Lubanga aye mono okelo deno can ma tye i lobo-ni?
Pyem ango ma kikelo i poto me Eden?
Lubanga bikwanyo peko ki i kom dano nining?
I NGE lweny mo marac i lobo acel mo ma lweny obalo matek, kiyiko mon ki lutino alip mapol ma pe gubedo lumony i bur madit acel ka kirumo ka ngete ki yatariya mapol. Yatariya acel acel onongo tye ki coc i kome ni: "Pingo?" Lapeny man onongo lit mada. Dano penyo lapeny man ki cwer cwiny ka lweny, peko ma poto atura, two, nyo turo cik oneko danogi ma pe ki bal, obalo pacogi, nyo okeligi peko ma pe tite i yo mo keken. Gin mito ni ginge pingo peko ma kit magi poto i komgi.
2 Pingo Lubanga weko dano deno can? Ka ada Lubanga Jehovah tek loyo, lamar, ryek, dok ngolo kop atir, pingo lobo-ni opong ki adage, ki tim me dic mapol? Dok in kikomi mono peya i penyo peny magi kekeni?
3 Rac mono me penyo gin ma omiyo Lubanga oweko dano deno can? Jo mukene gitamo ni penyo lakit lapenyi nyuto ni gin pe gitye ki niye ma oromo nyo ni gitye ka nyuto cac i kom Lubanga. Kono ka ibedo ka kwano Baibul, ibinongo ni dano ma lugen, ma gilworo Lubanga gubedo ki lapeny ma cal ki man. Me labolle, lanebi Kabakuk openyo Jehovah ni: "Pingo imiyo aneno tim maraco kun wanga neno tim aranyi? To-piny ki bwami guruma woko dyere, lweny ki daa ocakke i kabedo ducu."—Kabakuk 1:3.
4 Jehovah mono odaa i wi lanebi ma lagen Kabakuk pi penyo lakit lapeny-nyi? Pe. Ma ka meno, Lubanga dok oketo lok ma oa ki i cwiny Kabakuk-ki i Baibul. Lubanga okonye me nongo ngec matir, ki me bedo ki niye matek. Jehovah mito timone kumeno boti. Po ni Baibul pwonyo ni "en tamo piwu." (1 Petero 5:7) Lubanga dag jami maraco, kacel ki jami ma bino pi tim magi, ma loyo dano mo keken. (Icaya 55:8, 9) Pingo can onya mapol i lobo?
PINGO PEKO ONYA MAPOL ATA?
5 Dano me dini mapat pat dong gucito bot lutela ki lupwonye me dinigi me penyo pingo peko onya mapol ata. Pol kare, gin dok iye ni peko obedo yub pa Lubanga dok ni en dong otyeko yubo wacon ata kit ma jami bitimme kwede, kadi wa jami maraco. Jo mapol kiwacigi ni yo pa Lubanga pe kiniang iye nyo ni en aye kelo to i kom dano—kadi wa pa lutino—wek en ebed kwedgi i polo. Kit ma dong watyeko nenone kwede, Lubanga Jehovah pe kelo gin mo marac matwal. Baibul waco ni: "Lubanga pe twero timo gin marac kadi ki acel. Won Twer Ducu pe timo gin mo ma pe tye atir."—Yubu 34:10.
6 In mono ingeyo pingo dano gitimo rac me kok i kom Lubanga pi peko mapol ma kideno i lobo-ni? Pol kare, gikok i kom Lubanga Latwer Ducu pien gitamo ni en aye obedo laloc me lobo man. Gin pe gingeyo lok ada ma pire tek ma Baibul pwonyo. In dong ityeko pwonyo lok ada-ni i Dul me 3 me buk man. Ngat ma obedo laloc me lobo-ni kikome aye Catan Larac.
7 Baibul waco atir ka maleng ni: "Lobo ducu tye i te loc pa Larac." (1 Jon 5:19) Ka itamo pire, tika itwero niang iye? Lobo-ni nyuto kit pa ginacweya mo ma obedo cwiny ma pe nen ma obedo "labwol dano ma i wi lobo ducu." (Niyabo 12:9) Catan rac, labwola, labwami. Pi meno, lobo ma en tye ka dorone-ni opong ki adage, bwola, ki bwami. Meno aye tyen lok acel ma omiyo peko onya mapol.
8 Kit ma dong watyeko nenone i Dul me 3, tyen lok me aryo ma omiyo peko tye mapol aye ni dano gitye ki roc, dok ki bal cakke con wa i jemo i poto me Eden. Dano ma lubal gitye ka tele matek pi laro loc, ci man okelo lweny, dic, ki deno can. (Latitlok 4:1; 8:9) Tyen lok me adek ma weko dano deno can aye "kare kacel ki jami ma gitimme atura ata." (Latitlok 9:11 NW) I lobo ma Jehovah aye pe obedo Lalocce, dano gitwero deno can pien ni guromo bedo i kabedo marac i cawa marac.
9 Niang ni Lubanga aye pe kelo peko i komwa kweyo cwinywa mada. En aye pe kelo lweny, turo cik, tim me dic, nyo kadi wa peko ma poto atura ata ma miyo dano deno peko. Kadi bed kit meno, mito wange Pingo Jehovah weko peko-ni ducu timme? Ka en aye Won Twer Ducu, ci nongo en tye ki teko me jukone. Pingo en dok neno peko anena? Lubanga ma lamar ma dong waniang i kome-ni myero obed tye ki tyen lok maber me weko peko me bedo tye.—1 Jon 4:8.
KIKELO PYEM MA PIRE TEK
10 Me ngeyo pingo Lubanga oweko dano deno can, omyero watam wadok cen wa i kare ma peko ocakke iye. I kare ma Catan omiyo Adam gin ki Kawa pe guwinyo dog Jehovah, lapeny mo ma pire tek okatti. Catan pe okelo pyem i kom teko pa Jehovah. Kadi en Catan ngeyo ni agikki me teko pa Jehovah peke. Kono do, Catan okelo akalakala i kom twero me loc pa Jehovah. Pi waco ni Lubanga obedo ngat ma lagoba ma kano jami mabeco woko ki bot jo ma en loyo-gi, Catan okelo adot ni Jehovah obedo laloc marac. (Acakki 3:2-5) Catan owaco lapi-piny ni dano twero bedo maber loyo labongo loc pa Lubanga. Man onongo obedo pyem i kom twero mamalo twal pa Jehovah, twerone me loc.
11 Adam gin ki Kawa gujemo i kom Jehovah. Rom ma guwaco ni: "Wan pe wamito Jehovah macalo Lalocwa. Wan watwero moko gin maber ki gin marac piwa kenwa." Jehovah onongo dong bityeko pyem-mi nining? I yo ango ma en onongo bipwonyo kwede ginacweya ducu ma gitye ki ryeko me niang ni lujemo-ni gubedo lugoba dok ni yo ma mege aye ber loyo? Ngat mo romo waco ni Lubanga onongo omyero onek lujemo-ni ka dok ocak cweyo dano odoco. Jehovah onongo dong otito yubbe me pongo lobo ki lutino pa Adam gin ki Kawa, dok onongo en mito ni gukwo i paradic i lobo. (Acakki 1:28) Jehovah kare ducu cobo yubbe. (Icaya 55:10, 11) Me medo i kom meno, jwero lujemo-ni ki i Eden pe onongo bigamo lapeny ma onongo kikelogi ma mako twero pa Jehovah me loc-ci.
12 Kong watamu i kom labol-li. Ket kong ni lapwony mo opwonyo lutino kwane kit me timo cura mo matek. Ka latin mo maryek ento ma lajemo opyem ni yo me timo cura pa lapwony-nyi pe tye atir. Ma rom ma nongo tye ka wacci lapwony-nyi pe oporre, kun medde ki ridone ni en engeyo yo maber makato me timo cura-ni. Ka lutino kwan mogo gucako tamo ni en tye atir, ci gin bene gudoko lujemo. Lapwony omyero dong otim gin ango? Ka oryemo lujemo-ni woko ki i ot kwan, gin ango ma bibedo i cwiny lutino kwan mukene-ni? Pe giromo tamo ni latin kwan lawotgi-ni kacel ki jo ma gicwake gitye atir? Lutino kwan mukene ma i ot kwan-ni ducu guromo rwenyo woro ma gitye kwede i kom lapwony-nyi. Guromo bedo ki tam ni en kara onongo lworo ni gibinyuto pwony gobane woko. Ento ket ni lapwony-nyi omiyo kare bot en lajemo-ni me nyuto yo me timo curane-ni inyim lutino kwan luwote ducu.
13 Jehovah otimo gin ma cal ki pa lapwony ma tye i lapor-ri. Wi myero opo ni pe lujemo ma i Eden-ni keken aye onongo gitye i lokki. Lumalaika milion mapol onongo gitye ka nenone. (Yubu 38:7; Daniel 7:10) Kit ma Jehovah otero kwede jemo-ni onongo bigudo lumalaika ducu kacel ki ginacweya ducu ma gitye ki ryeko. Pi meno, gin ango ma Jehovah otimo? En omiyo kare ki Catan me nyuto kit ma en Catan eloyo kwede dano. Lubanga bene omiyo kare bot dano me lone kekengi i te tela pa Catan.
14 Lapwony ma i labolwa-ni bene nongo ngeyo ni lajemo-ni ki lutino kwan ma gicwake-ni pe gingeyo. Ento en bene nongo ngeyo ni miyo kare botgi me temo nyuto ka lokgi-ni tye atir bikonyo lutino ma i ot kwan ducu. Ka nyutone oloyo lujemo-ni, ci lutino kwan ducu ma cwinygi tye atir gibiniang ni lapwony-nyi aye kara obedo ngat ma oporre me pwonyogi. Inge meno, ka lapwony-nyi oryemo lajemo mo keken ki i ot kwan ci gin dong gibiniang pingone. I yo acel-li, Jehovah onongo ngeyo ni bedo ber ka dano kacel ki lumalaika ducu ma cwinygi tye atir guneno ki wanggi ni gini otyeko loyo Catan ki lujemo luwote ni ki dok ni dano pe gitwero lone kengi. Calo Jeremia, gin biniang lok man ma pire tek ni: "Ai Rwot, angeyo ni dano pe loyo kwone kene nio i agikkine; pe tye ngat mo ma tye ki twero me loyo kwone."—Jeremia 10:23.
PINGO KARE OKATO MAPOL TUTWAL?
15 Pingo kono dong Jehovah oweko peko ori pi kare malac? Pingo en pe gengo jami maraco me timme? Ber, tam kong i kom jami aryo ma lapwony ma i labol-li pe otimo. Mukwongo, en pe ojuko lutino kwan ma lujemo-ni me timo cura-ni i kit ma gin tamo kwede ni tye kakare. Me aryone, lapwony-nyi pe okonyo lajemo-ni ki timo cura-ni. I yo acel-li, niang i kom jami aryo ma Jehovah omoko tamme pe me timone. Mukwongo, en pe ojuko Catan kacel ki jo ma cwakke me temme me nyuto ni lokgi-ni tye atir. Miyo kare ni kong okatti okelo kony. I mwaki alip mapol ma okato i kwo pa dano, dano gubedo ka temo kit yo mapat pat me loc ken-gi, nyo gamente pa dano. Dano gudongo i yo me ngec me cayan ki yo mukene mapol, ento tero dano i yo marac, can, turo cik, ki lweny gumedde gudoko dong marac loyo. Loc pa dano dong onen woko ka maleng ni rac.
16 Me aryone, Jehovah pe okonyo Catan ki loyo lobo man. Kong i ket-ti, ka onongo ni Lubanga ogeng tim maraco pe me timme, nongo mono en, i adane, pe tye ka cwako lok pa lujemo-ni? Nongo Lubanga dok pe weko dano cako tam ni nen calo dano twero lone kekengi labongo gin mo marac? Ka onongo ni Jehovah otim kit meno, ci en doko lacwak lok goba. Ento tye ni, 'Lubanga pe twero bwolo dano.'—Jo Ibru 6:18.
17 Ento dong jami ducu ma obale i kare mapol me jemo i kom Lubanga-ni kono? Wi omyero opo ni Jehovah obedo won twer ducu. Pi meno, en twero dok bikwanyo peko woko ki i kom dano. Kit ma dong watyeko neno kwede, lobo man ma dong kibalo-ni kibiyubone doko Paradic. Keto niye i kom tyer me ginkok pa Yecu bikonyo me kwanyo jami maraco ma bal okelo i kom dano, ka nicer bikwanyo peko ma to okelo i komwa. Pi meno Lubanga bitic ki Yecu me "turo tic pa Catan woko." (1 Jon 3:8) Jehovah bitimo man ducu i kare ma nongo rwatte. Watwero bedo ki yomcwiny ni en pe otimo man con, pien diyo cwinye-ni omiyo kare botwa me ngeyo lok ada ki me tic pi en. (2 Petero 3:9, 10) Ento i kare meno bene, Lubanga onongo obedo ka tic matek me yenyo jo ma mito wore ki cwiny me ada kun nongo woto ki konygi me ciro peko mo keken ma bino i komgi i lobo man marac-ci.—Jon 4:23; 1 Jo Korint 10:13.
18 Jo mogo guromo bedo ki tam ni, Gwok nyo peko magi ducu pe guromo timme ka onongo Lubanga ocweyo Adam gin ki Kawa i yo ma weko gin onongo pe giromo jemo? Me gamo lapeny-nyi, omyero wi opo i kom mic ma Jehovah omiyo boti.
IN IBITIC KI MIC PA LUBANGA NINING?
19 Kit ma kinyuto kwede i Dul me 5, kicweyo dano ki twero me moko tamgi pigi kengi. Tika iniang ni man obedo twon mic madit atika? Lubanga oyubo lwak lee ma pe kwane, ento gin kwo ma lubbe ki kit me kwo ma dong tye i remogi. (Carolok 30:24) Dano guyubo robot mogo ma miyo gilubo cik mo keken lato wang. I tamo ni onongo wabibedo ki yomcwiny ka Lubanga onongo oyubowa kit meno? Pe, cwinywa yom me bedo agonya me bedo lakit dano ma wamito bedo, me kwo kit ma wamito, me mako larem ma wamito, ki mukene mapol. Wamaro bedo agonya olo, dok meno aye gin ma Lubanga mito.
20 Jehovah pe mito tic ma kitiyo pi dic. (2 Jo Korint 9:7) Me labolle: Gin ango ma yomocwiny lanyodo makato—ka latinne omiye pwoc pien kiwace ni owacci "An amari" nyo ka owaco kun oa gire kene ki i cwinye? Pi meno lapeny ma tye aye ni, In ibitic ki bedo agonya me moko tammi ma Jehovah omiyo boti ni nining? Catan, Adam, ki Kawa gutiyo kwede i yo marac ma dong loyo. Gin gukwero Lubanga Jehovah. In kono ibitimo gin ango?
21 In itye ki kare me tic ki mic me bedo agonya me moko tammi piri keni i yo ma maber. In itwero bedo i kin jo milion mapol ma dong gitye tung bot Jehovah. Gin giweko cwiny Lubanga bedo yom pien gitiyo matek me nyuto ni Catan lagoba dok ni macalo laloc en dong opoto marac atika. (Carolok 27:11) In bene itwero timo kit meno ka iyero yo maber me kwo. Man kibititone i dul ma lubo man.
GIN MA BAIBUL PWONYO
- Lubanga aye pe kelo jami maraco ma timme i lobo-ni.—Yubu 34:10.
- Pi waco ni Lubanga lagoba ki ni En kano jami mabeco ki bot Jone ma en loyo, Catan opyem i kom twero me loc pa Jehovah.—Acakki 3:2-5.
- Jehovah bitic ki Wode, ma obedo Laloc me Ker pa Meciya, me juko peko ma dano tye ka denone ducu ki me yubo jami ma obino macalo adwogine.—1 Jon 3:8.
Peny me Kwan
1, 2. Kit can ango ma dano gitye ka denone i kare-ni, dok weko dano mapol gipenyo lapeny ango?
3, 4. (a) Gin ango ma nyuto ni penyo pingo Lubanga weko dano deno can pe rac? (b) Jehovah winyo nining i kom jami maraco kacel ki deno can?
5. Kit tyen lok ango ma kimiyo pi deno peko pa dano, ento Baibul mono pwonyo ni ngo?
6. Pingo pol pa dano gitimo rac me kok i kom Lubanga pi peko ma tye i lobo?
7, 8. (a) Lobo-ni nyuto kit pa lalocce nining? (b) Roc pa dano ki "kare kacel ki jami ma gitimme atura ata" gikelo deno peko nining?
9. Pingo watwero bedo labongo akalakala ni Jehovah tye ki tyen lok ma omiyo en oweko peko me medde ki bedo tye?
10. Catan okelo adot i kom gin ango, dok nining?
11. Pingo Jehovah pe ojwero lujemo-ni ajwera ki i Eden?
12, 13. Kong imi lapor me nyuto tyen lok ma oweko Jehovah omiyo kare ki Catan me doko laloc me lobo-ni ki dok pingo Lubanga omiyo kare bot dano me lone kekengi.
14. Kit gin ango maber ma bibino pi tam pa Jehovah me miyo kare ki dano me lone kengi?
15, 16. (a) Pingo Jehovah oweko deno peko omedde pi kare malac? (b) Pingo Jehovah pe ogengo jami macalo jami maraco me timme?
17, 18. Jehovah bitimo gin ango me yubo jami ducu ma obale macalo adwogi me loc pa dano ma Catan aye ocung ingeye-ni?
19. Mic ango ma pire tek ma Jehovah omiyo botwa, dok pingo omyero water calo gin ma pire tek?
20, 21. Wan waromo tic ki mic me bedo agonya me moko tamwa piwa kenwa-ni nining, dok pingo omyero wati kwede i yo maber?


Caulo odoko kabaka mukwongo me Icrael. Ento Jehovah okwero en woko, ci kiyero Daudi me bedo kabaka kakare. Wakwano jami mapol i kom Daudi. Ma pud en bulu, en olwenyo ki Goliac. Lacen en oringo woko ki bot Kabaka manyek Caulo. I ngeye Abigail ma nen ma mwonya tutwal-li ojuke pe me timo gin mo me mingo.
Ma lubo meno, wakwano jami mapol i kom Solomon wod pa Daudi, ma oleyo kaka Daudi macalo kabaka me Icrael. Kabaka adek mukwongo me Icrael ducu ki acel acel guloyo pi mwaka 40. I nge to pa Solomon, kipoko Icrael odoko ker aryo, ker ma tung kumalo ki ma tung kupiny.
Ker me kaka 10 ma tung kumalo-ni ori pi mwaka 257 ma peya Luaciria guturo. Lacen i nge mwaka 133, ker me kaka aryo ma tung kupiny-nyi bene kituro woko. I kare man, kitero Luicrael i opii i Babilon. Pi meno Dul me ANGWEN loko i kom gin mutimme con ma otero mwaka 510, kare ma jami mogo ma gudo cwiny otimme iye.


I nino me adek-ke i nge tone, kicero Yecu woko. I nino meno en onyutte bot lulub kore tyen abic mapatpat. Yecu omedde ki nyutte botgi pi nino 40. I ngeye, ma lupwonnyene mogo tye ka neno, en oito malo i polo. Lacen i nge nino apar Lubanga oonyo cwiny maleng i kom lulub kor Yecu ma gitye ka kurone i Jerucalem.
Lacen, lukwor pa Lubanga guweko kitweyo lukwena i mabuc, ento lamalaika mo ogonyogi woko. Lupyem mogo gucelo Lapwonnye Citefano ki gweng guneko woko. Ento wakwano kit ma Yecu oyero kwede ngat acel i kin lupyem magi me doko laticce ma dok pat, ci en odoko lakwena Paulo. Dong, mwaka adek ki nucu i nge to pa Yecu, Lubanga ocwalo lakwena Petero me lok ki Kornelio, ngat ma pe Lajudaya, kacel ki jo me ode.
Cokcok mwaka 13 i ngeye, Paulo ocako wotte me acel me cito ka tito lok me kwena maber. I wotte me aryo Temceo owoto kacel ki Paulo. Wakwano kit ma Paulo gin ki luwote ma en woto kwedgi gunongo yomcwiny tutwal i tic pi Lubanga. I agikki, kitweyo Paulo i mabuc i Roma. Mwaka aryo i ngeye, gigonyo en woko, ento dok kitweye i mabuc odoco ka gineke woko. Jami ma i DUL ME 7 otimme i kare ma romo mwaka 32.


Polo ki lobo gua ki kwene? Ceng, dwe ki lakalatwe, kacel ki jami mapol i lobo-ni, gucako bedo tye nining? Baibul miyo lagam ma atir ka waco ni Lubanga aye ocweyogi. Pi meno bukwa cakke ki ododo me Baibul i kom cwec.
Wakwano ni, cwec pa Lubanga mukwongo obedo jo me cwiny ma gical ki en. Gin lumalaika. Ento lobo kicweyo pi dano calo wan. Pi meno Lubanga oyubo laco ki dako dok olwongogi ni Adam ki Kawa ci oketogi i poto maber adada. Ento gin gukwero winyo Lubanga ci gurwenyo twerogi me bedo kwo
Me a ki i cweyo Adam nio wa i Pii Aluka madit-ti, kare ducu ma okato romo mwaka 1,656. Jo maraco mapol gukwo i kare man. I polo onongo tye jo me cwiny ma komgi pe nen, Catan ki lumalaikane. I lobo onongo tye Kain ki jo maraco mukene mapol, co mogo ma gitek mukato kare woko bene onongo gitye. Ento jo mabeco bene onongo gitye i lobo—Abel, Enoka, ki Nua. I Dul me ACEL wabikwano lok i kom jo magi ducu kacel ki jami mutimme.


TIKA itwero kwano Baibul ma kicoyo i leb Ibru? Gwok nyo pe itwero. Mogo nongo bene ma naka yam peya ineno Baibul mo keken ma kicoyo i leb Ibru. Ento iromo dongo pwocci pi Baibul ma itye kwede ka iniang lok mogo manok i kom Elias Hutter, lacoc mo me cencwari me 16 kacel ki Baibul ma en ocoyogi i leb Ibru.
Kinywalo Elias Hutter i 1553 i Görlitz, taun mo matidi ma tye i wang lobo me Germany macok ki Poland ki Czech Republic. Hutter okwano leb pa jo Asia i Lutheran University i Jena. Ma en cok o mwaka 24, kicime me bedo lapwony me leb Ibru i Leipzig. Macalo ngat ma loko kit me pwonye, en ocako gang kwan mo i Nuremberg ka ma dano onongo gitwero pwonyo iye leb Ibru, Grik, Latin, ki dok German i kine ka mwaki angwen keken. Man onongo pe twere i gang kwan nyo univaciti mo keken i kare meno.
"KIT MA BAIBUL MAN BER KWEDE"
I 1587, Hutter ogonyo but Baibul ma kilwongo ni Cik macon i leb Ibru. Baibul man onongo kilwongo ni Derekh ha-Kodesh, dok kikwanyo nying man ki i buk pa Icaya 35:8 ma gonye ni "Yo Maleng." Baibul man kigonyo i yo ma oweko dano mapol gubedo ka lok i kom "kit ma Baibul man ber kwede." Ento Baibul man onongo pire tek tutwalle pien lutino kwan onongo gitwero tic kwede me pwonyo leb Ibru.
Me niang tyen lok muweko Baibul ma Hutter ogonyo i leb Ibru onongo pire tek, nen kong pekki aryo ma ngat moni onongo kemme kwede ka tye ka temme me kwano Baibul i leb Ibru. Me acel, nukuta ma kitiyo kwede onongo dok pat adada, ki me aryo, coc ma gimedo i acakki ki bene i agikki me nyig lok moni onongo weko niang i kom nyig lok meno bedo tek adada. Me labolle, nen kong nyig lok me Ibru ni נפשׁ (ma gonye ni ne'phesh), ma terre ni "gin makwo." I Ejekiel 18:4, nyig lok meno cakke ki nukuta ni ה (ha), dok man weko doko הנפשׁ (han·ne'phesh). Ki bot ngat ma pe ngeyo leb meno maber, nyig lok man ni הנפשׁ (han·ne'phesh) twero doko gin mo mapat adada ki נפשׁ (ne'phesh).
Me konyo lutino kwanne, Hutter dok otiyo ki diro ma kite dok pat adada me goyo coc magi wek oniange maber. Nukuta ma en otiyo kwede me goyo nyig lok moni onongo dok nen mapat ki ma en otiyo kwede me goyo coc ma i acakki ki agikki me nyig lok meno. Diro man oweko odoko yot bot lutino kwan me niang ka ma kikwanyo nyig lok me Ibru moni kikome, dok man okonyogi me pwonyo leb meno oyotoyot. Baibulwa me New World Translation of the Holy Scriptures—With References bene tiyo ki kodi diro acel-li i coc ma i tere. * Kom nyig lok moni kikome kikwoto akwota, ento nukuta ma kicoyo i acakki ki agikki me nyig lok meno nongo tye i coc matino. Lapor man nyuto ni kit ma kigoyo kwede ki Ejekiel 18:4 i Baibul ma Hutter ogonyo-ni bene rom ki kit ma kigoyo kwede ki wang teng meno i coc ma tye i tere piny i Reference Bible.
BUT BAIBUL ME "CIK MANYEN"
Hutter bene ogoyo but Baibul ma kilwongo ni Cik Manyen, i leb ma romo 12. But Baibul man kigoyo ki i Nuremberg i 1599 dok pol kare kilwongo ni Nuremberg Polyglot. Hutter bene onongo mito goyo Cik Manyen me leb Grik ma kigonyo i leb Ibru. Ento en owaco ni kadi bed ni "onongo atye atera me culo cente madit" pi but Baibul man ma kigonyo i leb Ibru, ento onongo pe binyako nyige. * Pi meno, en omoko tamme me gonyo Cik Manyen me leb Grik i leb Ibru en kikome. Hutter otero mwaka acel keken me gonyo Baibul man!
Ginacoya me leb Grik ma Hutter ogonyo-ni onongo ber lakwene? Franz Delitzsch lacoc mo me cencwari 19 ocoyo ni: "Baibul me leb Ibru man onyuto ni tye leb mo ma Lukricitayo mapol pe gingeyo ento mitte ni kong kikwan, pien en ogonyo Baibul man kore ki kore dok i yo matir."
ADWOGI MABER
Hutter pe odoko lalonyo pi ticce; dok bene nen calo Baibul ma en ogonyo-ni pe ocate maber. Ento ticce okelo adwogi maber dok marii. Me labolle, William Robertson ogonyo odoco Baibul me Cik Manyen me leb Ibru ma en ogonyo-ni i 1661, ki lacen Richard Caddick bene dok ogonyo odoco Baibul man i 1798. I kare ma Hutter tye ka gonyo Baibul man nia ki i Leb Grik mukwongo, en obedo ka tic ki "Jehovah" (יהוה, JHVH) pi nying me dog tic Kyʹri·os (Rwot) ki The·osʹ (Lubanga) ka onongo gicoyo kit meno i Ginacoya me leb Ibru nyo ka ma en tamo ni kitye ka lok i kom nying ni Jehovah. Man onongo tye me ur pien kadi bed ni pe kitiyo ki nying Lubanga i Baibul me Cik Manyen mukene-ni, Hutter odwoko nying Lubanga i Baibul ma en ogonyo-ni ka myero obed iye.
Ka ineno Nying Lubanga, Jehovah i Ginacoya me leb Grik nyo Cik Manyen, nyo ka ineno i coc ma i tere piny ma tye i Reference Bible wi myero opo ni meno obedo tic pa Elias Hutter.
^ para. 9 Lucoc mukene onongo kong con gugonyo Cik Manyen i leb Ibru. Me labolle Simon Atoumanos , laco mo ma obedo Byzantine monk, i kine ka mwaka 1360. Ki Oswald Schreckenfuchs , lacoc mo ma a ki Germany, i kine ka mwaka 1565. Pe kigoyo Baibul magi ma gugonyo-ni, dok bene dong gipe i kare-ni.


Gin ango ma Baibul pwonyo i kom tic ki cal apaya?
Lukricitayo gineno nino madongo me dini nining?
In iromo tito niyeni bot jo mukene labongo wango igi nining?
KET kong ni ka ma ibedo iye ducu dong otyeko bale woko. Ket ni i wi mung, dano mo obedo ka bolo awola mo marac kunnu, ma kwo pa jo ma kunnu kombeddi dong pe gene. In ibitimo gin ango? Labongo akalakala mo, itugi kobo woko mabor ki kunnu ka itwero. Ento inge timo meno, pud dok ibidong ki lapeny ni, 'Awola-ni mono pe dong tye i koma bene?'
2 Lok man cal ki jami ma tye ka timme i dini goba. Baibul pwonyo ni kodi woro ma kit meno otyeko bale woko ki pwony ki tic ma cilo. (2 Jo Korint 6:17) Meno aye omiyo pire tek ni in omyero ia woko ki i "Babilon Madit," ma obedo dul dini me goba ducu. (Niyabo 18:2, 4) In dong ityeko timo man? Ka dong itimo ci omyero kimini iye pwoc madit. Pe a-ni woko ki iye keken aye obedo gin ma mite. Ingeye, omyero ipenye kekeni ni, 'Pe tye kit gin mo me dini goba ma pud adong kwede?' Nen kong lapor mogo.
WORO CAL APAYA KI ABILA PA KWARO
3 Jo mukene gubedo ki cal apaya nyo ka woro abila pa kwaro i pacogi pi kare malac. Nyo in bene itye ki jami magi i paconi ba? Ka tye kit meno, ci oromo bedo ni inongo ni pat mada nyo ni pe tye kakare me woro Lubanga labongo kodi jami magi. Twero bedo ni timo jamine mogo bene dong omoko woko i cwinyi. Ento Lubanga aye obedo ngat ma omyero owaciwa kit ma omyero wawore kwede, dok Baibul pwonyo ni en pe mito ni wan wati ki cal apaya. (Nia 20:4, 5; Jabuli 115:4-8; Icaya 42:8; 1 Jon 5:21) Pi meno iromo cung matek pi woro me ada ki wango jami mo keken ma itye kwede ma mako woro me goba. Cak neno jami magi kit ma Jehovah nenogi kwede—calo "gin me kwer."— Nwoyo Cik 27:15.
4 Woro abila bene tye mapol i pol pa dini goba. I kare ma jo mukene peya gukwano Baibul, onongo gitye ki niye ni jo ma guto gitye ma gingeyo komgi i kabedo mogo me cwiny dok ni gin twero konyo nyo wano jo makwo. Nyo gwok in bene con ibedo ka yelle matek me temo kweyo cwiny kwarini ma dong guto woko. Ento kit ma ikwano kwede i Dul me 6 me buk man, jo ma guto pe gitye ma gingeyo komgi ka mo keken. Dong temo lok kwedgi konnye pe. Kit kwena mo keken ma kitamo ni a ki bot dano mo me amara ma dong oto woko i adane nongo a ki bot jogi. Pi meno, Jehovah okwero ki Luicarael pe me temo lok ki jo ma guto nyo me donyo i kit tic mo keken me kwiya piny.—Nwoyo Cik 18:10-12.
5 Ka tic ki cal apaya nyo woro abila pa kwaro obedo kit yo me woroni macon, ngo ma in dong itwero timone? Kwan dok ilwod tyeng me Baibul ma nyutti kit ma Lubanga neno kwede jami magi. Leg bot Jehovah nino ducu wek i cung matek i woro me ada, dok ipenye wek okonyi me tam calo en.—Icaya 55:9.
LUKRICITAYO ME KARE MACON PE GUKWERO KARAMA
6 Dini me goba kacel ki woro nino madongo gitwero balo woro pa ngat moni. Ket kong Karama macalo laporre. Kiwaco ni Karama obedo nino me kwero nino me nywalo Yecu Kricito, dok dini ducu ma gilwonge ni gin Lukricitayo gikwero. Ento kono, pe tye lanyut mo ni lupwonye pa Yecu me cencwari me acel gukwero nino ma kit meno. Buk ma kilwongo ni Sacred Origin of Profound Things waco ni: "Pe onongo tye ngati mo ma ngeyo nino ma kinywalo iye Kricito pi cencwari aryo kulu inge nywale, dok jo manok keken aye onongo giparo pi nino ma kinywale iye kikome."
7 Kadi ka onongo lulub kor Yecu gunge nino ma kinywalo iye Yecu kikome, onongo kono pe gukwero. Pingo? Pien kit ma The World Book Encyclopedia waco kwede, Lukricitayo macon "onongo gineno kwero nino me nywal calo kwer pa lukamfiri." Kwero nino me nywal ma kicoyo pigi i Baibul obedo pa luloc aryo ma onongo pe giworo Jehovah. (Acakki 40:20; Marako 6:21) Onongo bene kikwero nino nywale pa jogi-gu me miyo itgi kwogo. Me laporre, i nino dwe 24 me Dwe me Abic, jo me Roma onongo gikwero nino ma kinywalo iye jok mo ma dako ma nyinge Daina. I nino ma lubo meno, onongo gikwero nino ma kinywalo iye lubanga me ceng, Apollo. Pi meno, nino me nywale onongo kitero calo nino pa lukamfiri, pe pa Lukricitayo.
8 Tyen lok mukene bene tye ma oweko Lukricitayo macon onongo pe gitwero kwero nino ma kinywalo iye Yecu. Lupwonyene nen calo onongo gingeyo ni kwero nino me nywale okubbe ki tim me kwiya piny. Me laporre, Lugrik ki Luroma mapol me kare macon onongo gitamo ni gin mo ma obedo cwiny bedo tye i ka nywale pa dano acel acel ka medde ki gwoko ngat meno i kare me kwone ducu. Buk ma kilwongo ni The Lore of Birthdays waco ni, "En cwiny meno gibuto calo laco gin ki dako ki lubanga moni ma kinywalo dano-nu i nino me nywalene-ni i yo mo ma pe niange." Labongo akalakala mo, Jehovah pe twero bedo ki yomcwiny pi kwero nino mo ma kubu Yecu ki tim me kwiya piny. (Icaya 65:11, 12) Dong jo mapol gucako kwero nino me Karama nining?
KIT MA KARAMA OCAKKE KWEDE
9 Kong mwaki mia mapol okato i nge bedo pa Yecu i lobo ka dano gucako kwero nino me nywalene i nino dwe 25 me Dwe me Apar wiye Aryo. Ento meno onongo pe obedo nino ma kinywalo iye Yecu, pien nen calo kinywale i Dwe me Apar aye.* Dong pingo kiyero nino dwe 25 me Dwe me Apar wiye Aryo? Jo mogo ma lacen gubedo ka lwonge ni gin Lukricitayo nen calo "gubedo ki miti ni nino meno omyero orwatte ki kwero nino pa lukamfiri me Roma, 'nino nywale pa lalo lweny ma obedo ceng-ngi.'" (The new Encyclopædia Britannica) I kare ma nongo piny ngic ma omakke pee, ma nongo ceng nen goro loyo, lukamfiri onongo gikwero kwer ni wek ceng ma miyo lyeto ki dero odwog woko ki i wotte me twon bor piny. Nino dwe 25 me Dwe me Apar wiye Aryo aye onongo kitamo ni obedo nino ma ceng cako kwede dwogone. I tutegi me loko lukamfiri, lutela dini gucako tic ki nino man kun giwiro ni wek onen calo nino pa "Lukricitayo."#
10 Dong kityeko ngeyo ni lwit kwer me Karama oa ki tim pa lukamfiri wacon. Kit ma lwite pe ocakke ki i ginacoya-ni, omiyo kijuko kwero Karama i lobo Ulaya kacel ki kabedo mogo ma gin onongo giloyo i Amerika i cencwari me 17. Ka ngat mo obedo i gang ma pe obino i tic i nino me Karama onongo kiweko culo pi keng tic. Pe ocwalo kare mapol, kwer macon-ni dok kidwoko cen, kun kimedo jami mukene i kome. Kwero Karama dok odoko nino madit aye, ma man aye dong kit ma tye kwede i kabedo mapol. Kit ma kubbe tye i kin nino me Karama ki dini me goba-ni, jo ma gimito yomo cwiny Lubanga pe gikwero, kadi ki nino madongo mukene ma lwitgi oa ki woro pa lukamfiri.%
KA MA NINO MADONGO OCAKKE IYE MONO PIRE TEK?
11 Jo mukene ye ni nino madongo calo Karama-gi gucake ki i tic pa lukamfiri ento gin pud ginongo ni kwerone pe rac. Ki lok ada, pol pa dano pe gitamo pi woro me goba ka gitye ka kwero nino madongo magi. Kare magi bene miyo kare ki jo me odi me rwatte kacel. Man mono aye kit ma in iwinyo kwede? Ka kit meno, ci nongo mar pi jo me odi, ento pe ni mar pi dini goba aye weko cung pi woro me ada nen calo tekki. Pe ibed ki akalakala mo, Jehovah ma en aye ocako te kwo me ot mito ni in ibed ki wat maber ki wadini. (Jo Epeco 3:14, 15) Ento iromo jingo kit wat ma kit meno i yo ma Lubanga cwako. Lakwena Paulo ocoyo i kom gin ma omyero waket iye cwinywa ma loyo, ni: "Wutem pwonyo gin ma yomo cwiny Rwot."—Jo Epeco 5:10.
12 Gwok nyo itamo ni ka ma lwit nino madongo ocakke iye pe tye ki kit kubbe mo ki kit ma kikwerogi kwede i kare-ni. Ka ma lwit nino magi ocakke iye mono pire tek? Pire tek! Me laporre: Ket-ti inongo cwit mo opoto i teng gudu ka ma col. Tika ada ikwanyo cwit-ti icamo? Ngene kene ni pe ikwanyo! Cwit meno nongo dong ocide woko. Kit meno bene, nino madongo oromo nen calo gin ma mit calo cwit, ento pe kikwanyogi ki ka maleng. Me cung pi woro me ada, omyero watam calo lanebi Icaya, ma owaco ki luworo me ada ni: "Pe wugud gin mo ma kome ki keni."—Icaya 52:11.
TI KI RYEKO I KIT MA OMYERO ITER KWEDE JO MUKENE
13 Atematema oromo bino ka imoko tammi pe me kwero nino madongo. Me lapore, lutic luwoti guromo bedo ki ur ni pingo in pe idonyo i tic mogo me kwero nino madongo i ka ticci. To ka kimini mic me Karama kono? Pe ber me gamone? Ka lawoti ma i ot pe tye i niye acel kwedi kono? Ngo ma itwero timone wek lutinoni pe guwiny ni gitye ka keng kwero nino madongo?
14 Ryeko mitte me ngeyo kit me tero lok acel acel ma bino. Ka kimoti ki mot me nino madongo i kit ma jwi, iromo mere pwoyo lamot mot-ti ki mwolo ci otum. Ento keti obedo ngat mo ma wurwatte nyo wutiyo kwede jwi. Ka kumeno, ci iromo lok ma kato kenyo. I kit mo keken, ti ki ryeko. Baibul miyo tam ni: "Lok ma wuloko myero obed lok mamit ma kado oromo maber, wek omi wunge kit ma myero wudok kwede i peny pa ngat acel acel." (Jo Kolocai 4:6) Gwokke, pe ica ngati. Ento tit ka cungoni ki ryeko. Tit ka maleng ni in pe idag mic nyo ribbe kacel kwedgi, ento ni imaro ka kitimo i kare mukene.
15 Ketti ka ngati mo mito mini mic kono? Polle dong cung i kom tyen lok ma omiyo en mito mini iye mic-ci. Lami micci oromo waco ni: "An angeyo gire ni in pe ikwero nino-ni. Ento amito ni igam gini eni." Iromo ye gamone ki tam ni meno pe tyen lokke ni nongo dong ikwero ninone. Tye kono ni ka lami mic-ci pe ngeyo niyeni, ci iromo wacce ni in pe ikwero nino meno. Meno konyo me niango gin ma omiyo in igamo mic ento pe imiyo gin mo i nino ma kit meno. Ki tungcel kono, pe bedo ber me gamo mic mo ma kimiyo ki tyen lok me balo cungo i niyeni nyo ni iye pi tyen lok me nongo jami me kom mamwa.
ENTO JO ME OT ACEL KONO?
16 Ka pe wutye i niye acel ki jo ma i otwu kono? Ti ki ryeko doki. Laro lok i kom kwer ki Karama ducu ma cwiny wadini oyero me kwerone pe konyi. Me kaka timo meno, wor twero ma gitye kwede i kom tamgi, ma rom aroma ki kit ma imito ni gin guwor kwede twero ni. (Matayo 7:12) Kwer kit gin mo keken ma weko ibedo i kin lukwer nino macalo meno. Ento ti ki ryeko i lok ma dok i kom jami ma pe kubbe ki kwer kikome-ni. Omyero itim jami i yo ma weko cwinyi pe ngoli kop.—1 Temceo 1:18, 19.
17 Ngo ma itwero timone wek lutinoni pe guwiny ni gitye ka keng gin mo pien ni pe gikwero nino ma pe rwatte ki ginacoya? Polle cung i kom gin ma imaro timone i kare mukene ata-ni i mwaka. Lunywal mukene giyubu kare mogo me miyo mic ki lutinogi. Mic acel madit ma itwero miyone ki lutinoni aye obedo kareni ki keto tammi i komgi.
LUB WORO ME ADA
18 Me yomo cwiny Lubanga, omyero wakwer woro me goba kun wacung pi woro me ada. Man kwako jami ango? Baibul waco ni: "Dok bene myero watamu kit macalo watwero tugo kwede cwinywa kekenwa i mar ki i tiyo tic mabeco, kun pe waweko cokke kacel, kit macalo jo mogo dong guloko odoko kitgi-ni, ento myero wacuku cwinywa kekenwa, makatone kit macalo wuneno Nino maca dong tye ka nyiko cok-ki." (Jo Ibru 10:24, 25) Cokke pa Lukricitayo obedo kare me yomcwiny boti me woro Lubanga i yo ma en mito. (Jabuli 22:22; 122:1) I kacokke ma kit man aye Lukricitayo 'gibikonnye lawangacel' ma ngat man cuko cwiny lawote.—Jo Roma 1:12.
19 Yo mukene ma itwero cung kwede pi woro me ada aye me lok ki dano i kom jami ma ityeko pwonyone ki i kwano Baibul ki Lucaden pa Jehovah. Adada, jo mapol gitye ki "cwercwiny me can kun gicur" pi tim maraco ma tye ka timme i lobo i kare-ni. (Ejekiel 9:4) Kare mukene nyo ingeyo jo ma gitye ka winyo marac kit meno. Pingo pe ilok kwedgi i kom genni me anyim ma cung i Baibul? Ma nongo iwoto ki ribbe ki Lukricitayo kun iloko ki dano lok me ada me Baibul ma dong ipwonyo, ibinongo ni kit miti mo pi kwer me dini goba ma nongo oromo dong i cwinyi cako rweny mot mot. Bed labongo akalakala mo ni ibibedo ki yomcwiny dok ibinongo mot madwong ka icung pi woro me ada.—Malaki 3:10.
GIN MA BAIBUL PWONYO
- Kadi cal apaya nyo woro abila pa kwaro omyero pe kiti kwede i woro me ada.—Nia 20:4, 5; Nwoyo Cik 18:10-12.
- Pe tye atir me kwero kwer mogo ma gua ki i tim pa lukamfiri.—Jo Epeco 5:10.
- Lukricitayo omyero guti ki ryeko ka gitye ka tito niyegi bot jo mukene.—Jo Kolocai 4:6.
# Kwer me Saturnalia bene obedo i kin jami ma oweko kiyero nino dwe 25 me Dwe me Apar wiye Aryo. Kwer meno onongo miyo deyo bot lubanga me pur pa Jo Roma ma onongo timme i nino dwe 17-24 me Dwe me Apar wiye aryo. Cam madongo, yomcwiny, ki miyo mic onongo timme i kare me Saturnalia.
Peny me Kwan
1, 2. Lapeny ango ma omyero ipenye kwede inge weko dini goba, ki pingo itamo ni man pire tek?
3. (a) Ngo ma Baibul waco i kom tic ki cal apaya, dok pingo ye tam pa Lubanga kare mukene bedo tek bot jo mukene? (b) Ngo ma omyero itim ki gin mo keken ma i tye kwede ma kubbe ki woro me goba?
4. (a) I yo ango ma wangeyo kwede ni woro abila pa kwaro konye pe? (b) Pingo Jehovah okwero ki jone pe me donyo i kit woro mo keken me kwiya piny?
5. Ngo ma itwero timone ka tic ki cal apaya nyo woro abila pa kwaro onongo obedo kit me woroni macon?
6, 7. (a) Kiwaco ni nino me Karama obedo nino me kwero ngo, dok lulub kor Yecu me kare macon tika gukwero? (b) Nino me nywale onongo kitero nining i kare pa lupwonye pa Yecu macon?
8. Tit kit ma kwero nino me karama kubbe kwede ki tim me kwiya piny.
9. Kicako yero nino dwe 25 me Dwe me Apar wiye aryo calo nino ma kinywalo iye Yecu nining?
10. Pingo jo mukene pe gukwero Karama i kare ma okato angec?
11. Pingo jo mukene gikwero nino madongo, ento ngo ma omyero waket iye cwinywa loyo?
12. Mi lapor ma weko omyero wakwer tekwaro ki kwero nino ma gucakke ki ka ma cilo.
13. Atematema ango ma twero bino ka pe ikwero nino madongo?
14, 15. Ngo ma itwero timone ka kimoti ki mot me nino ma dit moni, nyo ka ngati mo mito mini mic mo?
16. Iromo tic ki ryeko nining me tyeko lok ma dok i kom kwero nino?
17. Yo ango ma itwero konyo ki lutinoni pe me winyo ni gitye ka keng gin mo pien pe gikwero nino madongo?
18. Bedo tye i cokke pa Lukricitayo twero konyi me cung pi woro me ada nining?
19. Pingo pire tek ki in me lok ki jo mukene i kom jami ma ityeko pwonyone ki i Baibul?


Ka wakwano lok madok i kom cwec i buk me acakki me Baibul, ci wabiniang ni Lubanga owaco ki Adam ni: "Yadi ducu ma tye i poto, camgi macalo imito; ento yat me ngeyo gin maber ki marac pe icam, pien i nino ma ibicamo iye, en aye ibito iye bene." (Acakki 2:16, 17) Lok meno nyuto ka maleng ni, ka onongo Adam owiny lok pa Lubanga, onongo kono en pe oto ento en onongo bimedde ki kwo pi naka i poto me Eden.
Ki cwercwiny madit, ma ka lubo cik meno wek en omedde ki kwo pi naka, Adam oyero pe me lubo cik pa Lubanga ci ocamo nyig yat ma dakone Kawa omiye. (Acakki 3:1-6) Adwogi me jemo meno pud tye i kom dano wa i kare-ni. Lakwena Paulo otito ni: "Kit macalo bal yam obino i lobo kun wok ki i dano acel, ka dong to obino pi bal, kit meno bene to onya oromo kin dano ducu, pien dano ducu gubalo." (Jo Roma 5:12) "Dano acel" meno obedo Adam. Ento bal meno obedo ngo, ki dok pingo okelo to?
Gin ma Adam otimo ni—jemo nyo kwero lubo cik pa Lubanga akaka—obedo bal. (1 Jon 3:4) Mucara me bal meno obedo to, kit ma Lubanga owaco ki Adam. Ka onongo Adam ki likwayone gubed luwiny bot Lubanga kono onongo gipe ki bal dok onongo pe gibibilo to. Lubanga pe ocweyo dano ni guto ento me kwo pi naka.
Pe watwero kwerone ni "to onya oromo kin dano ducu" kit ma Baibul owaco kwede-ni. Ento tika gin mo ki i komwa medde ki kwo ka wato? Jo mapol giwaco ni lok meno tye ada, ni tye gin mo ma kilwongo ni tipo ma medde ki kwo i nge to. Rom ma gitye ka waco ni Lubanga owaco lok goba bot Adam. Meno cakke nining? Pien ka gin mo ki i komwa medde ki kwo i kabedo mukene i nge to, ci nongo dong to pe obedo mucara me bal kit ma Lubanga owaco kwede. Baibul waco ni: 'Lubanga pe twero bwolo dano.' (Jo Ibru 6:18) Ki lok ada, Catan aye owaco lok goba bot Kawa ni: "Pe wubito."—Acakki 3:4.
Meno dong kelo lapeny ni, ka pwony man ni tipo medde ki kwo-ni obedo pwony goba, ci dong gin ango ma timme i komwa ka wato?
BAIBUL WACO LOK ADA
Lok ma kicoyo i Acakki i kom cwec waco ni: "Lubanga ocweyo dano ki apwa me ngom, okuto yamo me yweyo i ume, dano odoko gin makwo." Lok man ni "gin makwo" kigonyo ki i nyig lok me leb Ibru me ne'phesh, ma te lokke ni "gin maywe."—Acakki 2:7.
Baibul tito ka maleng ni dano pe gubedo cwec ma gitye ki gin mo ma pe to. Ma ka meno, wan ducu wabedo "gin makwo." Meno aye gin muweko kadi dong iyeny nining pe itwero nongo wang Baibul mo ma waco ni "tipo pe to."
Kit macalo Baibul pe waco ni dano tye ki tipo ma pe to-ni, ci pingo dini mapol gipwonyo dok olungtuke? Me nongo lagamme myero kong wadwok wiwa cen i kom gin ma otimme i lobo Ejipt i kare macon.
PWONY GOBA ONYA
Herodotus, Lagrik mo ma onongo lacoc me tekwaro i cencwari me abic K.M.P., owaco ni, Luejipt aye "gukwongo cwako pwony man ni dano tye ki tipo ma pe to." Lubabilon bene onongo gicwako tam man. I kare ma Alexander the Great oloyo Middle East i mwaka 332 K.M.P., luryeko me Grik onongo dong gunyayo pwony man adada dok opongo ka ma Lugrik onongo giloyo ducu.
Pe itwero nongo wang Baibul mo ma waco ni "tipo pe to"
I cencwari me acel K.M., dini pa Lujudaya ma onongo gingene adada, Essenes ki Luparicayo bene gupwonyo ni tipo pa dano pe to. Buk me The Jewish Encyclopedia waco ni: "Lujudaya gunongo pwony man ni dano tye ki tipo ma pe to-ni ki bot Lugrik, tutwalle tam pa laryeko ma nyinge Plato." I yo acel-li, i cencwari me acel lacoc me tekwaro pa Lujudaya ma nyinge Josephus owaco ni pwony meno pe a ki i Ginacoya Maleng, ento ki i "niye pa lugrik," ma ocakke ki i kom ododo ma onongo kibokogi.
Ka tekwaro pa Lugrik woto ki nya i kin piny, jo mogo ma giwaco ni gin Lukricitayo bene gucako jolo pwony goba man. Ma lubbe ki lok pa lacoc me tekwaro mo ma nyinge Jona Lendering , "Tam pa Plato ni tipowa kong con onongo tye ka mo maber ka dong obino i lobo-ni oweko odoko yot me ribo pwony pa Plato-ni ki lok me dini pa Lukricitayo." Pi meno, pwony goba ni tipo pe to-ni odonyo i dini pa "Lukricitayo" ci odoko guti me niyegi.
"LOK ME ADA BIGONYOWU"
I cencwari me acel, lakwena Paulo omiyo cik ni: "Cwiny maleng waco atir ni, i kare mo i anyim jo mogo bibwoto niyegi woko, gicako lubo jogi ma gin lugoba, ki pwony pa cen maraco." (1 Temceo 4:1) Lok meno ducu ocobbe kakare! Lok man ni tipo pe to-ni obedo labol acel i kin "pwony pa cen maraco." Baibul pe cwako pwony magi, dok lwite ocakke ki i kom dini goba ki tam pa luryeko.
Kitung botwa, Yecu owaco ni: "Wubingeyo lok me ada, lok me ada bigonyowu." (Jon 8:32) Lok ada me Baibul dong ogonyowa ki i pwony goba ma pe kelo deyo i kom Lubanga kacel ki tim maraco ma onya i kin dini goba mapol. Lok ada ma tye i Lok pa Lubanga ogonyowa ki i tim me tekwaro ki kwer mogo madok i kom jo muto.—Nen bok ma wiye tye ni "Jo Muto Gitye Kwene?
Lacwecwa onongo pe mito ni dano gukwo pi mwaki ma romo 70 nyo 80 keken i lobo ka dok gucit ka kwo ka mukene i yo mapat pi naka. Mitine onongo tye ni dano gubed i lobo kany pi naka macalo lutinone ma luwiny. Yub man ma pire tek-ki onongo nyuto mar pa Lubanga pi dano, dok pe kibinywenone. (Malaki 3:6) Ma dong jingo cwinywa loyo, laco jabuli owaco ni: "Jo ma kitgi atir gibicamo lobo, dok gibibedo iye matwal."—Jabuli 37:29.


KI WOKO, dano ma pe i yeya gumedde ki kwogi kit macon. Gin onongo pud pe giye ni Pii Aluka obibino. Gin omyero bed gunyero mukato kare woko. Ento cutcut nyero ogik woko.
Cutcut pii ocako oony woko atura. Ocwer ki i polo obino piny kit macalo ionyo pii ki i cuburiya nywal ber-ri. Lok pa Nua kara onongo tye atir! Ento kare onongo dong pe pi ngat mo keken me donyo i yeya. Jehovah onongo dong oloro doggola woko matek liking.
Cutcut piny ka ma obedo lung ducu opong woko. Pii-ni olokke odoko calo kulu madongo. Ocoro yadi dok oloro kidi madito i kin piny ki woo madwong adada. Dano gudoko lwor. Guyito ka ma obedo cerecere ma tye malo. Ai, guparo ni kono nene giwiny lok pa Nua me donyo i yeya ma doggola onongo pud tye twolo pigi! Ento kare onongo dong pe.
Pii omedde ameda ki dongo malo. Pii ocorre ki i polo pi nino 40 dyeceng ki dyewor benebene. Oyito wa i but godi, dok cutcut omwonyo kadi wa godi maboco loyo ducu. Pi meno kit ma Lubanga onongo owaco kwede, dano ki lee ducu ma onongo gitye woko guto woko. Ento jo ducu ma i yeya gubwot.
Nua ki awobene onongo gutimo tic maber tutwal me payo yeya. Pii otingo yeya malo, ma obedo gire ka kwang i wi pii. I nino mo ma kot dong ocok, ceng ocako ryeny. Gin ma onen obedo me aura adada! Nam madit acel keken ma oromo piny ducu. Gin acel keken ma onongo nen ma tye ka kwang i wi pii aye yeya-ni.
Cog co ca onongo dong gipe. Dok pe dong gibibedo tye me wano dano. Gin ducu guto woko kacel ki megigi ki jo maraco mukene-ni ducu. Ento gin ango ma otimme i kom wegigi?
Wegi cog co-ni onongo pe gubedo dano kikome calo wan. Gin gubedo lumalaika ma onongo gubino piny me kwo calo dano i lobo. Pi meno i kare ma Pii Aluka obino, gin pe guto kacel ki jo mukene-ni. Gin guweko tic ki kom me dano ma onongo guyubo-ni, ci gudok cen i polo macalo lumalaika. Ento pe dong kiye ni gudony i kin lumalaika pa Lubanga. Pi meno gudoko lumalaika pa Catan. I Baibul kilwongogi ni jogi.
Lubanga oweko yamo okodo, ci pii aluka ocako dok piny. I nge dwe abic yeya-ni obino ocung i wi got mo. Nino mukene mapol okato, jo ma i yeya onongo gineno wi godi maboco ka guneno woko. Pii omedde ameda ki dok piny.
Ci Nua ocwalo winyo macol ma kilwongo ni agak me cito woko ki i yeya. Obedo ka tuk cito woko pi kare mo ka dok dwogo cen, pien onongo pe twero nongo ka mo maber me pye. Obedo ka timo man teretere, dok kare ducu ka odwogo cen ci ywe i wi yeya.
Nua onongo mito neno ka pii-ni dong otwo woko ki i lobo, pi meno en dok ocwalo amam me cito woko ki i yeya. Amam bene odwogo cen pien pe onongo ka mo ma romo bedo iye. Nua dok ocwalo amam me cito woko tyen me aryo, ci odwogo cen ki pot yat jeituni i doge. Pi meno Nua ongeyo woko ni pii dong odok piny. Nua dok ocwalo amam woko tyen me adek, ci olo twal amam dong onongo kabedo mutwo ma romo kwo iye.
Lubanga dong oloko ki Nua. En owaco ni: 'Kati woko ki i yeya. Kwany jo me odi kacel ki lee ducu ma tye kwedi.' Gin onongo gubedo i yeya pi kare makato mwaka acel kulo. Pi meno watwero tamo kit ma gin ducu igi onongo yom kwede me kati woko ki me bedo makwo!
Acakki 7:10-24; 8:1-17; 1 Petero 3:19, 20.
Peny
- Pingo pe otwere pi dano mo me donyo i yeya ma kot dong ocakke?
- Jehovah oweko kot ocwer pi dye ceng ki dyewor adi, dok pii-ne opong matut romene?
- Ngo ma otimme i kom yeya man i kare ma pii ocako mayo lobo?
- Cogi co-ni mono gubwot ki i Pii Aluka-ni, dok ngo ma otimme i kom wegigi?
- Ngo ma otimme i kom yeya man i nge dwe abic?
- Nua ocwalo agak okato woko pingo?
- Nua ongeyo nining ni pii ma omayo lobo ni dong odwon?
- Ngo ma Lubanga owaco bot Nua i kare ma Nua ki luode dong gubedo i yeya pi kare ma kato mwaka kulu?
Peny mukene
- Kwan Acakki 7:10-24.
Kijwero kwo woko kwicikwici ki i lobo lakwene? (Acak. 7:23)
Otero kare ma romene pi Pii Aluka me dwon ki wi lobo? (Acak. 7:24)
- Kwan Acakki 8:1-17.
Acakki 8:17 nyuto ni yub pa Jehovah macon-ni pe olokke pi lobo nining? (Acak. 1:22)
- Kwan 1 Petero 3:19, 20.
I kare ma lumalaika ma lujemo gudok cen i polo, kop ango ma gingolo i komgi? (Juda 6)
Lok ma gitito i kom Nua ki luode-ni jingo genwa i teko ma Jehovah tye kwede me laro jo-ne nining? (2 Pet. 2:9)


Acakki 14
Abram olaro Lot
1I kare pa Amrapel kabaka me Cinar, ki Ariok kabaka me Ellacar, ki Kedor-laomer kabaka me Elam, ki Tidal kabaka me Goyim, 2luker meno guribbe ka lweny i kom Bera kabaka me Codom, ki Birca kabaka me Gomora, ki Cinab kabaka me Adma, ki Cemeber kabaka me Jeboim, ki kabaka me Bela, en aye Joar. 3Mony man ducu guribbe ka lweny i nota me Ciddim, en aye nam me Kado. 4Gubedo i te loc pa Kedor-laomer pi mwaka apar wiye aryo, ento gujemo woko i mwaka me apar wiye adekke. 5I mwaka me apar wiye aŋwenne, Kedor-laomer ki luker ma yam gitye kwede gubino dok guero lweny, ci guloyo jo Repaim i Aciterot-Kamaim, ki jo Jujim i Kam, ki jo Emim i Cave-Kiriataim, 6ki jo Kori i lobo godi megi me Ceir, nio wa i El-paran i waŋ apokki lobo ma tuŋ tim; 7ka dok gudwogo cen, gucito wa i En-micipat, en aye Kadec, guloyo lobo ducu pa jo Amalek, ki jo Amor bene ma gibedo i Kajajon-tamar.
8Ka dok kabaka me Codom, kabaka me Gomora, kabaka me Adma, kabaka me Jeboim, ki kabaka me Bela, ma co, aye Joar, gucito guero lweny i nota me Ciddim, 9i kom Kedor-laomer kabaka me Elam, ki Tidal kabaka me Goyim, ki Amrapel kabaka me Cinar, ki Ariok kabaka me Ellacar, luker aŋwen guribbe ka lweny i kom luker abic. 10Nota me Ciddim onoŋo tye iye bur odok macol; ka luker me Codom ki me Gomora guriŋo woko, jo mukene gupoto i bur meno, ki jo mukene mudoŋŋe guriŋo, gularo i got. 11Ci merok guyako jami pa jo Codom ki Gomora ducu, ki camgi ducu, gumol, gucito kwede, 12guyako bene Lot latin pa omin Abram, ma onoŋo obedo i Codom, ki jamine ducu, guwoto kwede woko.
13Ci dano acel mo ma obwot oriŋo, obino otito ki Abram ma Laibru, ma onoŋo bedo i te kworo pa Mamre, ma en Laamor, omin Ecikol ki Aner; gin yam gucikke pi ribbe ki Abram. 14Ka Abram owinyo ni watgi mony oyako woko, ci oywayo monnye, ka otelo wi jo mupwonyo lweny ma ginywalogi i pacone, jo ma giromo miya adek ki apar wiye aboro, ci olubo korgi nio wa i Dan. 15En opoko i monnye i dyewor; gucako poto i komgi, en ki luticce, ci guryemogi nio wa i Koba, i tuŋ acam me Damaciko. 16Ka oyako jami ducu, odwogo kwede, kacel ki watgi Lot, jamine ducu ki mongi ki lwakgi ducu.
Melkijedek olamo gum i kom Abram
17Ka doŋ odwogo ki ka ma en oloyo iye Kedor-laomer ki Luker ma gitye kwede-ni, ci kabaka me Codom ocito ka ŋolo wiye i waŋa yo wa i nota me Cave, ma en aye Nota pa Kabaka. 18-Melkijedek kabaka me Calem okelo iye mugati ki koŋo vino; en aye onoŋo ajwaka pa Lubaŋa Mamalo Twal. 19Olamo gum i kome kun waco ni,
"Lubaŋa Mamalo Twal ma laket polo ki lobo
omi gum i kom Abram;
20gipwo Lubaŋa Mamalo Twal
ma omiyo lumerokki i ciŋi!"
Ci Abram omiye dul acel me apar me jami ducu ma en oyako. 21Kabaka me Codom dok owaco ki Abram ni, "Miya mera dano aye ater, ento in iter giri jami ducu obed meri." 22Ento Abram odok iye bot kabaka me Codom ni, "Doŋ atyeko kwoŋo kwoŋ woko bot Rwot Lubaŋa Mamalo Twal, ma laket polo ki lobo-ni, 23ni, pe abigamo gin mo ki boti kadi latin uci, nyo del war mo, nyo gin mo i kin jami ma meri-ni, wek pe ibed ka wacci, 'Amiyo Abram olony.' 24Pe dok abigamo gin mo, doŋ agik ki gin ma awobe gucamo-ni, ki dul lim ma apoko ki jo ma gucito kweda-ni; wek doŋ Aner, ki Ecikol Mamre guter jamigi gigi."


Acakki 47
1Yucepu ocito ka tito bot Parao ni, "Wora ki omega, ki dyegigi ki dyaŋi-gu ki jamigi ducu gutyeko bino ki i lobo Kanaan; kombeddi doŋ gitye i lobo Gocen." 2Okwanyo jo abic ki i kin omegine, oterogi, onyutogi bot Parao. 3Parao openyo omegine ni, "Wun wutiyo tic aŋo?" Gin guwaco bot Parao ni, "Wan luticci wan lukwat macalo kwariwa." 4Ka guwaco bot Parao ni, "Wan doŋ wabino ka bedo i lobo-ni; pien ka kwayo limwa aye pe, pien onoŋo kec doŋ Lyet twatwal i lobo Kanaan; kombeddi walegi ni, wek wabed i lobo Gocen." 5Parao owaco bot Yucepu ni, "Woru ki omegini doŋ gubino boti. 6Lobo Ejipt tye boti, ket woru ki omegini i lobo maberre, wek gubed i lobo Gocen; ka iŋeyo i kingi jo makwiri, ci iketgi gubed ludito ma gwoko limma."
7Lacen Yucepu okelo wonne Yakobo, okete i nyim Parao, ci Yakobo olamo gum i kom Parao. 8Parao owaco bot Yakobo ni, "In mono doŋ iri wi lobo mwaka adi kaa?" 9Yakobo owaco bot Parao ni, "An doŋ ari wi lobo mwaka miya acel ki pyeradek macalo labedo. Ento mwaka ma ari kwede pud nok, dok opoŋ ki can, peya rom ki mwaka pa kwarina ma gubedo kwede macalo lubedo." 10Yako bo olamo gum i kom Parao, ka doŋ okato woko ki i nyime. 11Yucepu omiyo ki wonne ki omegine kabedo i lobo Ejipt, i ŋom maberre, i Ramcec, kun miyogi lobo wek obed megi, kit macalo Parao ociko. 12Yucepu ocako poko cam ki wonne, ki omegine ki bot jo ducu me ot pa wonne, kun lubo wel jo ma tye botgi.
Loc pa Yucepu i kare me kec
13I kare meno onoŋo cam doŋ pe i lobo ducu; pien onoŋo kec doŋ Lyet twatwal, omiyo jo ma i lobo Ejipt ki i lobo Kanaan kec obwoyogi woko. 14Yucepu ocoko cente ducu ma yam tye i lobo Ejipt ki i lobo Kanaan, ma yam dano guwilo ki cam; ci otero i ot pa Parao. 15Ka cente doŋ otum woko ki i lobo Ejipt ki i lobo Kanaan bene, ci jo Ejipt ducu gubino bot Yucepu, guwaco ni, "Miniwa cam; myero wato ki i komi ma ineno piŋo? Pien centewa doŋ otum woko." 16Yucepu ogamo ni, "Wumiya lim makwo, ci an abimiyowu cam aloko ki dyaŋwu, ka limwu me cente doŋ otum woko." 17Gucako kelo limgi makwo bot Yucepu, aguragura, romi, dyaŋi ki kana; ci Yucepu olokogi ki cam. I mwaka meno opoko botgi cam pi lwak lim makwo ma gukelo.
18Ka mwaka meno doŋ otum, ci gubino bote i mwaka ma lubone, kun giwacce ni, "Wan pe doŋ wakano lok mo boti, laditwa, centewa doŋ watyeko woko ducu; ki lim makwo doŋ odoko pa laditwa; gin mo pe ma odoŋ i nyim laditwa, kono komwa ki lobowa keken. 19Myero wato ki i komi ma inenowa piŋo, wan kacel ki lobowa? In iwilwa ki cam kacel ki lobowa, wan kacel ki lobowa wabibedo opii pa Parao; dok imiwa kodi wek wabed makwo, pe wato, wek lobo pe odoŋ noŋo."
20Kit meno Yucepu owilo lobo ducu me Ejipt obedo pa Parao; pien Luejipt ducu gucato pottigi woko, pi kec ma onoŋo doŋ Lyet twatwal. Lobo odoko pa Parao; 21oloko dano ducu gubedo opii, nia i agikki lobo Ejipt tuŋ cel, nio tuŋ cel. 22Lobo pa ajwagi keken aye pe giwilo, pien ajwagi onoŋo gitye ki camgi ma a ki i ciŋ Parao; onoŋo gubedo ka camo gin ma Parao miyogi, mumiyo pe gucato lobogi. 23Yucepu dok owaco bot lwak ni, "Nen, i kare man atyeko wilowu ki lobo mewu me bedo pa Parao. Kombeddi doŋ wugam kodi ma wubicoyo i lobo. 24I kare me kac wubimiyo acel me abic bot Parao, ki dul aŋwen me abic bibedo mewu, pi kodi me acoya i pottiwu, ki pi camwu, ki jo ma i pacowu, ki cam pa litinowu." 25Gugamo ni, "Doŋ ityeko laro kwowa, wek berwa onen i nyimi, ladit, wan wabibedo opii pa Parao." 26Pi lok man Yucepu oketo odoko cik i lobo Ejipt, pud tye nio wa onyoo, ni, Parao myero oter dul acel me abic; lobo pa ajwagi keken aye pe odoko pa Parao.
Yakobo ociko Yucepu me agikkine
27Jo Icrael gubedo i lobo Ejipt, i lobo Gocen; gunoŋo iye lim, gumedde, gunya mapol. 28Yakobo obedo i lobo Ejipt mwaka apar wiye abiro; kit meno nino pa Yakobo, mwaka me kwone ducu, oromo miya acel ki pyeraŋwen wiye abiro.
29-Ka kare me to pa Icrael doŋ onyiko cok, ci olwoŋo wode Yucepu, owacce ni, "Ka doŋ berra onen boti, ci irwak ciŋi, odony ki piny i te ema, icikke kweda ki gen ki ada ni, pe ibiyika i Ejipt, 30ento wek acibut kacel ki kwarina; tiŋa woko ki i Ejipt, ci iciyika i kabedo ma giyikogi iye." En ogamo ni, "Abitiyo kit ma doŋ iwaco-ni." 31Dok owaco ni, "Kwoŋŋa kwoŋ," ci ocako kwoŋo kwoŋ. Lacen Icrael okulo wiye piny i wi kitandane.


Acakki 13
Abram ki Lot gupokke woko
1Kit meno Abram odwogo woko ki i Ejipt, en ki dakone, ki lwak jami ducu ma yam tye bote, kacel ki Lot, ci gutiro i Negeb.
2I kare meno onoŋo Abram odoko lalonyo dyaŋ mada, ki lim me ryal, ki jabu-gu. 3Okobo, omedde ki wotte nia ki i Negeb, odak wa Betel, ka ma yam koŋ okwono guro iye kemane, ma tye i kin Betel ki Ai, 4i kabedo ma yam okwoŋo caŋo iye keno tyer; ki kunnu aye dok Abram olwoŋo iye nyiŋ Rwot. 5Ki Lot ma yam onywako wot ki Abram, ceŋ tye ki romi ki dyaŋi-gu ki kema bene. 6Lobo onoŋo doŋ pe romo ka kwat pi gin aryo ducu; pien onoŋo gin ducu ciŋgi ki lim madwoŋ, ma pe romogi bedo kacel. 7Onoŋo mone doŋ tye i kin lukwa lim pa Abram ki lukwa lim pa Lot. I kare meno onoŋo jo Kanaan ki jo Periji aye gibedo i lobo meno.
8Abram ocako waco ki Lot ni, "Pe wawek mone obed i kin in ki an, ki i kin lukwa limmi ki lukwa limma, pien wan ot acel. 9Lobo man ducu pe ineno i nyimi ene? Ber ipokke giri woko keni ki i koma. Ka ibidok tuŋ acam, ci an abidok gira tuŋ acuc: ce ka in idok tun acuc, ci an abidok gira tuŋ acam." 10-Ci Lot ocako tiŋo waŋe malo, ka oneno nota Jordan ducu ma iye ki pii macalo poto pa Rwot, rom ki lobo Ejipt mudok yo tuŋ Joar; man yam otimme i kare ma Rwot peya ojwero Codom ki Gomora. 11Pienno Lot oyero gire pire kene lobo ducu ma yam tye i nota Jordan, ci Lot ocako dak yo tuŋ wokceŋ: kit meno gupokke woko kekengi. 12Abram obedo mere i lobo Kanaan, kun Lot kono bedo mere i kin gaŋi ma gitye i nota, ocako dak ki kemane nio wa Codom. 13Jo ma i Codom onoŋo jo maraco, balgi dwoŋ twatwal i nyim Rwot.
14Rwot oloko ki Abram ma doŋ onoŋo gutyeko pokke woko ki Lot ni, "Tiŋ waŋi malo, nen piny nia ki i kabedo ma it ye iye-ni, nen tuŋ acam ki tuŋ acuc, ki tuŋ wokceŋ ki tuŋ potoceŋ; 15-pien lobo meno ducu ma ineno-ni abimiyone boti ki bot likwayi matwal. 16Abimiyo likwayi bedo pol ma rom ki apwa me ŋom; mumiyo ka ŋatti mo twero kwano wel apwa me ŋom, ci likwayi welgi bikwanne. 17Doŋ ia malo, iwot i dye lobo-ni, wek inen borre ki lacce, pien abimiyo boti." 18Kit meno Abram okobo kemane, odak, obedo i te kworo me Mamre, ma tye i Kebron; dok ocano keno tyer pi Rwot kunnu.


Tyen lok mapire tek pi website man aye me miyo tam ma aa ki i Buk Poyo Wic bedo matye pi jo mape bibedo ki kare me bedo i puruguram me pwonye man. Obedo kony me acaki pi paci mapol matye ka nenno peko kombedi. Magi obedo yo mogo ma watio kwede me miyo ngec magi bedo matic kwede yot: Ki tyeko lokko Buk Poyo Wic i leb abicel mapapat. (nen nying matye tung lacuc me pot buk man. Leb mukene obibino acocoki.) Buk Poyo Wic tye iye lanyut ki pot buk mukene – map, cal yat me gang, nyig pot buk. Magi gitwero printing weng lawang acel. Ento ka intanet pe tye oyot oyot nyo wel ne tek, cekcon acel acel otwero printing keken ka tye amite. Me Acholi matye i PDF Giyiko cekcon magi macal kit man: Buk Poyo Wic WENG matye iye lanyut ki pot papula mukene mapol *map, cal yat me Gang ki nying wi papula.) buk-poyo-wic-weng.pdf Lanyut me tic ki Buk Poyo Wic miyo ka tam ikum kit ma myero iyik kwede buki me Poyo Wic. lanyut-me-buk-poyo-wic-i-leb-acholi.pdf Nying wi papula. Magi gitwero ketto ikom nyo lokko i yi buki me Poyo Wic. nying-wi-papula.pdf Wie wie Cal Yat Muyeme. Man obedo ka "cal yat" manyutu gang ki luwote pi konyo me rayo nying ki cale pa jo mapir gi tek bot jo me gang. wie-wie-cal-yat-muyeme.pdf Wie wie Cal Yat me Gang. Man obedo yo matye kamaleng me nyuttu wat ikin gang. wie-wie-cal-yat-me-gang.pdf Wie wie me Map meddo ki me wilobo ducu, map me Africa ki map me lobe mapatpat nyo rijone ducu me Africa. (nen ni idio pi nongo map ducu ame tye. Ka map me lobo ni pe tye, dii kamaa kicoyo ni contact form ki icoo waraga ni iye pi Rory, kun iwace map me lobo ma itye imitto. map-me-uganda.pdf map-me-africa.pdf map-me-wilobo.pdf


Acakki 39
Yucepu ki dako pa Potipar
1Gitero Yucepu woko i Ejipt, ci Potipar ladit tic pa Parao, ma loyo askari lukur-piny, ma Laejipt, owilo en woko ki bot jo Icmael ma gutere kunnu-ni. 2-Rwot yam tye ki Yucepu, ci odoko lakomegum; ocako bedo gire i ot pa laditte ma Laejipt; 3ci laditte bene oneno ni Rwot tye kwede, pien Rwot omiyo gin ducu ma en tiyo bedo maber. 4Cwiny Potipar obedo, yom i kom Yucepu, ci odoko laticce. Ocako kete obedo ladit ma loyo ode ki jamine ducu. 5Nia i kare meno ma okete obedo ladit ma loyo ode, ki lalo jamine ducu, Rwot ocako miyo gum obedo i ot pa Laejipt meno pi Yucepu; gum pa Rwot opoto i kom jami ma yam tyekwede ducu, ma i ot ki ma i poto-gu. 6Ci Potipar omiyo jami ducu i te loc pa Yucepu; pi bedo kwede omiyo doŋ pe paro gin mo, kono pi cam keken ma en camo-ni.
Onoŋo Yucepu nen mabulobulo, dok mwonya matek. 7Lacen dako pa laditte cwinye ocako pyette i kom Yucepu, ci owacce ni, "Wabut kwedi." 8Ento en okwero woko, ci owaco bot ci-laditte ni, "Nen ba, pi bedona kany omiyo laditta pe doŋ paro pi gin mo ma tye i ot-ti, dok otyeko keto gin ducu ma etye kwede i ciŋa. 9En pe doŋ tye ki dit makato an i ot man, pe tye gin mo ma dok okano ma peya omiyo i ciŋa, kono in keken, pien in i dakone. An dok acorre ka tiyo bal madit marac kuman niŋniŋ, kun atimo wa bal i kom Lubaŋa kulu?" 10Kadi bed dako meno obedo ka bito Yucepu jwijwi, pe omedo ki winyo lokke, pe oye buto kwede, kadi bedo kwede.
11Ento ka nino mo acel owec, ma, onoŋo laco mo pe i ot, ka Yucepu odonyo i ot ka tiyo ticce, 12ci dako-nu omake ki boŋone, kun wacci, "But kweda." Ento Yucepu omwomme oweko boŋone i ciŋe, okato gire woko ki i ot. 13Ka dako-nu oneno en oweko boŋone i ciŋe, omwomme gire oka-to woko ki i ot, 14ci olwoŋo co ma gibedo i ode, ci otittigi ni, "Nenu, ladit-ti okelo Laibru-ni kany me nywarowa; obino bota i ot ni ebut kweda kulu, ci atokke adaŋŋe ki koko matek. 15Ka oneno ni atiŋo dwana malo kun agorre matek ki koko, ci otenyo ginarukane bota, ci omwomme oka-to woko ki i ot." 16Ci opyelo boŋone ka ŋete nio ka won ot odwogo paco. 17Otitte kit lok acel-lu, kun waco ni, "Opii Laibru-ni ma ikelo i kinwa obino bota i ot ka nywara; 18ento ka atiŋo dwana oyotoyot kun adaŋŋe, ci oweko ginarukane bota, omwomme gire woko ki i ot."
19Ka Potipar owinyo lok ma dakone olokke, ni, "Man en aye kit ma opiini otima kwede", ci kiniga omake matek mada. 20Ocako mako Yucepu, oketo i mabuc, i kabedo ma gitweyo iye lumabuc pa kabaka, ci obedo i mabuc kunnu. 21-Ento Rwot onoŋo tye ki Yucepu, ci onyutte mar mere ma pe lokke, ci omiyo en oyomo cwiny lagwok ot mabuc. 22Lagwok mabuc omiyo twer ki Yucepu me gwoko lumabuc ducu ma gitye i mabuc; gin ducu ma gitiyo kunnu, en aye loyo. 23Lagwok ot mabuc pe doŋ tamo pi gin mo ma oketo i ciŋ Yucepu, pien onoŋo Rwot tye kwede; gin ducu ma en tiyo, Rwot omiyo iye gum.


Acakki 34
Guculo kwor pi ronyo Dina
1Dina nya pa Lea, ma onywalo ki Yakobo, ocito ka limo mon ma i lobo meno. 2Cekem wod pa Kamor ma Lakiv, laker me lobo meno, ka onene, ci omake tektek obuto kwede, omiye lewic. 3Cwinye omaro Dina nya pa Yakobo; omaro nyako, kun loko kwede mot mupye. 4Cekem oloko ki wonne Kamor ni, "Nyomma nyako man, obed dakona." 5Yakobo owinyo ni otyeko ronyo nyare Dina; ento onoŋo awobene gitye ki limme i olet. Yakobo odiyo cwinye, oliŋ gire mot, nio ka gudwogo. 6Kamor won Cekem ocito bot Yakobo ka penyo keny. 7Ka awobe pa Yakobo guwinyo lok meno, gua ki i olet, gudwogo, ci gukeco, kiniga omakogi, pien otimo gin ma pe myero i Icrael, pi buta ki nya pa Yakobo, pien kit tim macalo meno pe myero otimme.
8Kamor oloko kwedgi kun waco ni, "Tipo kom woda doŋ omaro nyawu; alegowu, wuwek en onyom nyawu, obed dakone. 9Wek nyomme obed i kinwa kwedwu; wumi anyirawu botwa, wun bene wunyom anyirawa, wuter. 10Wun wubibedo kwedwa, wubibedo i lobo-ni macalo wumito; wubed iye wucat iye wilwu, wek wulim iye lim." 11Cekem bene owaco kit meno bot won nyako ki omegine, ni, "Ber wujol kennya, abikelo botwu lim ducu ma wuŋolla. 12Wuŋolla wel lim kit ma wumito ducu ki me ayal, abikolo lim kit ma wubiwacca; ento wumiya anyom nyako-ni obed dakona."
13Awobe pa Yakobo gugamo dog Cekem ki wonne Kamor kun gibwologi abwola, pien oronyo lamingi Dina. 14Guwaco botgi ni, "Pe watwero tiyo iye gin mo, ento miyo laminwa bot dano ma pe giliro, meno bikelo lewic i komwa. 15Tye yo acel keken; ka otimme, ci miyo waye, en ene: ka wudoko macalo wan, ka dano acel acel ma laco i kinwu olirre. 16Miyo wan doŋ wabimiyowu anyirawa, ki wan bene doŋ wabinyomo anyirawu; ci doŋ wabibedo i kinwu macalo wat acel. 17Ento ka pe wuwinyo lokwa, ka wukwero Lirre, ci wakwanyo nyawa, waa, wacito giwa."
18Lokgi oyomo cwiny Kamor ki wode Cekem. 19Latin awobi orune ka timo woko cut, pien onoŋo cwinye yom i kom nya pa Yakobo. Onoŋo yam giwore makato jo ducu ma i ot pa wonne. 20Kit meno Kamor ki wode Cekem gucito i dog gaŋgi, ci guwaco bot jo me gaŋgi ni, 21"Jo man gimer kwedwa; waweku gin gubed i lobo, gucat wilgi iye; nen, lobo-ni tye malac ma romogi; wuwek wanyom anyiragi, wek wami gin bene gunyom anyirawa. 22Tye lok acel ma bimiyo giye bedo i kinwa, en aye bedo wat acel, ka laco acel acel i kinwa bilirre, kit macalo gin gilirre. 23Pe limgi, ki lonyogi ki lwak lee ma tye i ciŋgi ducu gibidoko limwa? Ber waye lokgi wek gubed kwedwa." 24Ci jo ducu ma guwok ki i dog gaŋ guwinyo lok pa Kamor ki wode Cekem; co ducu ki acel acel gulirre, lwak ducu ma guwok ki i dog gaŋ meno.
25Ka nino okato adek, ma doŋ bur okwok, ci awobe pa Yakobo aryo, Cimeon ki Levi, omegi Dina, gukwanyo pala lucwan, gucito, guturo ki donyo i gaŋ ma pe wegine giŋeyo, ci guneko co woko ducu. 26Ka guneko Kamor ki wode Cekem ki pala lucwan, ci gukwanyo Dina woko ki i ot pa Cekem, gucito kwede. 27Awobe pa Yakobo gucorre i gaŋ pa luto, guyako iye jamigi pi ronyo lamingi. 28Guyako dyegigi ki dyaŋigi, ki lwak kana, ki jami ducu ma tye i gaŋ ki ma tye i potti bene. 29Guyako lwak lonyogi ducu, ki litinogi ducu ki mon megi, ki jami ma i odigi ducu, gutero matwal. 30Ci Yakobo owaco bot Cimeon ki Levi ni, "Wun wukelo ayela i koma, wumiyo nyiŋa odoko ŋwe lituny i kin wegi lobo-ni, Lukanaan ki Luperiji. An lwakka nok mo, ka ce gucokke kacel me lweny kweda, gibityeka woko liweŋ, an kacel ki oda ducu." 31Ento gugamo ni, "Myero doŋ gubed ki laminwa macalo lakwele bo?"


Acakki 7
Pii aluka ocorre i wi lobo
1Rwot owaco bot Nua ni, "Dony i yeya, in kacel ki jo ma i odi ducu, pien atyeko neno ni in aye kiti atir i nyima ki i kin yalwak me kare man. 2Ter lee ma gicamo abiro abiro, twonne ki minne, ki lee ma gikwero aryo aryo, twonne ki minne; 3ki winyo me polo bene abiro abiro, ma co ki ma mon, wek kit kwagi obed makwo wi lobo ducu. 4Pien odoŋ nino abiro, ka doŋ abimiyo kot cwer i lobo nino pyeraŋwen dyeceŋ ki dyewor benebene, ci gin ducu makwo ma yam aketo-ni, abijwerogi woko ki i wi lobo." 5Nua ocobo kit ma Rwot ocike kwede ducu.
6Nua onoŋo doŋ tye ki mwaka me ditte miya abicel i kare ma pii aluka ocorre i wi lobo. 7-Ci Nua ki dakone ki awo bene ki mongi gudonyo i yeya pi riŋo pii aluka. 8Lee ducu ma gicamo ki ma gikwero, ki winyo-gu, ki gin ma lak alaka i ŋom, 9gudonyo i yeya bot Nua aryo aryo, laco ki dako. 10I ŋe nino abiro pii aluka opoŋ, obyennye i wi lobo.
11-I mwaka me miya abicel me dit pa Nua, i dwe me aryo, i nino dwe me apar wiye abirone, i nino meno aye waŋ it ducu me kut matut gumwoc woko ki pii, ki polo bene oyabbe. 12Ci kot ocorre i wi lobo nino pyeraŋwen dyeceŋ ki dyewor benebene. 13I kom nino meno kikome, Nua ki awobene Cem, Kam ki Yafeci, ki dakone en Nua, ki mon wote adek kacel kwedgi, gudonyo i yeya, 14gin ki lee tim ducu macalo kit kwagi tye, ki lee ma paco ducu macalo kit kwagi tye, ki gin ducu ma lak alaka wi lobo macalo kit kwagi tye, ki winyo ducu macalo kit kwagi tye, winyo ducu ki kitgi ducu mapatpat. 15Gin ducu ma gitye ki kwo gudonyo i yeya bot Nua ki aryo aryo. 16Gin ma gudonyo iye me kit kom ducu mapatpat, ma co ki ma mon, gudonyo iye kit ma con Lubaŋa ociko ki Nua; ci Rwot oloro wigi woko.
17Pii aluka ori wi lobo pi nino pyeraŋwen kulu; pii opoŋ, omedde ameda nio ka otiŋo yeya, otero yeya malo twatwal nia ki wi lobo. 18Pii opoŋ, omedde, ocegge woko wi lobo; yeya obedo ka kwaŋ i wi pii malo. 19Pii ocegge woko wi lobo ki tekke, nio ka oumo wi godi maboco ma tye i te polo ducu. 20Pii omedde, omwonyo wi godi woko futi pyeraryo kulu. 21Gin makwo ducu ma yam giwoto i wi lobo guto woko; winyo, lee ma paco, ki lee tim, gin ducu ma nya, ma gicorre limuk i wi lobo, kacel ki dano, ducu guto woko. 22Gin ducu ma yam gitye ki yweyo me kwo i umgi, ma i wi tura, guto woko. 23Lubaŋa ojwero gin ducu makwo ma yam gitye wi lobo, dano ki lee ki gin ma lak alaka, ki winyo me polo; ojwerogi woko nia ki i lobo. Nua keken aye odoŋ, ki jo ma yam gitye kwede i yeya-ni. 24Ci pii ocegge wi lobo nino miya acel ki pyerabic kulu.


Acakki 28
1Ka Icaka olwoŋo Yakobo, ci olamme gum, ka ocike ni, "In doŋ pe inyom dako mo ki i kin anyira me Kanaan. 2Ber ia, icit Paddan-aram i ot pa kwaru Becweri ma won meni; en aye inyom iye nya pa Laban ma omin meni kikome. 3Lubaŋa Matweroducu omiyi gum, omiyi inya mapol, wek ibed lwak rok mapol. 4-Dok omi gum pa Abraim opot i komi, ki i kom likwayi, wek icam lobo ma ibedo iye-ni macalo welo, ma yam Lubaŋa omiyo ki Abraim!" 5Kit meno Icaka ocwalo Yakobo, ocito i Paddan-aram bot Laban, wod pa Becweri me Aram, ma omin Labeka ma min Yakobo ki Ecau.
Ecau dok onyomo dako mukene
6Ecau oneno ni Icaka doŋ otyeko lamo gum i kom Yakobo, ka dok ocwale wa i Paddan-aram wek onyom dako ki kunnu, dok i kare ma olamme gum ocike ni, "In pe inyom nyako mo ki i kin Lukanaan," 7dok Yakobo bene oworo dog wonne ki minne, ci ocito i Paddan-aram. 8Ka Ecau oneno ni kit pa anyira Kanaan pe yomo cwiny wonne Icaka, 9ci ocito bot jo Icmael, onyomo iye dako, omedo i kom mere ma con ca. Onyomo Makalat ma nya pa Icmael wod pa Abraim, ma lamiŋ Nebayot.
Lek obino i wi Yakobo i Betel
10Yakobo oa ki, Beer-ceba, ci odok tuŋ Karan. 11Ka oo i kabedo mo, obuto kenyo i dyewor meno, pien onoŋo ceŋ doŋ opoto woko. Ka otiŋo got acel mo ki i kin wadi, opyelo piny, oteno ki wiye, ci onino woko i kabedo meno. 12-Lek obino i wiye, oneno rwom ma gijeŋo tere ocuŋ piny i ŋom, kun wiye gijeŋo oo wa i polo; ka oneno lumalaika pa Lubaŋa kun gilor piny, ka dok giito gidok malo. 13-Oneno Rwot ocuŋ tuŋ ka wiye malo, kun waco ni, "An a Rwot, Lubaŋa pa kwaru Abraim, ki Lubaŋa pa Icaka; abimiyi lobo ma ibuto iye-ni, abimiyo boti ki bot likwayi; 14-dok likwayi gibibedo ma rom ki apwa me lobo, dok wubimedde wuromo yo tuŋ potoceŋ ki tuŋ wokceŋ, ki yo tuŋ acam ki tuŋ acuc bene; dok i kom in ki i kom likwayi en aye kaka ducu ma wi lobo bilimo iye gumgi. 15Nen, an atye kwedi, abigwoki ka ma ibiwoto iye ducu, dok abidwoki cen wa i lobo man; pe abiweki ata nio waŋ ma acobo gin ma atyeko i okone boti-ni." 16Ka Yakobo oco woko ki i waŋ nino, ci owacci, "Rwot tye i kabedo-ni ada; onoŋo an kara pe aŋeyo." 17Ci lworo ocako make, kun wacci, "Kabedo man kara lik kuman! Man ot pa Lubaŋa kikome, man aye dog gaŋ me polo."
18Yakobo oa malo odiko con, otino got ma oteno ki wiye-ni, ci ocibo wek obed wir, ka oonyo moo i wiye. 19Ocako nyiŋ kabedo meno ni Betel*; ento nia wa con onoŋo nyiŋ kabedo meno gilwoŋo ni Luj. 20Yakobo ocako kwoŋo kwoŋ kun waco ni, "Ka Lubaŋa bibedo kweda, kun gwoka i yo man ma awoto iye-ni, ka dok bimiya kwon me acama, ki boŋŋi me aruka, 21ka ce abidwogo wa i ot pa wora ki kuc, ci Rwot doŋ bibedo Lubaŋana, 22ki got man bene, ma acibo me bedo wir, bidoko ot pa Lubaŋa: ki gin ducu ma ibimina, an bene abimini dul acel me aparre."


Acakki 35
Lubaŋa omiyo Yakobo gum i Betel
1-Lubaŋa owaco bot Yakobo ni, "A woko icit i Betel, wek ibed kunnu; dok ican keno tyer kunnu ka ma yam an anen iye boti i kare ma iriŋo ilwi woko ki bot omeru Ecau." 2Omiyo Yakobo owaco bot jo ma i ode ki jo ducu ma gibedo bote ni, "Wubol lwak cal lubaŋa pa lurok ma wutye kwedgi i kinwu-ni, wulonnye kenwu, wulok ginarukawu; 3ka doŋ waayu, wacitu woko wa i Betel, wek acit acan keno tyer pi Lubaŋa ma yam ogamo doga i nino ma yam can odiŋani, ma obedo kweda i kabedo ducu ma awoto iye." 4Gumiyo ki Yakobo cal ducu, ki agit ma noŋo tye i itgi bene; ci cal lubaŋa pa lurok ma gitye kwede Yakobo oyikogi piny i te yat kworo ma yam tye cok ki Cekem.
5Ka gitye ka wot, lworo ma oa ki bot Lubaŋa opoto i kom wegi gaŋi ma tye cok kwedgi, omiyo pe gulubo kor awobe pa Yakobo. 6Yakobo otiro i Luj ma en aye Betel, ma tye i lobo Kanaan, en kacel ki lwak dano ducu ma yam gitye kwede. 7Ocano keno tyer kunnu, olwoŋo nyiŋ kabedo meno ni El-betel* pien onoŋo Lubaŋa yam onen iye bote i kare ma olwi oriŋo woko ki bot ominne. 8Debola lapidi pa Labeka oto woko, ci giyike i te yat kworo ma i ŋet Betel; mumiyo nyiŋ kabedo meno gilwoŋo ni Alon-bakut*.
9Lubaŋa dok onyutte bot Yakobo i kare ma en oa ki i Paddan-aram, ci omiye gum. 10-Lubaŋa owacce ni, "Nyiŋi Yakobo; pe dok gibilwoŋo nyiŋi ni Yakobo, ento nyiŋi doŋ bibedo Icrael." Omiyo nyiŋe odoko Icrael. 11-Lubaŋa dok owacce ni, "An Lubaŋa Matwero-ducu; nywal, inya; rok ki lwak rok mapol bia i komi, ki luker bene gibia ki i komi. 12Lobo ma yam amiyo ki Abraim ki Icaka abimiyo boti, ka dok abimiyo lobo bot likwayi ma gibilubi." 13Lubaŋa ocako a ki i kabedo ka ma yam oloko iye kwede-ni odok malo. 14-Ci Yakobo ocibo wii i kabedo ka ma oloko iye kwede-ni, ocibo iye wir got; oonyo gityer amata i keme, ka oliyo moo i kome. 15Yakobo ocako nyiŋ kabedo ma Lubaŋa oloko iye kwede-ni ni Betel.
To pa Lakeri
16Gumedde ki wot nia ki i Betel: i kare ma pud Eprat kiborbor, mwoc Ogoyo Lakeri, ci nyodone obedo tek. 17Ka doŋ nyodone obedo tek, dako lacolo owacce ni, "Pe ilwor; tin doki ibinywalo latin laco mukene." 18I kare ma en to ma cwinye cok ka tum, ocako nyiŋ latinne ni. Benoni; ento wonne ocako nyiŋe ni Benjamin. 19Lakeri oto woko kit meno, ci giyike i yo ma cito Eprat, ma en aye Beterekem. 20Yakobo ocibo wir got i wi lyel pa Lakeri; meno wir lyel pa Lakeri ma pud tye ocuŋ kunnu nio wa i kare man. 21Icrael omedde ki wotte, ogony i ŋe lubele me Eder ma wiye ocudo malo.
Awobe pa Yakobo
(1 Tek 2.1-2)
22-I kare ma Icrael tye i lobo meno, ci wode Reuben otimo caro, obuto ki ci-wonne Bila ma aŋeca; ci wonne owinyo pire bene.
Yakobo yam tye ki awobene apar wiye aryo. 23Litino awobe pa Lea gin aye Reuben, latin kayo pa Yakobo, Cimeon, Levi, Juda, Icakar ki Jabulon. 24Litino awobe pa Lakeri gin aye Yucepu ki Benjamin. 25Litino awobe pa Bila, aŋeca: pa Lakeri, gin aye Dan ki Naputali. 26Litino awobe pa Jilpa, aŋeca pa Lea, gin aye Gad ki Acer. Meno gin aye litino awobe pa Yakobo ma ginywalogi i Paddan-aram.
To pa Icaka
27-Yakobo obino bot wonne Icaka i Mamre, i Kiriat-arba, en aye Kebron ka ma yam Abraim ki Icaka gubedo iye. 28Icaka yam ori wi lobo mwaka miya acel ki pyeraboro. 29Icaka oomo cwinye me agikkine, oto woko ci odok oto, lutugi, dano muteggi, ma doŋ oti; ci awobene Ecau ki Yakobo guyiko kome.


Jehovah niang gorowa dok pe mito ni wati makato kerowa woko. Ki i neno pa Lubanga, watwa ki omegiwa obedo but worowa ma pire tek. Ka wamito ni Jehovah ojol gityerwa, omyero water omegiwa ki mar dok ki woro.
Tika imito kwano lok man i leb %%?
Ngo ma Jehovah Mito ki Botwa?


Acakki 45
Yucepu onyutte kekene bot omegine
1-Yucepu diyo cwinye doŋ oloye woko ki i nyim lwak ducu ma gucuŋ ka ŋete, ci odaŋŋe ni, "Wumi dano ducu gua woko ki bota, guciti." Kit meno ŋatti mo yam pe odoŋ bote i kare ma en nyutte kekene bot omegine. 2Ocako koko matek ma Luejipt bene giwinyo, ki jo ma i gaŋ kal pa Parao bene guwinyo. 3Yucepu owaco bot omegine ni, "An a Yucepu; wora mono pud tye makwo?" Ento omegine pe gitwero gamo doge, pien tipo komgi oto woko i nyime.
4Yucepu owaco bot omegine ni, "Alegowu, wubin bota cok." Gucito cok bote. Owacogi ni, "An aye ominwu Yucepu, ma yam wucato i Ejipt. 5Pe doŋ wubed ki cwercwiny, pe cwinywu owaŋ i komwu kekenwu pi cato an kany; pien Lubaŋa aye yam ocwala kany i nyimwu, wek akony kwowu. 6Pien kec doŋ obedo i lobo pi mwaka aryo; pud dok odoŋ mwaka abic ma pur ki kac bibedo pe. 7Lubaŋa ocwalo an i nyimwu wek agwok ki wun jo ma bidoŋ wi lobo, ki pi gwoko ki wun jo mapol ma gibibwot makwo. 8Pien wun aye yam pe wucwala kany, ento Lubaŋa gire; omiyo an adoko won Parao, ki lalo ode ducu ki lalo lobo Ejipt ducu. 9-Wutim oyot, wucit bot wora, wuciwacce ni, 'Latinni Yucepu owaco kuman ni, Lubaŋa oketa abedo laloyo i Ejipt ducu; bin bota kany, pe dok iru. 10Ibibedo i lobo Gocen, ibibedo cok kweda, in ki litinoni ki litino pa litinoni ducu, ki dyegini ki dyaŋi-gu ki gin ma itye kwedgi ducu. 11Abipito in kunnu pien pud dok odoŋ mwaka me kec mukene abic i anyim; wek in ki jo ma i paconi, ki gin ma it ye kwedgi ducu pe wubed lucan.' 12Iyo, kombeddi waŋwu oneno, ki waŋ omera Benjamin bene oneno ni an kikoma aye aloko kwedwu ki doga. 13Myero wun wucitit bot wora kit deyona ducu ma atye kwede i Ejipt, ki gin ducu ma doŋ wuneno. Wucit oyot, wek wukel wora kany." 14Ocako poto i ŋut ominne Benjamin ki koko, ki Benjamin bene okok i ŋute. 15Ka onoto lem omegine ducu kun kok; ka doŋ lacen omegine gucako boko lok kwede.
16Ka lok owinnye wa ki i ot pa Parao ni, "Omegi Yucepu gubino", pire oyomo cwiny Parao ki luticce matek. 17Parao owaco bot Yucepu ni, "Wac bot omegini ni, 'Wutim kit man, wutwe yec i ŋe kanawu, wudok cen i lobo Kanaan; 18wutiŋ wonwu ki jowu, wek wubin bota; abimiyowu gin mabeco ma tye i lobo Ejipt, wucicamo moo ma i lobo-ni.'
19"Dok icikgi ni, 'Wutim kit man: Wuter gadigadi nia ki i lobo Ejipt kany pi litinowu matino ki pi mon mewu, wek wukel wonwu obin. 20Pe wupar pi jamiwu, pien gin mabeco ma tye i lobo Ejipt ducu mewu.' "
21Awobe pa Icrael gutiyo kit meno; Yucepu omiyogi gadigadi kit macalo Parao ociko, ka dok omiyogi peke me wotgi. 22Omiyo botgi ducu ŋat acel acel boŋŋi mabeco me aruka i nino madito, ento bot Benjamin omiyo cekel me ryal miya adek ki ruk mabeco abic me nino madito. 23Ocwalo bot wonne jami macalo man: Kana apar ma guyene ki jami mabeco ma oa ki i Ejipt, ki megi kana apar ma guyeyo kal, ki cam, ki peke me wot pa wongi. 24Ka doŋ ocako cwalo omegine gucito. Ka doŋ gia ocikogi ni, "Pe wubed ka da iyo." 25Ka gua woko ki i Ejipt, ci gudwogo i lobo Kanaan bot wongi Yakobo. 26Ka gutitte ni, "Yucepu pud tye makwo, en aye laloyo i lobo Ejipt ducu"; ci tipo kome oto woko lirut, pien onoŋo peya oye lokgi. 27Ento ka doŋ gutitte lok kom Yucepu ducu, kit ma ocikogi kwede, ka dok pi neno lwak gadigadi ma Yucepu ocwalo pi tiŋo en, ka tipo kom wongi ocako dwogo. 28Ka Icrael ocako lok ni, "Doŋ otum, woda Yucepu kara pud tye makwo; abiwot acito ka nene ma pud peya ato."


GIN MUMIYO PIRE TEK: Ginakwana ki vidio ducu ma tye i kin Jami Ticwa ma Pigi Tego me Pwony loko i kom jw.org. Ki lok ada, tyen lok mumiyo kiyubo kad me jw.org ki trak me Watwero Nongo Lagam me Lapeny ma Pigi Tego ki Kwene? obedo pi konyo dano wek gucit i kabedowa me intanet. Itwero tic ki jw.org me miyo ginakwana nyo vidio mo keken ma tye i kin Jami Ticwa ma Pigi Tego me Pwony kun icwalo ki i cimmi. Man twero bedo me kony adada tutwalle ka watye ka miyo caden bot ngat ma loko leb mukene. Medo i kom meno, jo mogo guromo penyowa lapeny mogo ma lagamme tye i bukkewa ma gipe i kin Jami Ticwa ma Pigi Tego me Pwony. Ka wangeyo tic ki kabedowa me intanet, ci ticwa me pwony binyako nyige.
KIT ME TIMONE:
Cit i "BIBLE TEACHINGS." Ket kong ni itye ka miyo caden bot lanyodo ma mito ngec mapol madok i kom gwoko lutino. Cit i BIBLE TEACHINGS > MARRIAGE & FAMILY.
Cit i "LOK MADOK I KOMWA." Ket kong ni itye ka miyo caden bot latic lawoti ma mito kwano lok wiye wiye madok i kom niyewa. Cit i ABOUT US > FREQUENTLY ASKED QUESTIONS.
NEN VIDIO MA WIYE TYE NI KIT ME TIC KI JW.ORG, I NGEYE TAM I KOM KA MA IROMO CITO IYE I JW.ORG KA IMITO KONYO:
ngat ma kome lit
ngat mo ma pud orwenyo danone mo i to
omego nyo lamego mo ma ticce okwe woko
ngat mo ma wadok cen ka limone ma mito niang ka ma wanongo iye cente me tiyo ticwa
ngat mo ma a ki i lobo mukene ma mito cito i cokkewa i lobone


Acakki 17
Lanyut me gicikke aye lirre
1Ka Abram onoŋo tye ki mwaka me ditte pyeraboŋwen wiye aboŋwen ci Rwot onen bot Abram kun wacce ni, "An Lubaŋa Matwero-ducu, bed i nyima laboŋo bal mo, 2ci abiketo gicikkena i kin an ki in, dok abimiyi inya mapol twatwal." 3Abram oryebbe piny i nyime; Lubaŋa owacce ni, 4"Nen, gicikkena amini eno, in ibibedo kwaro rok mapol. 5-Nia tin nyiŋi pe dok bibedo Abram*, ento nyiŋi bibedo Abraim*, pien aketo in wek ibed kwaro rok mapol. 6Abimiyi inya twatwal; abimiyi idoko rok mapol, ki luker bene gibia ki i komi. 7-Dok abimoko gicikkena i kin an ki in ki likwayi ma bilubi, ki i yalwakgi ducu, me bedo gicikke ma bedo matwal, wek abed Lubaŋani, ki Lubaŋa pa likwayi ma bilubi bene. 8-Dok abimiyo boti ki bot likwayi ma bilubi lobo ma ibedo iye-ni macalo welo, en aye lobo ducu me Kanaan, wek obed mewu matwal; dok an aye abibedo Lubaŋagi."
9Ka Lubaŋa dok owaco bot Abraim ni, "Ki tuŋ boti, in ibigwoko gicikkena, in ki likwayi ducu ma bilubi, ki yalwakgi ducu. 10-Man aye gicikkena, ma wubi gwoko, i kin an ki in ki likwayi ma bilubi: Gibiliro litino awobe ducu ma i kinwu. 11Wubiliro del kom nyimwu me co woko, wek obed gin ma nyuto gicikkena i kin an ki wun. 12Latin laco ma romo nino aboro gibiliro del kom nyime; co ducu gibilirogi i yalwak ki yalwakgi ducu, nia i kom litino ma ginywalogi i pacowu, nio kom litino ma wuwilo awila ki limwu ki bot lurok bene, ma pe wunywalogi anywala. 13Gin ducu ma ginywalogi i pacowu, ki ma giwilogi awila ki limwu, ducu gibilirogi, wek gicikkena obed i del kom nyimwu, wek obed gicikke ma bedo matwal. 14Ka laco mo onen ma pe giliro del kom nyime me co, waŋe birwenyo woko ki i kin lutugi, pien oturo gicikkena."
15Ka Lubaŋa dok owaco ki Abraim ni, "Lok ma dok tuŋ bot Carai, dakoni, pe dok gibilwoŋo nyiŋe ni Carai, ento nyiŋe doŋ bibedo Cara*. 16Abimiye gum, dok makato ducu abimiyo en nywalli latin laco; abimiye gum, en bibedo min rok mapol, ki luker pa rok mapol gibia ki i kome." 17Ci Abraim opoto piny aryeba ic ki nyero, kun tamo gire kekene ni, "Dano ma ditte doŋ romo mwaka miya kulu aye dok binywalo latin? Ki Cara bene ma ditte doŋ romo mwaka pyeraboŋwen ku lu dok binywalo latin?" 18Abraim ocako waco bot Lubaŋa ni, "Myero Icmael aye doŋ obed makwo i nyimi!" 19Lubaŋa owacce ni, "Pe gire, ento dakoni Cara aye binywalli latin laco, dok ibicako nyiŋe Icaka, dok abimoko gicikkena kwede wek obed gicikke ma bedo matwal bot Likwaye ducu ma bilube. 20Ki ma dok tuŋ bot Icmael bene, atyeko winyo in, ci nen, abimiye gum, abimiyo en binywal dok nya mapol twatwal; en bibedo kwaro luker apar wiye aryo, abimiye bedo rok madit. 21Ento abimoko gicikkena ki Icaka, latin ma Cara aye binywalli i kare macalo man i mwaka ma bino."
22Ka Lubaŋa doŋ otyeko lok ki Abraim, ci oa woko ki bote, odok malo. 23Abraim otero Icmael ki lwak opii ducu ma ginywalogi i ode, nyo ma giwilogi ki lim, co ducu ma gitye i kin litino ma i ot pa Abraim, ci oliro del kom nyimgi me co woko i nino meno kikome, kit macalo Lubaŋa ocike kwede. 24Ka Abraim onoŋo tye ki mwaka me ditte pyeraboŋwen wiye aboŋwen en aye gicako Liro iye del kom nyime. 25Ki wode Icmael onoŋo doŋ tye ki mwaka me ditte apar wiye adek ka gicako Liro del kom nyime. 26I nino meno kikome en aye Abraim ki wode Icmael giliro iye del kom nyimgi, 27kacel ki jo ducu ma gitye i ode, litino ma ginywalo i ode, ki jo ma giwilogi ki lim ki bot lurok; gin bene gilirogi kacel kwede.


"Wunyik cok bot Lubanga, ci en bene binyiko cok botwu."
1. Pingo watwa ki Jehovah myero obed matek?
TIKA itye Lacaden pa Jehovah ma dong onongo batija? Ka tye kumeno, ci itye ki gin mo ma pire tek adada
2. Wan waromo jingo watwa ki Jehovah nining?
2 Watti ki Jehovah mono tye matek? Tika imito jingone wek obed matek? Yakobo 4:8 tito gin ma myero itim ni: "Wunyik cok bot Lubanga, ci en bene binyiko cok botwu." Ka nongo watimo jami mogo me nyikke cok bot Lubanga, en bene binyikke cot botwa. Ka watimo man kare ki kare, ci man bijingo wat ma tye i kinwa ki Jehovah motmot. Macalo adwogine, wat man bijing doko matek. Man konyowa me bedo ki gen ma Yecu onongo tye kwede i kare ma en owaco ni: 'Ngat ma oora en me ada, an angeye.' (Jon 7:28, 29) Ento, ngo kikome ma iromo timone wek inyikke cok bot Jehovah?
3. Wan watwero kubbe ki Jehovah nining?
3 Bedo ka kubbe ki Jehovah kare ki kare pire tek ka wamito nyikke cok bote. In itwero kubbe ki Lubanga nining? Me labolle, in i kubbe ki laremi ma tye ka mabor nining? Ka pe gin mo, wucoyo waraga dok wugoyo cim i kinwu pol kare. I loko ki Jehovah ka ibedo ka lega bote kare ki kare. (Kwan Jabuli 142:2.) Dok bene iweko Jehovah loko kwedi ka ikwano Baibul dok ilwodo lok iye kare ki kare. (Kwan Icaya 30:20, 21.) Pi meno, kong dong wanenu kit ma yo aryo magi gijingo kwede wat i kinwa ki Jehovah wek obed matek liking.
JEHOVAH LOKO KWEDI KA IKWANO BAIBUL
4, 5. Jehovah loko kwedi nining ka i kwano Baibul? Mi labol acel.
4 Labongo akalakala, in iye ni Baibul obedo lok pa Lubanga pi dano ducu. Ento Baibul tika tito kit ma in itwero nyikke kwede cok bot Jehovah? Baibul tittiwa. Ento tito nining? Ka ikwano Baibul kare ki kare, ket cwinyi i kom kit ma ijolo kwede gin ma itye ka kwanone-ni. Dok bene tam matut i kom kit ma iromo keto lok ma itye ka kwanone-ni i tic. Ka itimo kumeno, ci nongo itye ka weko Jehovah loko kwedi kun tiyo ki Lokke. Man weko ibedo ki wat macok kwede.
5 Me labolle, kwan dok ilwod lok ma Yecu owaco ni "pe wukan lonyo piwu kenwu i lobo." Ka iwinyo ki i cwiny ni dong ityeko keto Jehovah tye mukwongo i kwoni, ci ibiniang ni en tye ki pwoc madit i komi. Ki tungcel bene, ka itamo ni myero idwok rwom me kwoni lapiny wek iket cwinyi i tic me Ker-ri, ci Jehovah dong okonyi me niang ka ma in iromo yubone wek inyikke cok bote.
6, 7. (a) Kwano Baibul gudo marwa pi Jehovah kacel ki marre piwa nining? (b) Ngo ma myero wanen ni wacobo ka watye ka kwano Baibul?
6 Kwano Ginacoya pe tito botwa keken ka ma myero wayub i yo me cwiny. Ento bene weko wabedo ki pwoc madit i kom Jehovah pi jami mapol ma otimo kacel kite mabeco ma weko wamarre ki cwinywa ducu. Dok ka marwa pi Lubanga woto ki dongo, ci marre piwa bene bedo matek, ma weko wabedo ki wat macok kwede.
7 Ento, wek wanyikke cok bot Jehovah, pire tek ni wakwan Baibul pi tyen lok matir. Jon 17:3 waco ni: 'Man en kwo ma pe tum, ni ginge in Lubanga acel me ada, ki Yecu Kricito ma yam ioro.' Pi meno, mittiwa pe myero obedo mere me nongo ngec i kom Lubanga keken ento omyero 'wange' Jehovah maber macalo Dano Adana.
8. (a) Ngo ma jo mukene gitamo ma lubbe ki yo ma Jehovah otero ki Ajaria kit ma kitito kwede i 2 Luker 15:1-5? (b) Bedo ki ngec i kom kit ma Jehovah timo ki jami weko wabedo labongo akalakala nining?
8 Ka wamedde ki ngeyo Jehovah macalo Laremwa macok adada, ci pe wabibedo ki par ka Baibul pe otito botwa tyen lok mumiyo en otimo gin moni. Me labolle, gin ango ma ibitimo ma lubbe ki kit ma Jehovah otero kwede Kabaka Ajaria me Juda? (2 Luker 15:1-5) Nge ni kadi bed "lwak pud gumedde ki tumo gitum ki wango odok eceta i wang jogi ma i wi godi," Ajaria "obedo ka tiyo gin ma nen atir i wang Rwot [Jehovah]." Kadi bed kumeno, "Rwot [Jehovah] ocako pwodo kabaka, ci odoko ladobo nio wa i nino me tone." Pingo? Baibul pe otito. Tika man myero owek wabed ki par nyo wapenye kekenwa ka ce Jehovah opwodo Ajaria labongo bal mo? Pe wabitimo meno ka watye ki ngec muromo ma lubbe ki kit ma Jehovah timo kwede ki jamine. Man kwako bedo ki ngec ni Jehovah kare ducu pwodowa "maberber." (Jer. 30:11) Ngec ma kit meno cuko cwinywa ni kadi bed pe wangeyo gin mumiyo Jehovah opwodo Ajaria, ento pud wabedo ki gen ni yo ma En ngolo ki kop tye atir.
9. Ngec mukene ango ma konyowa me niang gin mumiyo Jehovah oweko two dobo omako Ajaria?
9 Ma lubbe ki lok man, tye ngec mukene mapol ma kimiyo i Baibul. Kabaka Ajaria onongo bene kingeyo macalo Kabaka Ujia. (2 Luker 15:7, 32) Ngec mukene ma tye i 2 Tekwaro 26:3-5, 16-21 konyowa me niang ni kadi bed Ujia otimo gin matir i wang Jehovah pi kare mo, ento lacen en "obedo ki cwiny me wakke i iye, ma okelo can i kome kene." Pien obedo ki cwiny me awaka, en otemme me tiyo tic ma lulamdog aye myero gutim. Lulamdog pyeraboro wiye acel guwacce ni otimo bal dok bene gutemo jukke. Ento Ujia ojolo lokgi-ni nining? En onyuto atir ka maleng ni edoko dano ma lawaka. 'Kiniga omake' matek i kom lulamdog. Man aye gin mumiyo Jehovah oweko two dobo omake!
10. Pingo pe mitte ni wange tyen lok mumiyo Jehovah timo gin moni, dok waromo bedo ki gen ni Jehovah kare ducu timo gin matir nining?
10 Pwony ma pire tek ango ma wanongo? Ket kong ni pe kiminiwa ngec matut i Lok pa Lubanga ka iporo ki lok mukene ma nongo kicoyogi macego cego? Tika ibibedo ki cwiny me penye kekeni ka ce Lubanga timo jami i yo ma atir? Nyo kece ibitamo ni Baibul tye ki ngec muromo piwa ma weko wabedo ki gen ni Jehovah kare ducu timo jami matir, ma tere ni en aye moko ni gin moni ber nyo rac? (Nwo. 32:4) Ka wamedde ki ngeyo Jehovah macalo Dano Adana, man weko marwa ki pwocwa pi ticce ma en timo dongo ma weko pe dong wamito ni otit botwa jami ducu ma en timo. Bed ki gen ni pwoc ma kit meno dongo ma rwatte ki kero ma i keto ikwan piri keni ki dok lwodo lok i kom kit ma Lubanga kubbe kwede kwedi kun tiyo ki Lokke. (Jab. 77:12, 13) Macalo adwogine, wat i kin in ki Jehovah bidongo bedo matek adada!
LEGA MIYO ILOKO KI JEHOVAH
11-13. In ingeyo nining ni Jehovah winyo lega? (Nen cal ma tye i pot karatac 19.)
11 Lega nyikowa cok bot Jehovah. Wapakke, wapwoye, ki dok bene wayenyo tirane. (Jab. 32:8) Ento, wek watti ki Jehovah omok matek, myero ibed ki niye ni en winyo legani.
12 Jo mogo gitamo ni lega obedo gin mo ma kweyo cwinywa wek wawiny maber. Giwaco ni ka i tamo ni kigamo legani, meno nongo te lokke ni itute me keto lokki i tic, iniang pekoni dok iketo cwinyi me cobone. Mapat ki nongo adwogi maber ki i lega, ci dong i ngeyo nining ni Jehovah gamo legani ma ilego ki cwiny ducu?
13 Tam kong i kom lok man: Ma peya Yecu obino i lobo, en oneno dok oniang kit ma Jehovah gamo kwede ki lega pa Luticce. Lacen, i kare ma Yecu tye ka tiyo ticce me pwony i lobo kany, en otiyo ki lega me tito bot Wonne me polo kit ma ewinyo kwede ki i cwinye. Tika en onongo romo timo meno kun lego i dyewor lung ka onongo en ngeyo ni Jehovah pe biwinyo legane? (Luka 6:12; 22:40-46) Tika en onongo obipwonyo lupwonnyene me lega ka onongo en ngeyo ni lega obedo gin mo ma kweyo cwiny keken? Ada, Yecu onongo ngeyo ni lega obedo yo me kubbe ki Jehovah. I nino mo acel, Yecu owaco bot Wonne ni: "Apwoyi pien dong iwinya. An angeyo con ni iwinya kare ducu." Wan bene waromo bedo ki gen ni Jehovah 'gamo lega.'
14, 15. (a) Adwogi maber ango ma wanongo ka walego pi gin moni ma wamito? (b) Lega okonyo laminwa mo acel nining me jingo watte ki Jehovah?
14 Ka ilego pi gin ma imito kikome, ci ibibedo ki gen ni Jehovah bigamo legani kadi bed ni lagamme pe twero nen atir atir. Ka Jehovah ogamo legani, man biweko ingeyo ni en tye ada. Medo i kom meno, ibinyikke cok bot Jehovah ka itito bote jami ducu ma i cwinyi.
15 Nen kong gin mutimme i kom Kathy. * Kadi bed ni en onongo cito i ticwa me pwony kare ki kare ento en onongo pe nongo mitte. En otito ni: "Onongo pe amaro ticwa me pwony. I kom lok, an onongo ada pe amaro. I kare ma aweko dog tic, laelda mo owacca ni aromo tic macalo painia marii; en bene omiya fom me bedo painia marii. I ngeye, amoko tamme me doko painia, ento bene acako lega nino ducu wek Jehovah okonya me maro ticwa me pwony." Jehovah tika ogamo legane? En owaco ni: "Man dong mwakana me adekke ma atye ka tic macalo painia. Macalo adwogine, acwalo cawa malac i ticwa me pwony dok bene apwonyo jami mapol ki bot lumege mukene ma okonya me dongo dirona i miyo caden. I kareni, amaro ticwa me pwony adada. Ma dong pire tek loyo aye ni watta ki Jehovah tye matek makato kare mukato angec." Ada, lega pa Kathy-ni okonye me bedo ki wat matek ki Jehovah.
OMYERO WACOB KATALAWA
16, 17. (a) Ngo ma omyero watim wek wamedde ki jingo watwa ki Jehovah? (b) Gin ango ma wabinyamo i pwony ma lubo man?
16 Dongo wat macok ki Jehovah obedo gin ma watimo pi kare me kwowa ducu. Omyero watim jami mogo ma weko wanyiko cok bot Lubanga wek en bene onyikke cok botwa. Pi meno, wakwan wunu Baibul dok waleg kare ki kare wek wakubbe ki Lubanga. Macalo adwogine, watwa ki Jehovah bidongo bedo matek medde ameda dok ki kony ma mege wabiciro atematema.
17 Ento i kine mukene, atematema moni pud romo medde kadi bed waleg bot Jehovah nino ki nino. I kare ma kit meno, genwa i kom Jehovah romo doko goro. Man weko wacako penye kekenwa ka ce ada Jehovah winyo legawa nyo watye ki wat macok kwede. Ka wacako winyo kumeno, gin ango ma romo konyowa me bedo ki gen ni watwa ki Jehovah tye matek? Pwony ma lubo bigamo lapeny man.
^ para. 15 Nyinge kiloko.