Ginacoya me leb Ibru obedo Lok pa Lubanga, dok man omiyo kare ki Paulo me nyamo lok ki jo ma gimito timo gin matir. Pi meno, en oloko odoko kite me cito ka ma kacokke pa Lujudaya tye iye wek enyam kwedgi Ginacoya.
17 Lujudaya onongo gicokke kare ki kare ka woro Lubanga. Gin onongo girwatte i kacokke pa Lujudaya nyo kabedo mapat pat. Gin guwero wer, gulego, dok gunyamo Ginacoya. Magi aye gin ma timme bene i kacokke pa Lukricitayo i kareni.
JEHOVAH OKONYOGI ME TITO KWENA
18, 19. (a) Gin ma obedo ka timme i cencwari me acel oyabo yo me timo ngo? (b) Pwony man omiyo itamo nining i kom Jehovah?
18 Cencwari me acel obedo kare ma kite dok pat i tekwaro. Jami mogo ma gukonyo lupwonnye pa Yecu me tito kwena maber-ri aye Kuc pa Luroma, wot onongo yot, leb Grik, cik pa Roma, ki dong ket pa Lujudaya i kabedo mapol.
19 Cokcok mwaki 400 ma peya Yecu obino i lobo, laryeko mo me Grik ma nyinge Plato ocoyo ni: "Tek tutwal pi dano me ngeyo ngat ma ocweyo polo ki dong lobo ma wakwo iye-ni, dok kadi bed watye ki ngec i kome, pe watwero tito pire bot dano ducu." Ento, Yecu owaco ni: "Gin a mom twerre bang dano, ibang obanga twerre." (Luka 18:27, Baibul me leb Lango.) Lacwe polo ki lobo mito ni dano gunonge ki dok gungeye. Medo i kom meno, Yecu owaco bot lulub kore ni: "Wucilok jo me rok ducu gudok jo ma luba." (Mat. 28:19) Twere me cobo tic meno ki kony pa Lubanga Jehovah. Pwony ma lubo-ni binyamo kit ma kitye ka tiyo kwede tic meno i kareni.


CAYAN
BAIBUL PE OBEDO BUK ME CAYAN, ENTO TITO LOK MOGO MA DANO ONONGO PUD PEYA GUNIANG IYE CON. NEN KONG LABOL MOGO MANOK.
Tika polo ki lobo tye ki acakkine?
Lucayan i kare macon onongo gitamo ni lagam pi lapeny man tye ni pe. Ento i kare-ni dong giye ni acakki me polo ki lobo tye. Baibul otito meno ka maleng wacon.—Acakki 1:1.
Pii kono lwore nining i lobo?
I kare macon, dano onongo pud pe giniang kit ma pii lwore kwede i lobo. Ento Baibul onongo dong otito pire con cencwari mapol ata angec. "Pii ma opong i kulu ducu mol cito i nam, ento nam pe pong; pii dok cen ka ma kulu ocakke ki iye, ka cako mol ki kunnu dwogo i nam."—Latitlok 1:7.
Tika jami ma i dan polo gitii?
Aristotle, lacayan mo me Grik i cencwari me angwen K.M.P., onongo pwonyo ni jami ma i lobo keken aye balle, ento jami ma i dan polo pe lokke nyo pe tii. Pwony meno onya i kin dano pi cencwari mapol. Ento i cencwari me 19, lucayan gutimo kwed matut i kom pwony meno odoco. Gunongo ni jami ducu ma i dan polo nyo i lobo gitii woko ka kare woto ki kato. Lord Kelvin , Lacayan mo acel ma omiyo kony i kwed man owaco ni Baibul loko i kom polo ki lobo ni: "Gibiti woko macalo bongo." (Jabuli 102:25, 26) Kelvin onongo ye gin ma Baibul pwonyo, ni Lubanga twero gengo Cwecce wek pe gutii.—Latitlok 1:4.
Cwec ma i dan polo kacel ki lobo gungabbe i kom ngo?
Aristotle onongo pwonyo ni jami ducu ma i dan polo gugurre kacel calo odilo ma kirwako i i lawote, ki dok mukene nongo tye i i meno, dok ma i dyere me agikkine aye lobo, dok dano ma i lobo nongo gitwero neno dan polo. I kine cencwari 18 K.M., lucayan gucako ye bene ni lakalatwe ki cwec ducu ma tye i dan polo pe gungabbe i kom gin mo. Ento i buk pa Yubu, ma kicoyo i cencwari me 15 K.M.P., wakwano ni Lacwecwa "pe ongabo lobo i kom gin mo."—Yubu 26:7.
GENGO TWO KI GWOKO LENGO
BAIBUL PE OBEDO BUK ME CAYAN, ENTO TYE KI CIK MOGO MA DANO GINGEYO I KARE-NI MA LUBBE KI YOTKOM.
Poko kin jo ma gitye ki two ma kobo.
Cik pa Moses tito ni myero kipok kin jo ma gitye ki dobo wek pe guribbe ki jo mukene. Ludaktari onongo pe gitye ki ngec man nio wa i kine ka mwaka 500 K.M. me o i mwaka 1500 K.M., i kare ma two mo marac adada opoto, dok cik meno pud tiyo wa i karewa-ni.—Lulevi, cura 13 ki 14.
Lwoko cing i nge gudo kom dano muto.
Wa i cencwari me 19, ludaktari onongo pud gimedde ameda ki tic i kom latwo i nge gudo kom lyel—labongo lwoko cinggi. Tim meno oweko jo mapol guto. Ento Cik pa Moses onongo waco ni ngat mo keken ma ogudo kom lyel bibedo ma kome keni nyo nongo pe leng. Dok kimiyo cik ni myero kiti ki pii me lonyo kom ngat meno. Tim man onongo konyo me gwoko yotkom.—Wel 19:11, 19.
Yiko cet.
Mwaka ki mwaka, lutino makato milion acel gito ki two cado, tutwalle pien dano gikonye ata. Cik pa Moses onongo waco ni ka ngat moni okonye myero oyik cete woko maber, ka mabor ki ka ma dano bedo iye.—Nwoyo Cik 23:13.
Kare me lirre.
Cik pa Lubanga onongo waco ni myero kilir latin laco i nge nino aboro ma kinywale iye. (Lulevi 12:3) Remo pa latin ma pud kinywalo nyen cako poto maber ka en dong oo cabit acel. I kare me Baibul, ma pud peya onongo kitye ki yo me cango two maber calo i kare-ni, liro latin i nge cabit acel onongo nyuto ryeko.
Kit ma wawinyo kwede i cwinywa gudo yotkomwa.
Lucayan ki lukwed lok madok i kom yotkom giwaco ni nyig mabeco calo yomcwiny, gen, cwiny me pwoc, ki cwiny me timo kica twero kelo adwogi maber i yotkomwa. Baibul waco ni: "Yomcwiny kelo yotkom, cwercwiny miyo dano mok [doko goro] woko."—Carolok 17:22.


AWAKE!
Lapeny: Filim ki TV i kareni pol kare nyuto tim jok jok, ajwagi, ki cen ma kiwacci katti woko ki i lyel ci cwiyo remo pa dano. In itamo iye ningo? Jami magi mono tye mere gin lagal wang keken, nyo mono twero keto awano i komwa?
Mi AWAKE!: Magajin me Awake! man nyamo gin mumiyo dano maro jami ma dok i kom tim jok jok ki ngo ma tye i nge tim magi.
PWONY LOK ADA
Lapeny: Ker pa Lubanga bicobo peko ma tye i wi lobo nining?
Ginacoya: Mat 6:10
Lok Ada: Ker pa Lubanga bikelo kuc, yomcwiny ki gwok maber i lobo
KER PA LUBANGA OBEDO GIN ANGO? (Dok cen ka lim)
YUB KIT ME CAKO LOK PIRI KENI
Ti ki yo ma kinyuto i labol magi me yubo kit me cako lok piri keni.


GO KONG ni itye ka wot i yo mo macol adada i otyeno. Kadi bed ni dong ceng opoto wa con, ipe ki lworo mo keken pien itye ki mac matar i cingi me menyo yo. Ka icaro ka tyeni, ineno jami ducu ma tye ka tyeni. Dok ka icaro anyim, ineno jami ducu ma tye anyim ka mabor.
I yo acel-li, Baibul tye calo mac meno. Kit ma waneno kwede i pwony mukato-ni, lok pa Lubanga konyowa me lweny ki peko ma wakemme kwede nino ducu. Ento Baibul timo makato meno. Miyo waniang jami ma bitimme i anyim, dok konyowa me neno ki lubo yo ma weko wabedo ki yomcwiny ki kwo maber nakanaka. (Jabuli 119:105) Meno timme nining?
Kong dong waneno yo aryo ma Baibul konyowa kwede me bedo ki gen pi anyim: 1 konyowa me bedo ki kwo matir, ki dok 2 pwonyowa kit me bedo ki wat maber ki Lacwecwa.
1 KWO MATIR
Baibul miniwa tam matir kit me lweny ki peko maber, kadi bed pe obedo buk ma kicoyo mere me konyo dano keken. Ma ka cuko cwinywa me keto tamwa i kom parwa keken, Baibul pwonyowa pe me lungo wiwa i cobo mitiwa keken. Meno aye gin ma weko wabedo ki kwo maber.
Me labolle, tam kom i kom cik ma iye lac me Baibul ma waco ni: "Miyo mot kelo gum [yomcwiny] ma kato gamo agama." (Tic pa Lukwena 20:35) Tika wii po i kom nino mo ma ikonyo ngat mo ma mito kony? Nyo ijalo cawani kun iciko iti me winyo lok pa ngat mo ma cwinye otur? Tika cwinyi pe obedo yom pien ikonyo ngat mukene?
Wabedo ki yomcwiny madit ka wamiyo kony labongo genone ni myero kiculwa pire. Lacoc mo acel owaco ni: "Tek tutwal me jalle me timo gin moni labongo nongo gin mo maber i ngeye makato ma itimo—tekki itimo labongo gen ni myero kicul wange lacen." Ka wakonyo jo mukene—tuwalle jo ma pe gitwero culo wange—ci kibiculowa pire. Nongo pe watye ka keto cwinywa i cobo mitiwa keken. Ki lok ada, nongo watye ka tic kacel ki Lacwec kikome, ma neno cwiny me kica ma wanyuto bot jo mukene calo obedo banya ma myero eculwa pire. (Carolok 19:17) En tye ki pwoc madit adada pi jami ma watimo pi jo ma gimito kony, dok en ocikke me culo wange ki miniwa kwo ma pe tum i lobo paradic —man obedo gen mamwonya adada pi anyim!—Jabuli 37:29; Luka 14:12-14. *
Ma dong pire tek loyo, Baibul pwonyowa ni watwero bedo ki kwo maber ka waworo Lubanga me ada, Jehovah. Lok pa Lubanga cuko cwinywa me mine pak, deyo, ki woro ma en opore me nongo. (Latitlok 12:13; Niyabo 4:11) Ka watimo meno, ci nongo watimo gin mo maber makato ducu: Bikelo yomcwiny bot Lacwecwa. En cuko cwinywa ni: 'Bed ryek wek iyom cwinya.' (Carolok 27:11) Tam kong—ka wamoko tam me ryeko ma cung i kom cik ma igi lac me Baibul, wayomo cwiny Wonwa me polo. Pingo? Pien en paro piwa dok mito ni wanong adwogi maber ma bino pi lubo tirane. (Icaya 48:17, 18) Ki lok ada, kit kwo mene maber loyo woro Lalo polo ki lobo ki dok kwo i yo ma yomo cwinye?
2 DONGO LIREM KI LACWECWA
Baibul cuko cwinywa me bedo ki wat macok ki Lacwecwa. Ginacoya wacciwa ni: "Wunyik cok bot Lubanga, ci en bene binyiko cok botwu." (Yakobo 4:8) I cawa mukene watwero bedo ki akalakala kace twere me bedo larem Won Twer Ducu. Ento Baibul cuko cwinywa ni ka 'wayenyo Lubanga,' ci 'wabinonge' "pien en pe tye cen ka mabor ki bot ngat acel acel i kinwa." (Tic pa Lukwena 17:27) Tam ma Baibul miyo me mako lirem macok ki Lubanga obedo tam me ryeko adada pi kare me anyim. I yo mene?
Tam kong: Kadi dong watute nining ki kerowa kenwa, pe tye ngat mo ma twero bwot ki i kom lakworwa—to. (1 Jo Korint 15:26) Ento, Lubanga bedo nakanaka. En pe bito, dok bene mito ni lureme bene gukwo pi naka. Baibul nyuto ka maleng ni Jehovah mito ni jo ma yenye: 'myero gubed ki kwo maber nakanaka!'—Jabuli 22:26.
Itwero dongo lirem ma kit meno ki Lubanga won twer ducu nining? Medde ki pwonyo lok i kome kun ikwano Lokke. (Jon 17:3; 2 Temceo 3:16) Leg pi konye wek iniang Ginacoya. Baibul cuko cwinywa ni ka 'walego Lubanga' ki cwinywa ducu pi ryeko, ci en biminiwa. * (Yakobo 1:5) Me agikkine, tute me keto gin ma ipwonyo i tic, wek lok pa Lubanga oti macalo 'tara ma menyo ka tyeni' ki dok mac ma 'menyo yo ma iwoto iye.'—kombeddi-ni ki pi naka.—Jabuli 119:105.
^ para. 13 Lucaden pa Jehovah gikwano Baibul ki dano me nono ma twero konyi me dongo ngec-ci i kom Ginacoya. Ka imito nongo ngec mapol i kom lok man, tim ber inen vidio ma wiye tye ni Ngo ma Timme ka Kitye ka Kwano Baibul? Me nongo vidio man, cit i kabedowa me intanet me jw.org, ci ico nying vidio man i ka yenyo jami ma tye.
Lubanga bedo nakanaka, dok mito ni lureme bene gukwo pi naka


I waraga pa lakwena Paulo bot Tito, en ocoyo ni jo matino, kadi wa Tito myero gutute me 'tiyo tic mabeco i yo ducu.' (Tito 2:6, 7) Lacen i cura acel-lu, en onyuto ni kibilonyo jo pa Jehovah wek gubed ki "miti madwong me tiyo tic mabeco." (Tito 2:14) Tic mabeco magi kwako tito ki pwonyo dano lok i kom Ker pa Lubanga. Ka in pud i bulu, tika itwero tic ki keroni me tic macalo painia pi tutunu nyo painia marii?—Car 20:29.
Ka imito tic macalo painia, go pulan mupore ma twero konyi me cobo yubbi. (Luka 14:28-30) Me labolle, ibinongo jami ma mitte pi kwoni nining ka itye ka tic pi Jehovah pi kare malac? Ibicobo cawani macalo painia nining? Leg Jehovah wek okonyi. (Jab 37:5) Tit yubbi bot lunyodoni kacel ki jo ma gutiyo macalo painia mucwiny. Ket tek me cobo yubbi. Ci Jehovah bigoyo laane i kom tuteni me tic pire!
NEN VIDIO MA WIYE TYE NI BULU MA GIMIYO DEYO BOT JEHOVAH, CI IGAM LAPENY MAGI:
Ariya ango ma jo mukene gulwenyo kwede wek giti macalo painia, dok gutimo meno nining?
Lunyodo gitwero konyo lutinogi me tic macalo painia marii nining?
Pingo pire tek me goyo pulanni pi tic me pwony?
Jo me kacokke gitwero konyo ki cuko cwiny painia nining?
Mot ango ma jo ma gitiyo macalo painia ginongo?


WI LUBELE Nam. 1 2018 | Tika Baibul Pud Konyo i Kare-ni?
TIKA BAIBUL PUD KONYO I KARE-NI?
Ki ngec mapol ma onya i lobo man ma opong ki tet manyen i kare-ni, tika Baibul otii tutwal ma konye dong pe? Baibul waco ni:
"Ginacoya ducu ma yam gicoyo, gicoyo pi teko pa cwiny pa Lubanga. Konyo me pwony."—2 Temceo 3:16.
Magajin man me Wi Lubele nyamo lok ma Baibul waco ni ngec ma tye i iye twero konyowa i kwowa me nino ducu.
Ki ngec manyen ma nongone yot ata i kare-ni, pingo dok waketo tamwa i kom buk ma dong ori mwaki ma romo 2,000 kulu?
Lok ma iye pe tii dok karene pe kato kadi bed ngec manyen obin, pwony me Baibul cung i kom cik ma igi lac ma tiyo dok konyo kare ducu.
Baibul pe obedo buk me cayan, ento tito lok mogo madok i kom cayan ma twero cungo wii woko.
Nen kong kit ma ryeko ma nonge i Baibul okonyo kwede jo mukene me lweny ki peko madongo adada.
Baibul miniwa ryeko ma twero konyowa me cobo peko ma dong orii pi kare malac calo bedo ki par mukato kare woko, diro timo jami anyim, ki dong bedo kenken.
Gin ango ma itwero timone ka itye ka kemme ki peko ma pe itwero wene ki iye nyo ma pe itwero cobone, calo two ma pe cang nyo to?
Lok pa Lubanga twero konyowa me lweny ki ariya ma wakemme kwede—peko ma wakemme kwede i kwowa me nino ducu i lobo man marac-ci. Ento Baibul timo jami mapol makato man. Tittiwa bene ka maleng jami ma bitimme i anyim.
Nen kong gin ma jo mukene giwaco kacel ki gin ma Baibul pwonyo madok i kom lapeny man.


Ka imito rwatte kwedwa, cit i cokkewa mo acel, peny wek kikwan Baibul kwedi me nono, nyo nong ngec mapol madok i komwa, kabedo man bikonyi. Wajoli ni inen kit ma watiyo kwede kun ilimo opicwa mo acel.
Yub me Kwano Baibul Kwedi me Nono
Baibul tye ka miyo lagam me lapeny ma pigi tego ma mako kwo pi dano milion mapol i but lobo ducu. In bene imito bedo ngat acel i kingi?
I but lobo ducu, Lucaden pa Jehovah gingene pi yub me kwano Baibul ki dano me nono. Nen kit ma woto kwede.
Nong pwony me Baibul i cawa ki kabedo ma rwatte kwedi me nono.
Cokke ki Yub Mukene
Nen ki wangi gin ma tye i iye.
Nge kakwene ma wacokke iye ki kit ma waworo kwede Lubanga.
Mwaka ki mwaka, dano milion mapol gicokke kacel me po pi to pa Yecu. Walwongi wek iniang kit ma yub man ma pire tek-ki gudi kwede.
Ngec Manok i Komwa—Wi lobo
-
Lobo ka ma Lucaden pa Jehovah gitye ki Luworogi iye—240
-
Lucaden pa Jehovah—8,695,808
-
Jo ma kikwano kwedgi Baibul labongo cul—7,705,765
-
Jo ma gubino i kwer me Nipo me to pa Kricito—17,844,773
-
Kacokke—120,387


Watwero donyo i yweyo pa Jehovah ka watimo tic ma lubbe ki yubbe kit ma kinyuto kwede kun wok ki i dulle. Omyero wapenye kekenwa ni: 'Anyuto cwiny ango ka kimina tira? Adok i niango manyen me Ginacoya nining?'
Gin ango ma akemme kwede i kwona ma weko bedo tek me bedo lawiny?


Wajolu angagi? Ngat mo keken ma bino i cokkewa
Pe myero kinyut cwiny me jolo wele i nino madito calo Nipo keken, ento omyero kinyut kare ducu. Ka jo ma gubino nyen guneno kit ma wanyuto kwede mar macalo Lukricitayo, ci man twero tugo cwinygi me pako Lubanga ki ribbe kwedwa i woro me ada.


WI LUBELE Nam. 3 2020 | Mot ma Birii Matwal Mua ki Bot Lubanga ma Lamar
Mot ango ma Lubanga ociko pi dano? Tika itwero geno Lokke ma kicoyo i Coc Maleng? Pwony magi binyamo cikke pa Lubanga mogo, bitito tyen lok ma oweko itwero geno cikke magi, dok binyuto bene kit ma itwero nongo kwede mot magi kun ibedo ki yomcwiny.
Tika itye ki miti me kwo i lobo maber—i lobo ma lweny, tim gero, ki two pe iye? Man pe obedo lek mamwa; obedo cikke pa Lubanga.
Calo wego ma lamar, Lubanga gwoko jo me ode. I yo ma nining?
I yo ma nining ma Lubanga otiyo ki lunebi me coyo kwenane piwa?
Nen gin ma ludiro gunongo madok i kom Baibul ma watye kwede i kare-ni.
Lunebi adek ma lugen gikonyowa me pwonyo lok i kom Lubanga ki kit ma watwero nongo kwede motte.
Omyero waleg nining ka wamito ni Lubanga owiny legawa dok ominiwa mot?
Nen kong yo aryo ma bedo luwiny bot Lubanga weko wanongo motte.
Pe yot me nyuto mar bot dano luwotwa kare ducu, ento twere gire.
I yo ma nining ma tutewa me konyo ngat ma tye i peko biweko wanongo cwak ki mot pa Lubanga?
Ka Lubanga ocobo cikkene bot Abraim, kwo bibedo nining i lobo kany?
Nong lagam pi lapeny madok i kom Lubanga ki dong pekki me kwo.


1. Pingo nyom pire tek me kelo yomcwiny bot jo me ot?
Kwena maber-ri a ki bot Jehovah, Lubanga ma layomcwiny, ma mito ni jo me odi ducu gubed ma cwinygi yom. (1 Temceo 1:11, NW) En aye ocako te yub me nyom. Nyom i te cik pa gamente pire tek me kelo yomcwiny bot jo me ot, pien miyo paco moni bedo mupore me gwoko lutino maber. Lukricitayo myero guwor cik pa gamente ma kwako coyo nyomgi piny.
Lubanga mono neno nyom nining? En mito ni obed yub ma ribo laco ki dako kacel liking nio wa i togi. Jehovah mito ni laco ki dakone gubed ma gigene kekengi. (Jo Ibru 13:4) En dag tim me keto nyom. (Malaki 2:16) Ento en ye ni Lukricitayo guket nyomgi ci gunyom ngat mukene kace luotgi otimo abor.
2. I yo ma nining ma laco myero oter kwede dakone, ki dako myero oter kwede cware?
Jehovah ocweyo co ki mon i yo ma miyo ka gunyomme ci tic pa ngat acel cwako pa lawote. (Acakki 2:18) Macalo lawi ot, laco myero otel yo i nongo jami me kom ma mitte me gwoko jo me ode, ki i pwonyogi lok i kom Lubanga. En myero onyut mar bot dakone kacel ki cwiny me jalle ken. Co ki mongi myero gunyut mar kacel ki woro i kingi. Kit ma co ki mon ducu gitye ki roc-ci, pwonyo kit me timmo kica aye lagony me nongo yomcwiny i nyom.
3. Ka yomcwiny pe i nyomwu myero mono ia woko ki bot luoti?
4. Lutino, ngo ma Lubanga mito piwu?
Jehovah mito ni wubed ki yomcwiny. En miyowu tira maber loyo i kom kit me nongo yomcwiny i kare me buluwu. En mito ni wunong adwogi maber ki i ryeko pa lunyodowu, kacel ki ngec ma gimiyo i kom kwo ma gin dong guwok ki iye. (Jo Kolocai 3:20) Jehovah bene mito ni wunong yomcwiny ma bino pi timo miti pa Lacwecwa gin ki Wode.
5. Lunyodo, lutinowu mito ngo wek gunong yomcwiny i kwogi?
Myero wuti matek wek wumi jami ma mitte calo cam, ot, ki dong bongo aruka ki lutinowu. (1 Temceo 5:8) Ento ka wumito ni lutinowu gunong yomcwiny myero bene wupwonygi me maro Lubanga kun wunyebogi ki kite mabeco-ni. (Jo Epeco 6:4) Lanen me mar pi Lubanga ma inyutu twero gudo cwiny latinni matut. Ka tira ma imiyo bote ojenge i Lok pa Lubanga, ci bimiyo en tamo tam matir.
Lutino gilimo adwogi mabeco ka kicuko cwinygi kun kipwoyogi. Gin bene gimito tira ki pwony. Pwony ma kit meno gwokogi ki i tim maraco ma twero gengogi me nongo yomcwiny. (Carolok 22:15) Ento, pwony pe omyero kimi ki gero.


"Wumak lurem pi tic ki lim ma pe atir."—LUKA 16:9.
WER: 32, 154
1, 2. Pingo lucan gibibedo tye kare ducu i lobo pa Catan-ni?
I KARE-NI, can tye ma oromo dano mapol. Me labolle, nongo tic odoko tek adada pi jo matino. Jo mukene giketo kwogi ka mading me dak i lobo ma kwo yot iye. Dok bene kadi wa i lobe magi, jo mapol nongo pud gitye lucan. I twok lobo ducu, lonyo tye ka medde i cing lulonyo ki can bene tye ka medde ameda ki bwoyo lucan. Ma lubbe ki kwed mo acel, kibyeko ni cente pa lulonyo mogo manok adada rom ki cente ma i cing jo mukene-ni ducu ka kiribo kacel. Ki lok ada, kadi bed jo mukene gitye ki cente mabup ma twero gwoko dano mapol pi kare me kwogi ducu, dano bilion mapol pud gitye lucan adada. Yecu bene onongo ngeyo lok meno pien en owaco ni: "Wun wutye kacel ki lucan kare ducu." (Marako 14:7) Pingo kwo tye kumeno?
2 Yecu onongo ngeyo ni Ker pa Lubanga keken aye ma twero kelo alokaloka i kom can ma dano tye ka denone. Baibul nyuto ni Catan aye ma tye ka doro "lucat-wil," nyo lok kom biacara, kacel ki tim me wibye ki dini ducu me lobo-ni. (Niyabo 18:3) Jo pa Lubanga gitwero pokke woko kwicikwici ki i kom tim me wibye kacel ki dini goba. Kadi bed kumeno, jo mapol i kin jo pa Lubanga pe gitwero weko biacara ma obedo but dul pa Catan-ni.
3. Lapeny mene ma wabinyamogi?
3 Macalo Lukricitayo, mitte ni watam matut i kom kit ma waneno kwede tim me biacara me lobo man. Me timo meno, myero wapenye kekenwa ni: 'Atwero tic ki jamina me nyuto genna i kom Lubanga nining? Atwero gwokke ki lungo wiya ducu i tim me biacara nining? Gin ango ma nyuto ni jo pa Lubanga i kare-ni gigeno Lubanga ki cwinygi ducu?'
LAPOR I KOM LAGWOK JAMI MA PE LAGEN
4, 5. (a) Gin ango ma otimme i kom lagwok jami ma i lapor pa Yecu-ni? (b) Gin ango ma Yecu owaco ki lulub kore ni gutim?
4 Kwan Luka 16:1-9. Myero watam matut i kom Lapor ma Yecu omiyo i kom lagwok jami ma pe genne-ni. Kidoto latic man ni tye ka lanyo jami pa laditte, dok laditte omoko tamme me ryemme woko ki i dog tic. * (Nen lok ma tye i tere piny.) Ento latic man otiyo ki "ryeko." Ma pud en peya oweko ticce, en omako lurem ki jo ma gitwero konye. Yecu pe omiyo lapor man pien en mito ni lupwonnyene gutim jami i yo ma pe tye atir me kwo. Meno aye gin ma jo me lobo-ni gitimo. Ma ka meno, Yecu otiyo ki lapor man me pwonyogi gin mo ma pire tek adada.
5 Yecu onongo ngeyo ni, kit macalo can opoto kwede i kom lagwok jami man atura-ni, bibedo tek bene bot lulub kore mapol me kwo i lobo man ma opong ki tim marac-ci. Pi meno, en owaco botgi ni: "Wumak lurem pi tic ki lim ma pe atir." Pingo? Wek ka lonyo orweny, lurem meno, Jehovah gin ki Yecu 'gibijolowu i kabedo ma bedo matwal.' Gin ango ma wapwonyo ki i tam ma Yecu omiyo-ni?
6. Wangeyo nining ni tim me biacara me kare-ni onongo pe obedo but yub pa Lubanga?
6 Kadi bed ni Yecu pe otito pingo elwongo jami me kom ni gin ma "pe atir," ento Baibul nyuto ka maleng ni tute pa dano me nongo magoba mabup pe obedo yub pa Lubanga. Me labolle, Jehovah omiyo bot Adam ki Kawa jami ducu ma gimito i poto me Eden. (Acakki 2:15, 16) Lacen, i nge kare ma Lubanga omiyo cwiny maleng bot jone ma kiwiro, "pe tye ngat mo ma waco ni lim ma etye kwede-ni mere kene, ento gunywako jami ducu kacel." (Tic pa Lukwena 4:32) Lanebi Icaya owaco ni kare mo bio ma dano ducu gibinongo mit pa kwo i lobo. (Icaya 25:6-9; 65:21, 22) Ento ma kare meno pud peya oo, lulub kor Kricito myero gubed ki "ryeko." Mitte ni guti ki jami me kom ma pe atir me kwo i lobo man, kun bene gitemme ki tekgi me yomo cwiny Lubanga.
TI KI LIM MA PE ATIR I YO ME RYEKO
7. Tam ango ma Yecu omiyo i Luka 16:10-13?
7 Kwan Luka 16:10-13. Lagwok jami ma i lapor pa Yecu-ni omako lirem wek gukonye lacen. Kadi bed kumeno, Yecu onongo mito ni lulub kore gumak lirem i polo pe pi cobo mitigi pigi kengi. En onongo mito ni waniang ni kit ma watiyo kwede ki lim ma pe atir ma watye kwede binyuto ka ada watye lugen bot Lubanga. Watwero timo meno nining?
8, 9. Jo mukene gitye ka nyuto gennegi i kit ma gitiyo kwede ki lim ma pe atir nining?
8 Yo acel ma watwero nyuto ni watye lugen i kit ma watiyo kwede ki jami me kom aye ka wamiyo mot me tyelo kor ticwa me pwony ma Yecu otito pire con. (Matayo 24:14) Latin anyaka mo i lobo India onongo tye ki bok mo me gwoko cente, dok kare ki kare en obedo ka bolo cente ma nyige iye. En bene ojalo cente ma kimiye me wilo toyi me tuku wek egwok cente. I kare ma bok lagwok limme-ni opong, en omiyo cente ducu ma en okano me tyelo kor tic me tito kwena. Omego mo i India tye ki poto coconut. En omiyo coconut mapol i opic bot utmege ma gigonyo leb Malayalam. Kit macalo onongo kimito coconut me awila i opic, en otamo ni miyo coconut ma kome dok ber loyo ka emiyo cente. En onyuto "ryeko." I yo acel-li, kare ki kare utmege ma i Greece bene gimiyo mo jeituni, mo cak, ki dong wit cam mukene bot Lubetel.
9 Omego mo acel i Sri Lanka odyero ode pi cokke, gure ki dong me bedo pa omege ma gitiyo pi Jehovah pi kare malac. Omego man ojalo jamine pi utmege, ento tye me kony adada pi lutit kwena ma gipe ki cente madwong. I lobe ma kiketo kigeng i ticwa, utmege gijalo gangigi wek obed calo Ot me Ker. Man miyo kare ki lupainia kacel ki utmege mukene ma pe gitye ki cente madwong me nongo kabedo me cokke labongo cul.
Jo pa Lubanga gitiyo ki jamigi me konyo jo mukene
10. Adwogi maber ango ma wanongo ka wakonyo jo mukene?
10 Labol magi nyuto ni jo pa Lubanga gitye 'lugen i kom jami matidi mo.' (Luka 16:10) Gitiyo ki jamigi me konyo jo mukene. Jo magi giwinyo nining pi jami ma gujalo? Gitye ki yomcwiny madit me ngeyone ni ka cinggi yot ci ginongo lonyo "me ada" i polo. (Luka 16:11) Lamego mo acel ma miyo cente kare ki kare me tyelo kor tic me Ker owaco ni gin mo me aura otimme i kome i mwaki mogo mukato angec. En otito ni: "Anongo ni ka cinga yot ci bene atero jo mukene maber. Abedo ngat ma timo kica, ma diyo cwinye, ki dok ma ye tira." Jo mapol bene guniang ni bedo jo ma cinggi yot oweko ginongo adwogi maber.—Jabuli 112:5; Carolok 22:9.
11. (a) Miyo mot nyuto "ryeko" nining? (b) Gin ango ma tye ka timme i kin jo pa Lubanga i kare-ni? (Nen cal ma tye i pot karatac 3.)
11 Wanyuto "ryeko" ka watiyo ki jamiwa me konyo jo mukene i ticgi me tito kwena. Dong ka watimo meno, ci nongo pud watye ka konyo jo mukene kadi bed pe watwero tic pi Jehovah pi kare malac nyo dak ka ma can lutit kwena tye iye. (Carolok 19:17) Me labolle, cente ma wamiyo konyo me goyo ki poko buke ki me tyelo kor ticwa me tito kwena i lobe ma peko tye iye ka ma dano gitye ka bino i woro me ada. Wel Baibul tek adada i lobe mukene calo Congo, Madagascar, ki Rwanda. I kine mukene Baibul acel nongo welle rom ki mucara pi cabit acel nyo dwe acel. Pi mwaki mapol, onongo mitte ni utmegiwa guyer i kin wilo cam pi jo me ganggi nyo wilo Baibul. Ento pi mot ma jo mukene miyo wek dano gubed "maromrom," dul pa Jehovah gonyo ki dok poko Baibul me nono bot dano ducu i gangi pa lucaden pa Jehovah kacel ki Lutino Kwan me Baibul. (Kwan 2 Jo Korint 8:13-15.) Pi meno, jo ma gimiyo kacel ki jo ma gigamo ducu gitwero doko lurem Jehovah.
NGO MA TWERO KONYOWA WEK PE WALUNG WIWA I BIACARA ME KARE-NI?
12. Abraim onyuto ni egeno Lubanga nining?
12 Wan bene watwero doko lurem Jehovah ka pe walungo wiwa i tim me biacara me lobo-ni ento wayenyo lonyo "me ada." Meno aye gin ma Abraim otimo. En olubo cik pa Jehovah ci oweko Ur, boma ma jone gulony adada me kwo i kema pien en onongo mito bedo larem Jehovah. (Jo Ibru 11:8-10) Kare ducu en ojenge i kom Lubanga ma ka keto genne i kom jami me kom. (Acakki 14:22, 23) Yecu ocuko cwiny jo mukene me lubo lanen me niye pa Abraim. I nino mo acel, en ocuko cwiny lalonyo mo ni: "Ka ce imito bedo maber labongo roc mo i komi, cit icat jami ducu ma itye kwede, ci imi limme ki lucan, ci ibibedo ki lwak lonyo ma gikano piri i polo; ka dong ibin ilub kora." (Matayo 19:21) Laco man onongo pe ki niye calo pa Abraim. Ento onongo tye jo mukene ma gigeno Lubanga.
13. (a) Tam ango ma Paulo omiyo bot Temceo? (b) Watwero lubo tam pa Paulo nining i kare-ni?
13 Temceo onongo tye ki niye matek. I nge lwongo Temceo ni "askari maber pa Yecu Kricito," Paulo owacce ni: "Pe tye askari mo ma ka tye i dog tic dok rwakke i tiyo tic ma woko, pien tamme tye ni myero eyom cwiny ngat ma ocoye i mony." (2 Temceo 2:3, 4) I kare-ni, lulub kor Kricito, ma i kine tye iye jo ma gitiyo pi Jehovah pi kare malac, gitemme ki tekgi ducu me lubo tam ma Paulo omiyo-ni. Gin pe giketo tamgi i kom kwena me cato wil me lobo man ma opong ki cwiny me woro-ni. Wigi po i kom cik ma iye lac man: "Ngat ma deno lim bedo opii pa won lim." (Carolok 22:7) Catan mito ni wabal cawawa ki kerowa ducu i timo biacara. Jo mogo gigamo lon madit me wilo ot, mutoka, me kwan, nyo bene kadi wa me nyom. Ka pe wagwokke, watwero bedo ki den pi mwaki mapol. Wanyuto ryeko ka wadwoko rwom me kwowa lapiny, wagwokke ki deno cente, dok pe wabalo cente ma watye kwede. Ka watimo meno, wabibedo agonya me tic pi Lubanga ma ka bedo opii i biacara me kare-ni.—1 Temceo 6:10.
14. Ngo ma dong watyeko moko tamwa me timone? Mi labol.
14 Wek wadwok rwom me kwowa lapiny, myero waket pi Ker pa Lubanga obed mukwongo. Luot mo acel onongo gitye ki biacara mo madit dok kelo cente mabup adada. Kadi bed kumeno, onongo gimito dok cen ka tic pi Jehovah pi kare malac. Pi meno, luot man gucato biacaragi, yeyagi, ki jami mukene ma onongo gitye kwede. Ci gudyere me miyo kony i gedo gang kalwa madit ma tye i Warwick, New York. Man obedo tic mo ma pire tek adada botgi pien onongo gibitic i Betel kacel ki anyakagi gin ki cware, ki dok bene pi cabit mogo manok, onongo bene gibitic kacel ki joogi nyo dyeregi ma bene gubedo ka tic i gedo me Warwick. Lamego mo ma tye painia i Colorado, U.S.A., onongo tic mo i beng ma onongo pe mitte ni oti nino ducu. Ludito ticce onongo cwinygi yom pi ticce adada ma oweko onongo gimito ni oti nino ducu dok bene gudodo mucarane tyen adek. Ento kit macalo tic meno onongo pe bimine kare me keto cwinye ducu i ticce me tito kwena, en okwero woko. Magi gubedo labol mogo manok pa jo mogo ma gujalle pi tic pi Jehovah. Ka wamoko tamwa me keto pi Ker-ri mukwongo, ci wabinyuto ni watero watwa ki Lubanga calo gin ma pire tek, ki dok ni lonyo me ada pire tek loyo jami me kom.
KA LONYO ME LOBO-NI OTUM
15. Kit lonyo ango ma kelo yomcwiny madit loyo?
15 Bedo ki jami me kom mapol pe nyuto ni nongo dong watye ki cwak pe Lubanga. Jehovah goyo laane i kom jo ma gitye "lulonyo i timo ber bot dano." (Kwan 1 Temceo 6:17-19.) Me labolle, lamego mo ma nyinge Lucia oniang ni lutit kwena tye ka mitte i Albania. Pi meno, i 1993 en oa ki i Italy ci odak kunu. En onongo pe ki tic mo ento oketo genne i kom Jehovah ni bimine jami ma mitte. Lucia opwonyo leb pa jo Albania dok okonyo dano ma romo 60 me dyero kwogi bot Jehovah. Wan ducu pe waromo nongo adwogi marom ka watito kwena i wang ticwa. Ento gin mo keken ma watimo me konyo jo mukene me pwonyo lok i kom Jehovah ki me doko lureme obedo gin ma pire tek adada.—Matayo 6:20.
Gin mo keken ma watimo pi Jehovah ki Kerre bikeliwa yomcwiny me ada
16. (a) Gin ango ma bitimme i kom biacara me kare-ni? (b) Dok man myero owek wabed ki neno ango i kom jami me kom?
16 Yecu onyuto ka maleng ni tim me biacara me kare-ni bigik woko. En owaco ni: 'Wek ka lonyo magi otum,' ento pe ni 'gwok nyo ka otum.' (Luka 16:9) I kare man me agikki-ni, beng mogo gutur woko, dok lobe mukene bene gubedo ki peko me can lim madit adada. Ento cokcok-ki, piny dok biballe marac maloyo. Lok me wibye, dini, ki biacara ma Catan aye dorogi-ni bigik woko. Lanebi Ejekiel ki Jepania gutito con ni jabu ki ryal ma onongo pigi tek tutwal bot lutim biacara bidoko gin ma konygi pe. (Ejekiel 7:19; Jepania 1:18) Ibiwinyo nining ka io i agikki me lobo man ci iniang ni ijalo lonyo me ada pi nongo jami me kom ma pe atir? Watwero winyo calo laco mo ma otiyo matek pi kwone ducu me nongo cente mabup, ento oniang lacen ni kara cente magi ducu cente goba. (Carolok 18:11) Jami me lobo-ni ducu bitum woko. Pi meno, ti ki lonyo ma itye kwede i kare-ni me mako lirem i polo. Gin mo keken ma watimo pi Jehovah ki Kerre bikeliwa yomcwiny me ada.
17, 18. Gin ango ma lurem Lubanga gitye ka kurone?
17 Ka Ker pa Lubanga oo, pe tye ngat mo keken ma bipango ot, nyo gamo lon. Cam bibedo me nono dok mabup, pe dong kibiculo ludaktari nyo wilo yat. Lurem Jehovah gibinongo mit pa jami ducu ma tye i lobo. Kibitic ki Jabu, ryal, ki dong kidi me wel, pien ginen ma mwonya ento pe me nongo lonyo. Gibitic ki jami mabeco calo yen, gweng, ki nyonyo me gedo odi mabeco, dok bibedo me nono. Luremwa gibikonyowa pien ni gimarowa, ento pe ni pien gimito cente. Wabinywako jami ducu ma tye i lobo ki luwotwa.
18 Magi gubedo mot mogo manok ma jo ma gumako lurem i polo gibinongo. Luwor Jehovah ma i lobo kany gibidange ki yomcwiny ka guwinyo ka Yecu waco ni: "Wubin, wun jo ma Wora omiyowu gum, wule ker ma yam giyubo piwu cakke wa i acakki keto lobo."—Matayo 25:34.
^ para. 4 Yecu pe owaco ka adot meno tye ada nyo pe. Ki lok ada, nyig lok man ni "gidoto" ma tye i Luka 16:1 twero niange ni ngat mo owaco lok goba i kom lagwok jami man ni tye ka balo jami pa laditte. Miti pa Yecu onongo tye i kom kit ma ngat meno odok kwede i kom adot ma kimoro i kome ento pe i kom tyen lok ma oweko en orwenyo ticce.


Yam tye laco mo me Icrael ma nyinge Elkana ma onongo tye ki mon aryo. Nying dako acel Anna ki mukene Penina, ento Elkana onongo maro Anna makato. Penina obedo ka nywaro Anna nino ducu pien Anna onongo pe ki latin ento Penina tye ki lutino mapol. Mwaka ki mwaka, Elkana onongo tero jo me ode ka woro Lubanga i kema me woro i Cilo. I nino mo acel ma gitye kunnu, en oneno ni dakone Anna tye ki cwercwiny madwong. En owacci: 'Anna pe ikoki. An atye en do. Amari mada.'
Lacen, Anna ocito ka lega kene. Onongo pe twero juko koko kun woto ki bako doge bot Jehovah ni okonye. En okwonge ni: 'Jehovah, ka imiya latin awobi, ci abimiyo en boti, wek oti piri pi kare me kwone ducu.'
Lalamdog Madit, Eli, oneno ka Anna tye ka lok kene kene ki koko, ci otamo ni Anna omer woko. I kare ma Eli ojukke, Anna ogamo ni: 'An pe amer, rwoda. Atye ki peko madit ma tye ka cwero cwinya, dok abedo ka tito pekona bot Jehovah.' Eli oniang ni etamo marac i kom Anna, ci owacce ni: 'Lubanga myero oye legani.' Anna onongo kwe cwiny ci oa odok cen paco. Ma peya mwaka acel okato, en onywalo latin awobi ci ocako nyinge ni Camuel. Go kong yomcwiny ma Anna obedo kwede!
Wi Anna pe owil i kom kwongene bot Jehovah. I kare ma Anna ojuko doto Camuel, en okelo Camuel me tic i kema me woro. En owaco bot Eli ni: 'Man aye latin awobi ma alego pire. Dong adyere woko i cing Jehovah pi kare me kwone ducu.' Elkana gin ki Anna onongo gilimo Camuel mwaka ki mwaka kun gikelo bote bongo manyen. Jehovah dok omiyo ki Anna lutino awobe adek ki anyira aryo.
"Wulegi, ci gibimiyo botwu; wuyeny, ci wubinongo."—Matayo 7:7


Kwena Maber Mua ki Bot Lubanga!
Kwena maber ango mua ki bot Lubanga? Pingo waromo ye iye? Brocuwa man gamo lapeny ma kimaro penyone madok i kom Baibul.
Brocuwa man twero konyi me nongo yomcwiny i pwonyo Lok pa Lubanga, ma tye i Baibul. Nen kit ma itwero nongo ginacoya moni ki i Baibul-li.
LESSON 1
Nge gin ma kwena mua ki bot Lubanga obedo, pingo mitte pi oyot, dok ngo ma myero itim.
LESSON 2
Lubanga tika nyinge tye dok en mono paro piwa?
LESSON 3
Wangeyo nining ni Baibul obedo buk ma tito lok ada?
LESSON 4
Nge pingo Yecu oto, ngo ma ginkok obedo, ki ngo ma Yecu tye ka timone i kareni.
LESSON 5
Baibul tito pingo Lubanga ocweyo lobo, awene ma pekki bigik iye, ki ngo ma bitimme i lobo i anyim, kacel ki jo ma bedo iye.
LESSON 6
Ngo ma timme i komwa ka wato? Tika dok wabineno jo me amara ma dong guto woko?
LESSON 7
Anga ma Kabaka me Ker pa Lubanga, dok ngo ma Ker-ri bicobone?
LESSON 8
Tim maraco ocakke nining, dok pingo Lubanga oweko ni omedde? Deno can tika bigik?
LESSON 9
Jehovah, lubanga ma layomcwiny mito ni jo me odi gubed ki yomcwiny. Nong tam me konyo pi co, mon, lunyodo, ki lutino.
LESSON 10
Dini me ada mono tye acel keken? Tam i kom lanyut abic ma kiryeyogi piny kany.
LESSON 11
Yecu otito gin mumiyo wamito tira ki cik aryo mene ma pigi tek loyo.
LESSON 12
Nong ngec i kom ka ce Lubanga winyo lega ducu, kit ma omyero walegi, ki kit ma itwero nyikke kwede cok bot Lubanga.
LESSON 13
Tika wabineno kare mo ma dano guribbe kacel i woro Lubanga acel me ada?
LESSON 14
Baibul tito pingo ki i yo ango ma Lukricitayo me ada gitiyo macalo gurup.
LESSON 15
Ngec ma itye kwede i kom Lubanga bimiyo ikonyo jo mukene nining? Wat maber ango ki Lubanga ma twero keli yomcwiny?


1. Medde ki kwano Baibul bikeli adwogi maber nining?
Labongo akalakala mo, kwano pwony me Baibul ma pigi tego man myero bed ojingo mar-ri pi Jehovah. Mar man mito ibed ka dongone. (1 Petero 2:2) Gen ma itye kwede pi kwo ma pe tum jenge i medde-ni ki nyiko cok bot Lubanga kun ikwano Lokke.
Kit ma itye ka dongo kwede i ngec pa Lubanga-ni, niyeni bene bimedde ki dongo. Niyeni bimiyo iyomo cwiny Lubanga. (Jo Ibru 11:1, 6) Biweko ikuno balli dok iloko kwoni doko maber.
2. Ngec ma itye kwede i kom Lubanga bimiyo ikonyo jo mukene nining?
Adada, ibibedo ki miti me nywako gin ma ipwonyo ki jo mukene—wan ducu wanongo yomcwiny i tito kwena maber-ri. Kit ma itye ka medde ki kwano Baibul, ibipwonyo kit me tic ki Baibul me tito niye ma itye kwede i kom Jehovah ki kwena maber-ri.
Jo mapol gicako nywako kwena maber-ri bot luremgi nyo wadigi. Ka itye ka lok kwedgi, ti ki diro. Ma ka waccigi ni pe gitye ki niye matir, tit botgi pi cikke pa Lubanga. Wi myero opo ni mwolo ki alokaloka ma iketo i kwoni gudo cwiny dano loyo gin ma iloko.
3. Wat maber ango ki Lubanga ma twero keli yomcwiny?
Bedo Ka kwano Lok pa Lubanga bikonyi me dongo i yo me cwiny. Mot mot, itwero dongo wat macok ki Jehovah. Ibibedo dano pa Lubanga dok nongo itye i kin jo me ode.
4. Itwero medde ki dongo i yo me cwiny nining?
Ka imedde ki kwano Lok pa Lubanga ci ibidongo i yo me cwiny. (Jo Ibru 5:13, 14) Peny Lacaden pa Jehovah acel mo wek okwan Baibul kwedi ki buk me Baibul Twero Pwonyowa Gin Ango? Ka imedde ki kwano Lok pa Lubanga, yo me kwoni bene biwoto ki doko maber.
Kwena maber-ri a ki bot Jehovah, Lubanga ma layomcwiny. Itwero nyiko cok bote ka ibedo cok ki jone. (Jo Ibru 10:24, 25) Ka imedde ki tuteni me yomo cwiny Jehovah, ibinyuto ni imito nongo kwo ma en aye kwo kikome—kwo ma pe tum. Nyiko cok bot Lubanga obedo gin maber loyo ma pud dong itwero timone.


Lok i kom gin mutimme i Jeriko oromo lobe mukene me Kanaan. Kabakagi guribbe kacel wek gilweny i kom jo Icrael. Ento, jo Gibeon dok gukatti ki pulan mapat. Gin gucito bot Yocwa ma guruko bongi mutii woko, ci guwaco ni: 'Wan waa ki i lobo mabor mada. Wawinyo pi Jehovah ki jami ducu ma yam otimo piwu i lobo Ejipt ki Moab. Dong walegowu ni wucikke kwedwa ni pe wubilwenyo i komwa, ci wan wabidoko luticwu.'
Yocwa oye lokgi ci owaco ni pe ebilwenyo i komgi. I nge nino adek, en oniang ni kara joni pe gua ki i lobo mabor. Gin onongo gia ki i lobo Kanaan. Yocwa openyo jo Gibeon ni: 'Pingo wubwolowa?' Gin gugamo ni: 'Onongo walwor! Wangeyo ni Jehovah Lubangawu tye ka lweny piwu. Dong wutim ber pe wunekwa woko.' Yocwa ogwoko cikkene ci pe onekogi.
Ma kare pud peya okato malac, kabaka abic me Kanaan guribbe ci gubino ka lweny i kom Gibeon. Yocwa ki lumonye guwoto dyewor benebene me larogi. Odiko con, lweny otugge magwar. Jo Kanaan gucelo ngwec ma giket ata. Ka weng ma gungweco iye, Jehovah ocoro pee madongo i komgi. Ci Yocwa openyo Jehovah ni owek ceng ocung mot. Pingo en openyo Jehovah ni otim man kun ma naka yang ceng peya ocung mot? Pien Yocwa onongo tye ki gen matek i kom Jehovah. Ceng pe opoto pi nino acel olu wang ma jo Icrael gujwero kabaka me Kanaan kacel ki monygi.
"Wuwek lokwu obed ni 'Iyo' nyo 'Pe'; gin mukene makato lok man nongo oa ki bot Larac."—Matayo 5:37


GIN ME ATIMA: Nyut ni ipe ki akalakala mo keken ni gin ma itye ka wacone-ni obedo lok ada dok pire tek.
KIT ME TIMONE:
Yubbe maber adada. Yelle matek me niang lok ma pigi tego ki kit ma Baibul moko kwede ni tye ada. Temme me tito lok ma pigi tego i yo macek dok mayot. Ket cwinyi i kom kit ma bikonyo kwede jo ma tye ka winyo lokki. Leg pi cwiny maleng.
Ti ki nyig lok ma nyuto tekcwiny. Ma ka nwoyo lok moni-ni kikome kit ma kicoyo kwede i bukkewa, ti ki lok ma megi. Ti ki lok ma nyuto ni ipe ki akalakala mo keken i kom gin ma itye ka wacone.
Tit lokki i yo ma nyuto ni iye ni obedo lok ada. Lok ki dwan mupore. Ka dano pe gineno marac, ci nen wanggi ka itye ka lok.


Pingo Jehovah ocoro pii aluka ma otyeko lobo me kare macon? Con i tekwaro pa dano, lweny mo ocakke—i kin jo mabeco ki jo maraco. Jo mogo, calo Adam, Kawa, ki wodgi Kain, guyero me timo jami maraco. Jo mukene manok, calo Abel ki Nua, guyero me timo jami mabeco. Pol pa dano kitgi odoko rac adada mumiyo Jehovah otyeko lobo me kare meno woko. Bute man bikonyowa me niang ni Jehovah neno gin ma wayero dok en pe biye ni jo maraco gulo jo mabeco.
I CEKCON MAN
Gin ango ma onongo dok pat ki yat acel moni i poto me Eden? Pingo Kawa ocamo nyig yat meno?
Lubanga ojolo mot pa Abel ento pe ojolo pa Kain. I kare ma Kain oniang meno, akemo omake matek ci en otimo bal mo marac adada.
I kare ma lumalaika maraco gunyomo mon i wi lobo, gunywalo awobe ma gudoko cogi co ma lubwura. Tim gero onya ka weng. Ento Nua onongo dok pat—en onongo maro Lubanga dok winyo doge.
Kot ocwer pi nino 40 dyeceng ki dyewor. Nua ki jo me ode gubedo i yeya pi mwaka acel ki wiye. I agikkine, onongo dong gitwero kato woko.