Jo pa Jehovah ducu gitwero timo jami mabeco pi Jehovah ma wic pe biwil i komgi matwal. Calo lanyodo ma lamar ma wiye pe wil i kom jami mabeco ma lutinone timo, Jehovah bene wiye pe biwil i kom tic ma watiyo ki mar ma wanyuto pi nyinge. (Mat 6:20; Ibru 6:10) Ngene kene ni, kerowa ki kwo ma wawok ki iye patpat. Ento ka watute ki kerowa ducu me tic pi Jehovah, ci watwero bedo ki yomcwiny. (Gal 6:4; Kol 3:23) Pi mwaki mapol, omege ki lumege alip mapol gutiyo i Betel. Tika itwero jalle me tic i Betel? Ka pe, ci tika itwero cuko cwiny ngat mo me timone nyo konyo labetel mo me medde ki tic i Betel?
NEN VIDIO MA WIYE TYE NI BED ATERA ME TIC I BETEL, CI IGAM LAPENY MAGI:
Gin ango ma myero otug cwinyi me tic i Betel?
Jo mukene guloko ningo ma lubbe ki mot ma bino pi tic i Betel?
Jami ango ma weko ngat moni bedo mupore pi tic i Betel?
Itwero penyo pi tic i Betel nining?


Cakke i mwaka-ni, wabibedo ki kare malac me yubbe pi Nipo me to pa Kricito. Ka Nipo opoto i dye cabit, ci Cokke me Kwowa ki Ticwa bibedo pe i cabit meno. Ka Nipo opoto i tum cabit, ci pwony alwak ki Nyamo Wi Lubele bibedo pe. Tika ibitiyo ki kare meno maber? Kit mutimme kwede i cencwari me acel, wan bene watimo jami mapat pat me yubbe pi kwer man ma pire tek-ki. (Luka 22:7-13; km 3/15 1) Ento tye jami mukene bene ma myero watim wek wanong adwogi maber ki i yub man. Ngo ma watwero timone?
Lwod lok i kom kit ma pire tek kwede me bedo tye i yub man.—1Kor 11:23-26
Lutit kwena mogo gikwano dok gilwodo ginacoya ma kiketo i te Kwano Baibul pi Nipo ma tye i Kwano Ginacoya me Nino Ducu. Jo mukene gikwano wang Baibul ma tye i chart ma kinyuto piny kany. Jo mukene gikwano pwony ma okatti i Wi Lubele macon ma nyamo lok kom Nipo ki mar ma Jehovah ki Yecu gunyuto piwa. Wek gin mo keken ma iyero me kwanone onyiki cok ki Jehovah ki Wode.


Jejebel onongo tye ki nyare ma nyinge Atalia, ma onongo kite rac calo minne. Atalia onyomme ki kabaka me Juda. I kare ma cware oto, wode ocako loc. Ento i kare ma wode oto, Atalia okette kene me doko laloc me Juda. En otemo jwero ot ker me Juda woko, kun neko ngat mo keken ma twero doko kabaka, kadiwa likwayone. Dano ducu onongo dong gilwore mada.
Lalamdog Madit Yekoyada, gin ki dakone Yekoceba, gungeyo ni gin ma Atalia tye ka timone rac adada. Guketo kwogi ka mading pi kano lakwar Atalia acel, latin ma nyinge Yoaci. Gubedo ka gwokke i ot pa Lubanga.
I kare ma Yoaci tye ki mwaka abiro, Yekoyada ocoko ludito wi mony ki Lulevi ci owaco botgi ni: 'Wukur doggola me ot pa Lubanga, dok pe wuwek dano mo odony iye.' Ka dong Yekoyada oketo Yoaci me doko kabaka ci oketo lalukana i wiye. Dano me Juda gudange ki yomcwiny ni: 'Kabaka obed kwo nakanaka!'
Daker Atalia owinyo woo pa lwak ci en oringo i ot pa Lubanga. I kare ma en oneno kabaka manyen, okok ki dwan malongo ni: "Roro yai! Roro!" Ludito wi mony gumako daker ma kite rac-ci, gutere woko, ci guneke. Ento tim maraco ma en opiro i cwiny lwak kono?
Yekoyada okonyo lwak me moko gicikke ki Jehovah ni gibiworo Jehovah keken. Yekoyada omiyo gureto ot pa jok Baal dok gungido cal apaya woko matinotino. En oketo lulamdog ki Lulevi me tic i ot pa Lubanga wek lwak gucak woro Jehovah ki kunnu doki. En oketo lugwok doggola me kuro dog ot pa Lubanga wek ngat mo ma pe leng pe odony iye. Ka dong Yekoyada ki ludito wi mony gutero Yoaci i gang kal ci gukete i wi kom ker. Jo me Juda gubedo ki yomcwiny madit. Onongo dong gitwero woro Jehovah, kun gitye agonya ki i loc pa Atalia ki tim me woro jok Baal. Tika dong ineno kit ma tekcwiny pa Yekoyada okonyo kwede jo mapol?
"Pe wulwor jo ma neko kom, ma pe dok gitwero timo gin mo makato meno. Ento abinyuto botwu ngat ma myero wulwor; wulwor ngat ma ka dong oneko, ci tye ki twero me bolo i Geena."—Luka 12:4, 5


Watwero lubo lanen pa lakwena Paulo nining?
Watwero tic ki Ginacoya me kelo wi dano i niang, dok watwero loko lokwa wek obed ma gudo cwiny jo ma tye ka winyowa
Watwero tito kwena ka ma dano nonge iye dok i cawa ma waromo nongogi
Watwero tic ki diro me nyuto ni waniang niye pa jo mukene wek wacib te guti maber ma weko dano medde ki winyo lokwa


Mwaka ki mwaka, wabedo ki miti madit pi cam me cwiny ma wanongo i gurewa me rijon. Me wek jo mukene bene gunen ber pa Jehovah, wabilwongo jo mapol kit ma watwero me bedo tye iye kacel kwedwa. (Jab 34:8) Luelda me kacokke myero gumok kit ma gibipoko kwede karatac me lwongo.
NGEC MA MYERO IBED KWEDE
Gurewa madit bibedo awene?
Rwec me lwongo dano pi gure bicakke awene i kabedowa?
Cokke me cito i tic me pwony cakke cawa adi?
Yub ango ma atye kwede ma lubbe ki rwec man?
Anga ma amito lwongone?
NGO MA IROMO WACONE?
I nge moto dano, iromo wacci:
"Watye ka nywako i rwec ma kwako wi lobo ducu me lwongo dano pi yub mo ma pire tek adada. Nino dwe, cawa, ki kabedo ma yub man bibedo iye kicoyo i karatac man. Wabibedo ki yomcwiny ka ibino."
ITWERO DONGO MITI PA DANO NINING?
Kadi bed ni wamito lwongo dano mapol pi gure madit, omyero wabed atera me dongo miti pa dano.
I tum cabit, iromo poko magajin kacel ki karatac me lwongo.


Wajolu angagi? Ngat mo keken ma bino i cokkewa—jo manyen wa ki luremwa macon. (Rom 15:7; Ibru 13:2) Twero bedo laye lawotwa mo ma obino ka lim ki i lobo mukene nyo Lakricitayo ma ticce okwe woko ma obino i cokke i nge mwaki mapol. Go kong kit ma onongo ibiwinyo kwede ka in aye ibedo ngat meno. Mono pe ibibedo ki pwoc madit ka kimoti ki yomcwiny? (Mat 7:12) Dong, pingo pe ikwany kare me wot i kin dano ma gubino i Ot me Ker kun imotogi ma peya yub me cokke ocakke nyo i ngeye? Timo man dongo cwiny me mar i kacokke dok keto deyo i kom Jehovah. (Mat 5:16) Ngene kene ni ca mukene pe twere me lok ki dano ducu ma gubino i cokke. Kadi bed kumeno, dano ducu gibibedo ki yomcwiny ka wajologi.*
Pe myero kinyut cwiny me jolo wele i nino madito calo Nipo keken, ento omyero kinyut kare ducu. Ka jo ma gubino nyen guneno kit ma wanyuto kwede mar macalo Lukricitayo, ci man twero tugo cwinygi me pako Lubanga ki ribbe kwedwa i woro me ada.—Jon 13:35.


Pingo lok ma Matayo ocoyo madok i kom kit ma Yecu okwo kwede i kare ma en pud tidi dok pat ki ma Luka ocoyo?
Lok ma Matayo ocoyo i kom kit ma Yecu okwo kwede i kare ma en pud tidi dok pat ki ma Luka ocoyo pien gin ducu guketo cwinygi me tito tam ki gin mutimme i kom jo mapat pat.
Matayo oketo cwinye tutwalle i kom lok ma kwako Yucepu. En otito gin ma Yucepu otimo i kare ma oniang ni Maliam ogamo ic, kit ma lamalaika otitte kwede i wang lek gin ma otimme i kom Maliam, ki dong kit ma Yucepu olubo tira ma lamalaika omine. (Matayo 1:19-25) Tito bene kit ma lamalaika owaco kwede ki Yucepu i wang lek ni en kacel ki jo ma i gange myero gungwec i Ejipt ki dok kit ma en olubo kwede ki tira meno. Matayo dok otito lek mukene ma lamalaika waco ki Yucepu ni odok cen i lobo Icrael dok en odok cen ci omoko tamme me bedo i Najaret. (Matayo 2:13, 14, 19-23) I cura aryo mukwongo me Jirine, Matayo olwongo nying Yucepu tyen aboro kulu ento olwongo nying Maliam tyen angwen keken.
Ento kitungcel, Luka oketo tamme i kom Maliam. En otito kit ma lamalaika Gabriel olimo kwede Maliam, kit ma Maliam olimo kwede Elicabet ma onongo bene obedo watte, ki dong kit ma en opako kwede Jehovah. (Luka 1:26-56) Otito bene kit ma Cimeon otito bot Maliam kit ma Yecu bideno can i anyim. Lacen, Luka otito gin ma otimme i kare Yecu kacel ki jo me ganggi gucito i ot pa Lubanga i kare ma en tye ki mwaka 12. Luka dok otito lok ma Maliam owaco ento pe pa Yucepu, en bene ocoyo kit ma gin mutimme-ni ogudo kwede Maliam. (Luka 2:19, 34, 35, 48, 51) I cura aryo mukwongo i jiri pa Luka, en otiyo ki nying Maliam tyen 12 kulu, ento nying Yucepu tyen 3 keken. Pi meno, Matayo otito tam pa Yucepu ki gin ma en otimo. Luka otito tam pa Maliam ki jami ma otimme i kwone.
Kit ma kinyuto kwede kwaro pa Yecu bene patpat i jiri aryo magi. Matayo ocoyo kwaro pa Yucepu dok onyuto ni Yecu, macalo latin ma Yucepu ogwoko calo mege bene tye ki twero me leyo kom ker pa Daudi. Pingo? Pien Yucepu obedo lakwar Kabaka Daudi ki tung bot wode Solomon. (Matayo 1:6, 16) Ento, Luka ocoyo kwaro pa Maliam dok onyuto ni Yecu onongo tye ki twero me leyo kom ker pa Daudi "i kit me kom." (Jo Roma 1:3) Pingo? Pien Maliam onongo obedo lakwar Kabaka Daudi ki tung bot wode Natan. (Luka 3:31) Ento pingo Luka pe oketo nying Maliam macalo nyar pa Eli? Pien co keken aye ma onongo kiketo nyingi i doggola moni. Pi meno, ka Luka oketo nying Yucepu macalo wod pa Eli, dano giniang ni pien Yucepu onongo obedo cwar nyare.—Luka 3:23.
Kit ma kiryeyo kwede kwaro Yecu i Jiri pa Matayo ki pa Luka nyuto ka maleng ni Yecu obedo Meciya ma Lubanga ociko pire-ni. Onongo dano gingeyo ni Yecu obedo lakwar Kabaka Daudi dok kadi wa Luparicayo ki Lupwony Cik bene pe gitwero kwero meno. Kit ma Matayo ki Luka gunyuto kwede kwaro Yecu jingo niyewa dok weko wabedo labongo akalakala mo keken ni cikke pa Lubanga ducu bicobbe kakare.


1. Tit arem me cola ma Marita obedo kwede ki pingone.
MARITA onongo twero goyo cal ka ma kikano iye kom omine, i goro ma kicego doge ki got. Arem me cola onongo tye ma oketo kome mapek calo got meno. En onongo pe twero ye ni omine me amara Lajaro dong pe. Nino angwen nicakke ma kwone otum kwede-ni onongo opong ki koko, bino pa welle, ki lok me temo kweyo cwinygi.
2, 3. (a) Neno Yecu romo bedo ni ogudo Marita nining? (b) Lok ma pire tek ma Marita oloko onyuto ngo i kome?
2 Ento man, ngat ma ocung i nyim Marita, obedo larem Lajaro matek adada. Neno Yecu nen calo omedo arem cwinye ameda, pien Yecu kene ki i lobo-ni aye onongo obedo ngat ma twero laro omine. Kadi bed kit meno, en onongo kwe cwiny mo olo i bino pa Yecu botgi i latin taun me Betania ma tye i bad cere. I dakika manok ma gitye kacel kwede, en owinyo maber doki pi neno kica ma onongo nen i wange, ki par ma en nyuto ma cuko cwiny kare ducu. Yecu openye lapeny ma okonye me keto tamme i kom niyene ki nicer. Lok i kingi omiyo Marita owaco lok mo ma pire tek loyo lok mo keken ma en oloko: "Aye ni in i Kricito ma Lubanga oyero, Wod pa Lubanga, ma bino i lobo."
3 Kit ma lok man nyuto kwede, Marita onongo obedo dako ma niyene tek. Lok manok ma Baibul loko i kome miyowa pwony madit ma twero konyowa me jingo niyewa. Me neno kit ma man twere kwede, kong wanenu lok mukwongo i kom Marita i Baibul.
'Cwinye Ongabbe'
4. I yo ango ma Marita ki omine ki laminne gubedo pat kwede macalo jo me ot, dok watgi ki Yecu onongo tye nining?
4 Dwe mogo angec Lajaro onongo pud tye ma kwo dok maber. Welo mo ma pire tek Yecu Kricito, onongo cok limo ganggi ma tye i Betania. Lajaro, Marita, ki Maliam onongo gubedo omego ki lumego ma dong gidito ento gin adek-ki ducu pud gibedo i gang acel. Lukwed lok mukene gitamo ni twero bedo ni Marita aye obedo ladit loyo ki i kin gin adek-ki, kit ma en aye nen calo obedo ngat ma welo onongo bino i cinge dok kine mogo kilwongo nyinge mukwongo. (Jon 11:5) Pe tye yo mo me ngeyo ka ngat acel ki i kingi kong onyomme con. Meno dong pe pire tek, gin ma tye aye ni gin gubedo lurem Yecu macok mada. I kare me ticce me pwony i lobo Judaya, ka ma en orwatte iye ki aunauna ki gero matek, Yecu obedo i gang pa jo magi. Labongo akalakala mo, en obedo ki pwoc pi kuc ki kony ma gin gumiye.
5, 6. (a) Pingo tic omako kom Marita tutwal i kare ma Yecu obino ka lim? (b) Ngo ma Maliam otimo i kare ma Yecu obino ka limogi?
5 Marita onongo tamo pi gwoko welle ki ber bedogi i pacogi. En onongo obedo dano ma latic matek ma kare ducu nongo tye ka tic. Kadi wa i limo pa Yecu i ganggi, en obedo ka tic. Manok keken, en ocako yub magwar me tedo wit cam mapat pat pi welone me awora ki gwoko jo mukene ma en owoto kwedgi. I kare ca, gwoko welle onongo pire tek mada. Ka welo oo, onongo kijolo ki noto lemme, kikwanyo war tyene, ci kilwoko tyene, ka dong kiwiro wiye ki moo makur. (Kwan Luka 7:44-47.) Madok i kom lok me kabuto ki cam, yubbe ducu onongo kicobo maber.
6 Tic me yubbe pi bino pa Yecu onongo omako kom Marita ki Maliam mada. Maliam, ma kine mukene kitamo ni maro nongo pwonye tutwal-li myero obed ni kong okonyo laminne i acakki. Ento i kare ma Yecu obino, jami olokke woko. Yecu oneno kare meno calo kare me miyo pwony. En otiyo ki kare meno maber me miyo pwony bot jo ma tye! Yecu pe obedo calo ludito dini me kare ca, en obedo ki woro i kom mon dok opwonyogi i kom Ker pa Lubanga, ma meno aye obedo cwiny lokke madit. Maliam oneno ni kare man myero pe okate, en obedo ka nget Yecu kun winyo lok ducu.
7, 8. Pingo cwiny Marita ocako wang, dok en oloko doge nining?
7 Watwero goyo kit ma cwiny Marita ocako wang kwede. Kit ma wit cam me ateda kacel ki jami mukene me atima pi welo onongo pol-li, paro pi lok man okwanyo tamme woko ki i lok mukene. I kare ma tye ka witte kany ki kuca, en oneno laminne obedo mot ma pe tye ka konye. Man kono omiyo en ocako nyuto wang cwinye? Pe twero bedo me ur ka onyuto cwer cwiny. En onongo pe twero timo jami magi kene labongo kony!
8 Motmot, Marita onongo dong pe twero diyo cwinye. En ongolo lok pa Yecu, kun waco ni: "Ladit, pe iparo ni lamera oweka atye ka tic kena? Wac bote wek okonya." (Luka 10:40) Man obedo lok madit mada. Lugony leb mapol gigonyo lapeny meno ni: "Rwot, in pe iparo . . . ?" Ci olego Yecu ni opwony wi Maliam, ni olok bote ki twero wek odok cen ka tic.
9, 10. (a) Yecu ogamo lok pa Marita nining? (b) Wangeyo nining ni Yecu pe onongo tye ka cayo tic matek pa Marita?
9 Lagam pa Yecu twero bedo ni ocungo wi Marita mada, kit ma ocungo wi jo mapol ma gubedo ka kwano Baibul cakke con. En owaco ni: "Marita, Marita, ibedo ki tam mapol, cwinyi ongabbe pi jami mapol, ento tye gin acel keken ma mitte. Maliam oyero dul maber ma pe gibikwanyo woko ki bote." (Luka 10:41, 42) Ngo ma Yecu onongo tye ka wacone? En onongo mono tye ka wacci Marita maro jami me kom ma loyo maro Jehovah? En mono onongo tye ka cayo ticce matek me yubo cam mamit?
10 Pe. Yecu oneno ka maleng ni tam pa Marita onongo pe rac. Medo i kom meno, en pe otamo bene ni cam mapol apola onongo rac. En obedo tye i "karama madit" ma Matayo otedo pire. (Luka 5:29) Cam ma Marita tye ka tedone aye onongo pe obedo lok madit i cawa meno; ento, ngo ma en tero calo gin ma pire tek aye. En onongo olungo tamme woko ducu i tedo wit cam mapol ma oweko tamme pe obedo i gin ma pire tek loyo. Gin ma pire tek ango?
Yecu obedo ki pwoc pi cwiny me gwoko welo ma Marita obedo kwede, dok en ongeyo ni Marita onongo pe tye ki tam marac
11, 12. Yecu otiro tam pa Marita i yo me mar nining?
11 Yecu, Wod pa Lubanga Jehovah ma en ocweyo en kikome, onongo tye i paco pa Maritagi pi pwonyo lok me ada. Pe tye gin mo ma onongo pire tek loyo, kadi wa cam mamit kacel ki yubbe-ni ducu. Cwiny Yecu onongo pe yom ni Marita tye ka weko kare maber me jingo niyene tye ka kato, ento oweko ni en aye omok tamme. * Meno gire onongo kwako en, ento pe onongo ber bot Marita me lego Yecu ni odi Maliam wek en bene okeng winyo pwony.
12 Pi meno, Yecu otiro tam pa Marita, onwoyo lwongo nyinge ki dwan me mar wek cwinye opye, kun tito bote ni pe owek 'cwinye ongabbe pi jami mapol.' Cam mo manok, cam acel nyo aryo mo keken romo, tutwalle ka karama me lok pa Lubanga bene tye. Yecu onongo pe twero kwanyo "dul maber" ma Maliam oyero ma obedo nongo pwony ki bot Yecu!
13. Pwony ango ma watwero nongone ki i yo ma Yecu otiro kwede tam pa Marita?
13 Lok ma otimme i kin lumego aryo-ni tye ki pwony madit bot jo ma lubo kor Kricito i kare-ni. Pe omyero wawek gin mo okwany tamwa woko ki i "lok me cwiny." (Mat. 5:3) Ber gire me bedo ki cwiny me tic matek, nyo me gwoko wele calo Marita, ento omyero pe wawek 'cwinywa ongabbe' pi jami ma pigi pe tek calo lok kom gwoko welle, ma weko wakeng jami ma pigi tego. Wan waribbe ki luworo luwotwa, pe pi camo cam keken ento pi cuko cwinywa kekenwa ki poko mot mogo me cwiny. (Kwan Jo Roma 1:11, 12.) Kadi wa cam manok twero miyo nino ma kit meno bedo me cuko cwiny.
Omego ma Oto ci Okwo
14. Pingo watwero bedo labongo akalakala mo ni Marita oweko lanen maber i jolo tira?
14 Marita tika oye tira pa Yecu ci onongo pwony ki iye? Wangeyo ni onongo. Lakwena Jon, i kare ma tye ka lok i kom omin Marita, owaco ni: "Yecu yam maro Marita ki laminne ki Lajaro." (Jon 11:5) Dwe mapol onongo okato i nge limo pa Yecu i Betania ma kitito malo-ni. Ngene kene ni, Marita pe obedo ka ling alinga ki dano; pe okudo akemo i iye i kom Yecu pi tira ma en omiye. En ojolo tira ma kimiye. I lok meno bene, en omiyo lanen maber me niye botwa, pien nga ki i kinwa ma pe kimiye tira manok i kine mukene?
15, 16. (a) Gin ango Marita nen calo otimo i kare ma kom omine odoko lit? (b) Pingo gen pa Marita ki pa Maliam pe ocobbe?
15 I kare ma kom omine odoko lit, tic me gwoko omine omako Marita matek. En otimo jami ducu ma en twero wek latwo owiny maber ber ki me konye wek ocang. Kadi bed kit meno, two pa Lajaro omedde ameda. I kare me twone ducu, lumegine gubedo ka ngete pi miye kony. Kare ki kare, myero obed ni Marita obedo ka neno wang omine ma arem oketo woko, kun po pi mwaki mapol me kwogi kacel ki dong yomcwiny ki kumo ma gunywako kwede kacel!
16 I kare ma Lajaro onongo nen calo obito woko, Marita ki Maliam gucwalo kwena bot Yecu. En onongo tye ka pwony i kabedo mo ma tero nino aryo me wot. Gucwalo lok macek ni: "Rwot ngat ma yam imaro kome lit." (Jon 11:1, 3) Gin onongo gingeyo ni Yecu maro omingi, dok onongo gitye ki niye ni en obitimo gin mo keken me konyo lareme. Tika gumoko i gengi ni Yecu twero o ma gin mo peya otimme? Ka kumeno, ci gengi–ni pe ocobbe. Lajaro oto woko.
17. Ngo ma omiyo wi Marita ocung, dok en otimo ngo i kare ma owinyo ni Yecu cok o i bomagi?
17 Marita ki Maliam gukoko omingi kun giyubo yub me yik kacel ki jolo welle mapol ma gibino ki i Betania ki kabedo ma orumo ngete. Ento, lok ma kiwinyo i kom bino pa Yecu obedo pe. Wi Marita oromo bedo ni ocung woko ma kare woto ki kato. Motmot, nino angwen okato i nge to pa Lajaro, Marita owinyo ni Yecu dong pe tye mabor ki bomagi. Kit ma en pe bedo mot-ti, kadi wa i cawa me kumo, Marita ogware malo labongo waco ki Maliam, orune me rwatte ki Yecu.
18, 19. Marita onyuto gen ango, dok ngo ma omiyo niyene obedo matek?
18 I kare ma Marita oneno Yecu, en owaco lok ma onongo tye ka tono cwinye ki cwiny Maliam pi nino mapol: "Rwot, kono nene itye kany, kono omera pe oto." Ento gen ki niye pa Marita pe orweny. En omedo ni: "Dok koni angeyo ni gin ducu ma ilego ki bot Lubanga, Lubanga bimiyi." Cutcut Yecu owaco lok me jingo niyene: "Omeru bicer."
19 Marita otamo ni Yecu onongo tye ka lok i kom nicer ma bibino i anyim, pi meno en ogamo ni: "Angeyo ni en bicer i cer me nino me agik[-ki]." (Jon 11:24) Niyene i kom pwony meno onongo tek mada. Lutela dini pa Lujudaya ma kilwongogi ni Lucadukayo onongo pe giye ni nicer tye, kadi bed meno obedo pwony ma tye ka maleng i ginacoya. (Dan. 12:13; Mar. 12:18) Marita onongo ngeyo gire ni Yecu opwonyo i kom nicer dok ocero wa dano kadi bed ni ngat mo ki i kingi onongo pe orii i lyel calo Lajaro. En onongo pe ngeyo gin ma obitimme i cawa meno.
20. Tit tyen lok ma pire tek ma Yecu oloko ma kicoyo i Jon 11:25-27, ki tyen lok pa lagam pa Marita.
20 Yecu oloko lok mo ma pire tek mada: "An nicer ki kwo." Ada, Lubanga Jehovah omiyo ki Wode teko me cero dano i wi lobo ducu i kare me anyim. Yecu openyo Marita ni: "In iye man?" Ci en omiyo lagam ma kiloko iye i acakki me dul man. En onongo tye ki niye ni Yecu obedo Kricito, nyo Meciya, ni en obedo Wod pa Lubanga Jehovah, dok ni en aye obedo ngat ma lunebi guloko pire con ni obibino i lobo.
21, 22. (a) Yecu onyuto ton cwinye pi lukumo nining? (b) Tit kong kit ma cer pa Lajaro obedo kwede.
21 Lubanga Jehovah ki Wode, Yecu Kricito, tika gitero niye calo pa Marita-ni calo gin ma pire tek? Gin ma otimme i nge lokgi miyo lagam-me ka maleng. Marita ongweco me lwongo laminne. I ngeye, en oneno ni cwiny Yecu oton matek mada i kare ma tye ka lok ki Maliam ki lukumo mukene mapol ma gitye kwede. En oneno ka pig wange oton i kare ma tye ka nyuto arem cwinye pi lit pa to. En owinyo ka Yecu waco ni omyero kingil kidi woko ki dog boro ka ma kikano iye kom omine.
22 Wi Marita tiko ngwec cawa ducu, pi meno en okwero woko kun waco ni kome myero obed ni tye ma ngwe pien dong orii nino angwen kulu. Yecu opoyo wiye ni: "Nakanen pe awacci ni, ka iye, ci ibineno deyo pa Lubanga?" En oye, omiyo en oneno deyo pa Lubanga Jehovah. I cawa meno cut, Jehovah omiyo teko bot Wode me cero Lajaro! Tam kong kit ma gin ma otimme-ni omoko kwede i wi Marita pi kare me kwone ducu: I kare ma Yecu olwongo Lajaro ni, "Lajaro, katti woko!"; gin gucako winyo gin mo ka tye ka yelle i boro ka ma kikano iye kom Lajaro i kare ma en tye ka a malo, ci guneno ka en bino mot mot i dog boro, ma kome kiboyo woko ki bongo; Yecu owaco ni "wugonye, wuweke ociti." Ngene kene ni yomcwiny omiyo Marita ki Maliam gungweco gupoto i kor omingi. (Kwan Jon 11:40-44.) Arem cwiny ma onongo tye i cwiny Marita-ni orweny woko!
23. Ngo ma Jehovah ki Yecu gimito timone piri, dok ngo ma omyero itim?
23 Gin ma otimme man nyuto ni cer pa jo muto pe obedo lek mo ata; Nicer obedo pwony me kwe cwiny ma tye i Baibul dok lok me tekwaro bene moko. (Yubu 14:14, 15) Jehovah ki Wode gimaro miyo mot pi niye, kit ma gutimo kwede i kom Marita, Maliam, ki Lajaro. Mot ma kit man bibedo piri ka idongo niye matek.
"Marita Obedo ka Poko Cam"
24. Baibul miyowa lok me agikki ango i kom Marita?
24 Baibul oloko i kom Marita dong kicel keken. Man obedo i cabit me agikki me kwo pa Yecu i lobo. Yecu onongo ngeyo peko madit ma tye ka kure i anyim, pi meno en dok oyero me bedo i gang pa lareme i Betania. Ki kunu, en onongo biwoto wot pi mairo aryo me cito i Jerucalem. Yecu ki Lajaro onongo gitye ka cam i gang pa Cimon ma ladobo, kany aye wanongo iye lok me agikki i kom Marita ni: "Marita obedo ka poko cam."
25. Pingo kacokke pa Lukricitayo me kare-ni gitye ki mot me bedo ki mon macalo Marita?
25 Dako ma latic matek man kite enu! I kare ma Baibul okwongo lok i kome, en onongo tye ka tic, i kare ma Baibul giko lok i kome en onongo pud tye ka tic, ma tye ka yelle ki tekke ducu me cobo jami ma mitte pi jo ma tye. Kacokke pa Lukricitayo i kare-ni bene gitye ki mot madit me bedo ki mon macalo Marita, ma cwinygi ber dok giparo pi dano, ma kare ducu giketo niyegi i tic ki jalle pi konyo jo mukene. Marita kono omedde ki bedo kit meno? Nen calo omedde kumeno. Ka obedo kumeno, ci niyene myero obed ni okonye me kanyo peko ma tye anyim.
26. Ngo ma niye pa Marita okonye me timone?
26 I nge nino manok keken, Marita okanyo cola me to pa Yecu. Medo i kom meno, Luparicayo ma guneko Yecu onongo gumoko tamgi me neko Lajaro bene, kit ma cerre onongo tye ka jingo niye pa jo mapol. (Kwan Jon 12:9-11.) Ngene kene ni, motmot to opoko kin Marita ki omine ki laminne me amara. Pe wangeyo awene ma meno otimme kwede, ento gin acel ma waromo bedo iye labongo akalakala aye ni: Niye pa Marita okonye me ciro can wa i agikki. Meno aye omiyo ber bot Lukricitayo me kare-ni me lubo lanen me niye pa Marita.
^ para. 11 I kare pa Lujudaya me cencwari me acel, mon onongo pe gibedo i lok madok i kom kwan. Pwonygi onongo polle dok i kom tic me paco. En aye oromo bedo ni omiyo Marita oneno ni pat mada pi dako me bedo ka nget lapwony mo pi nongo pwony.


I kare-ni, kit ma otimme kwede i cencwari me acel, watye ki mot me nyuto mar pi Lukricitayo luwotwa ma gitye ka ma can opoto iye atura. (Jon 13:34, 35) Nen vidio ma wiye tye ni Mar ma Nen i Tic—Konyo Utmege ma i Cula Nam, wek inen kit ma Lukricitayo gukonyo kwede omege ki lumege ma gibedo i Caribbean, ci igam lapeny magi:
Yamo magwar me Irma ki Maria ogudo utmegiwa ma i Caribbean nining?
Jehovah otiyo ki Lukricitayo mukene nining me konyo utmege ma i Caribbean?
Mar ma utmege gunyuto ogudo jo ma peko man opoto i komgi nining?
Omege ki lumege adi ma gunywako i miyo kony bot jo ma i Caribbean?
Ngo ma wan ducu watwero timone wek wanywak i tic man?
Vidio man oweko iwinyo nining pi bedo i dul man ma jone gimarre i kingi-ni?


WAN ducu wamito nongo yomcwiny, pe kumeno?— Ento pol pa dano cwinygi pe yom. In ingeyo pingo?— Pien gin pe gingeyo mung me nongo yomcwiny. Gitamo ni bedo ki jami mapol aye kelo yomcwiny. Ka gunongo jami magi ducu, yomcwinygi-ni pe rii.
Mung ma pire tek tye ene. Lapwony Madit owacci: "Miyo mic kelo yomcwiny makato gamo agama." (Tic pa Lukwena 20:35, NW) Ci dong, ngo ma myero watim me nongo yomcwiny?— Meno twere ka ce wamiyo jami bot jo mukene kun watiyo pigi. In tika onongo ingeyo meno?—
Kong dok watamu i kom lok man matut. Yecu mono owacci ngat ma gamo mic pe bedo ki yomcwiny?— En pe owaco kumeno. Imaro ka kimini mic, pe kumeno?— Dano ducu maro ka kiminigi mic. Cwinywa bedo yom ka kiminiwa jami mabeco.
Ento Yecu owacci yomcwiny maditte bino ka wamiyo mic. Pi meno, anga ma iromo wacci pud dong omiyo jami mapol bot dano loyo ngat mo keken?— Lubanga Jehovah.
Baibul waco ni Lubanga aye "miyo kwo ki dano ducu wa ki yweyo ki jami ducu." En miniwa kot macwer ki i polo ki ceng ma ryeny bene, wek cam ocek ka karegi oromo ma miyo wayeng ki cam. (Tic pa Lukwena 14:17; 17:25) Man aye gin mumiyo Baibul lwongo Jehovah ni "Lubanga ma layomcwiny"! (1 Temceo 1:11, NW) Miyo mic bot jo mukene obedo gin acel ma kelo yomcwiny bot Lubanga. Dong, ka wan bene wamiyo mic, ci wabedo ki yomcwiny.
Ngo mono ma watwero miyone bot jo mukene? Itwero gamo lapeny man nining?— I kine mukene mic ma kimiyo kiwilo ki cente. Ka mic ma kiwilo ki i dukan, ci myero icul pire. Pi meno, ka imito miyo mic macalo meno, omyero kong igwok cente ma romo wilone.
Ento pe te lokke ni mic ducu myero kiwil ki i dukan. Me laporre, i nino ma piny lyet, pii amata mangic twero miyo iwinyo agonya. Ka imiyo mic man bot ngat ma orwo pii neko, ibedo ki yomcwiny ma bino pi miyo mic.
I nino mo acel gwok wun ki mamani wuromo tedo lagalagala. Meno romo kelo yomcwiny. Ento ngo ma iromo timone ki lagalagala mukene wek inong yomcwiny madit ma loyo camone ducu keni?— Iromo miyo mogo macalo mic bot laremi mo. Tika imito timone kumeno i kare mukene?—
Lapwony Madit ki lukwenane onongo gingeyo yomcwiny ma bino pi miyo mic. Ingeyo ngo ma gin gumiyo bot jo mukene?— Obedo gin maber loyo ducu i lobo-ni! Onongo gingeyo lok ada i kom Lubanga, dok gunywako ki yomcwiny kwena man maber-ri ki jo mukene. Gin gutimo man labongo mito ni kiculgi cente mo keken.
Inino mo acel lakwena Paulo ki lareme Luka gurwatte ki dako mo ma bene onongo mito nongo yomcwiny ma bino pi miyo mic. Joni gurwatte kwede i dog kulu. Paulo ki Luka gucito kunnu pien guwinyo ni kabedo meno obedo ka ma kilego iye. Dong ada kit ma gin onongo guwinyo kwede-ni, guo kunnu gunongo mon mogo gitye ka lega.
Paulo ocako tito lok me kwena maber i kom Lubanga Jehovah ki Ker-re bot mon magi. Ngat acel i kingi ma obedo ka winyo lokgi aye dako ma nyinge Ludia. Lacen, Ludia onongo mito timo gin mo me nyutune ni ada emaro lok me kwena maber ma ewinyo-ni. Pi meno en obako doge bot Paulo ki Luka ni: "Ka wuneno ni an lagen bot Rwot [Jehovah], ci wubin wubed i oda." En oterogi i pacone ci gudoko welone.
Cwiny Ludia obedo yom me jolo lutic pa Lubanga magi i pacone. En omarogi mada pien gukonyo en me niang lok i kom Jehovah kacel ki Yecu ki dong kit ma dano romo kwo kwede pi naka. En obedo ki yomcwiny me miyo cam ki kabedo me yweyo bot Paulo ki Luka. Pi meno, miyo jami magi oweko Ludia onongo yomcwiny pien man ada onongo oa ki i cwinye. Meno aye gin ma wiwa myero obed ka po iye. Ngat mo romo wacciwa ni myero wami mic. Ento ka ada pe wamito miyone, ci micce pe bikelo botwa yomcwiny.
Me laporre, ka onongo itye ki cwit mogo ma imito camogi kono? Ka ce awacci ni omyero imi mogo ki latin mukene, tika ibimiyo ki yomcwiny?— Ento ka irwatte ki laremi mo ma cwinyi maro adada kono? Ka obino i wi pire kene me miyo mogo ki laremi, ci itamo ni pe miyo boti yomcwiny?—
I kare mukene waromo maro ngat moni adada ma wamito ni myero wamine jamiwa ducu kun pe wakano gin mo keken piwa. Ka wadongo marwa pi Lubanga, meno aye kit ma omyero wawiny kwede ki i cwinywa pi En.
Lapwony Madit onongo ngeyo dako mo ma lacan ma owinyo kit meno ki i cwinye. En oneno dako man i ot pa Lubanga i Jerucalem. Dako man onongo tye ki ciling aryo keken, meno aye cente ducu ma en onongo tye kwede. Ento en obolo ciling man woko ducu i ka bolo mot ma tye i ot pa Lubanga. Ngat mo pe owacce ni otim meno. Pol pa jo ma gitye kenyo ducu pe gungeyo gin ma en otimo. En otimo man pien ni onongo oa ki i cwinye dok en i ada onongo maro Jehovah. Bolo ciling man omine yomcwiny.
Tye yo mapat pat me miyo mic. Tika wi twero po i komgi?— Ka oa ki i cwinywa ni myero wami mic, ci wabibedo ki yomcwiny. Meno aye gin mumiyo Lapwony Madit wacciwa ni: "Wumi, gibimiyowu." (Luka 6:38) Ka watimo meno, ci wabiyomo cwiny jo mukene. Dok wan aye wabinongo yomcwiny madit loyo ducu!


Pwony ango ma wanongo ki i gin ma Jehovah otimo i kom Codom ki Gomora?
Jehovah pe bineno tim maraco aneno pi naka
Jo ma bibwot ki i ngolo kop ma bibino i anyim-mi aye jo ma giketo cwinygi me timo miti pa Lubanga.—Luka 17:28-30
PENYE KEKENI NI: 'Tika cwinya cwer pi tim maraco ma aneno i kare-ni?' (2Pet 2:7) 'Tika kwona me nino ducu nyuto ni timo miti pa Jehovah aye pire tek loyo ducu i kwona?'


Pol pa wan dong waneno tim me ngolo kop alenga dok wangeyo ni jo maraco gidiyo jo mabeco ma balgi pe. Tika kare bibino ma nongo tim maraco dong pe?
Jabuli 37 i Baibul gamo lapeny meno, dok bene miyo botwa tira ma konyowa i kare-ni. Nen kong gin ma cura meno waco i kom lapeny ma pigi tego magi.
Myero water jo ma giunowa nining?—Tyeng 1, 2.
Ngo ma bitimme i kom jo maraco?—Tyeng 10.
Ngo ma myero watim kombeddi?—Tyeng 34.
Lok pa Lubanga ma kicoyo i Jabuli 37 nyuto atir ni anyim bibedo ber pi jo ma 'gikuro Jehovah dok gilubo cikke.' Lucaden pa Jehovah gimito ni gikonyi me kwano Baibul wek ipwony gin ma itwero timone ci anyim meno bibedo ada piri ki pi joni me amara.


Pingo myero wayer jami ma wagalo ki wangwa ki ryeko? Pien ka wayero filim, wer, kabedo me intanet, buk akwana, nyo tuku me kompiuta, nongo watye ka yero gin ma wabipongo ki wiwa. Gin ma wayero gudo kitwa. Ki cwercwiny, jami me galowang me kare-ni opong ki tim maraco ma Jehovah daggi. (Jab 11:5; Gal 5:19-21) Meno aye oweko Baibul cuko cwinywa me medde ki keto tamwa i kom jami ma kelo deyo bot Jehovah.—Pil 4:8.
NEN VIDIO MA WIYE TYE NI KIT GALOWANG MENE MA MYERO AYER? CI GAM LAPENY MAGI:
Tuku lweny pa Luroma me kare macon rom aroma ki tuku mukene i kare-ni nining?
Jo me kacokke gitwero konyo jo matino nining me yero galowang ki ryeko?
Jo Roma 12:9 myero ogud kit ma wayero kwede galowang nining?
Kit galowang mupore mene ma nonge i kabedowu?


Goyo calut i nyim bandera. Lucaden pa Jehovah gitero kule nyo goyo calut i nyim bandera, ma pol kare timme ma nongo kitye ka wero lubaro me lobo moni calo woro ma nyutu ni larre a ki bot lobo moni nyo lulocce ento pe ki bot Lubanga. (Icaya 43:11; 1 Jo Korint 10:14; 1 Jon 5:21) Laloc acel ma otimo meno obedo Kabaka Nebukadnejar me Babilon. Laloc meno ma onongo tye twon oteka-ni ocweyo cal lubangane mo mabor adada wek jone guur tekone ki mit kome i lok me dinigi, ci en odiyo jo ma en loyogi ki tek ni omyero guryebbe piny guwor cal meno kun nongo kigoyo wer ma tye macalo lubarogi. Ento Luibru adek mo
Lakwed lok me tekwaro Carlton Hayes ocoyo ni, i karewa-ni, "gin ma dong dit ma cung macalo lanyut me niye nyo gin madit me awora i lok me loc lobo obedo bandera." "Co gikwanyo otokgi woko ka bandera tye ka kato; ki lutino bene giwero wer me pako bandera." Lobe bene gitye ki "ninogi madongo" calo nino dwe Abongwen me dwe me Apar i Uganda, nino pa "oteka ki pa lucaden remo" ki dok kabedo ma giterogi calo "odi lega" nyo abila-gu ka ma kiworo iye lucaden remo magi. I nino me kwer mo i Brazil, langolkop mo madit me kot pa mony owacci: "Bandera kiworo . . . kit ma kiworo kwede Ngom Kwaro." Adada, "bandera obedo gin maleng calo yatariya," man aye ngo ma Encyclopedia Americana mo yam oloko.
Encyclopedia ma kiloko i kome-ni owacci wer lubaro me lobo moni nongo "obedo lok ma a ki i cwiny jo moni-ni pi lobogi dok pol kare obedo lega bot lubanga-gi pi gwoko ki tiro jo-gi nyo lulocgi." Pi meno, Lucaden pa Jehovah pe gubedo jo ma pe giniang, pi neno kwero nino madongo me lobe ma kigoyo iye calut i nyim bandera kun nongo kiwero iye wer me lubaro me lobo moni-ni calo gin ma obedo dini dini. Ki lok ada, i kare ma buk me The American Character oloko i kom lutino pa Lucaden pa Jehovah ma gukwero woro bandera nyo kwonge me woro lobo America i cukul, buk-ki owaco ni: "Kot Mamalo ma kipido lok man i nyime tyen mapol-li mot mot omoko ni kodi tim man obedo dini dini."
Kadi bed jo pa Jehovah pe gikwero nino ma gineno ni pe rwatte ki ginacoya, ento gin giworo twero pa jo mukene ma nongo gimito kwerone. Gin bene pe gicayo bandera ento gitero calo gin ma cung pi lobo moni-ni kun bene gitero gamente ma nongo kiketo calo 'laloc ma loyogi' ma tiyo macalo "latic pa Lubanga." (Jo Roma 13:1-4) Pi meno, Lucaden pa Jehovah gilubu cik ma waccigi ni omyero guleg "pi luker ki jo ma tye i rwom ma malo." Tamwa kono nongo tye ni "wek omi wabed mot labongo ayela, ma waworo Lubanga kun kitwa beco i yo ducu."
Bolo kwir i yera me wibye. Lukricitayo me ada giworo twero pa jo mukene me bolo kwir. Gin pe giloko marac i kom bolo kwir, dok gilubu lok pa luloc ma kiyerogi. Ento gin gicung ma pe gicwako tung ka mo keken i lok me wibye me lobo. (Matayo 22:21; 1 Petero 3:16) Lakricitayo myero otim gin ango i lobo ma kidiyo iye dano me bolo kwir nyo ka ma cwiny danone pe mito jo ma pe gicito i kabedo me bolo kwir? Wiwa po ni, Cadrak, Mecak, ki Abednego gucito wa i bar me Dura, Lakricitayo ma tye i peko ma kit meno romo cito wa i kabedo me bolo kwir ka cwinye pe pidde iye. Ento en omyero ogwokke mada pe me cung tung ka mo. En omyero obed ki lok abicel magi i wiye:
Lulub kor Yecu pe gubedo "jo me lobo."
—Jon 15:19.
Jehovah oneno miti pa jo Icrael me bedo ki laloc ma dano calo lanyut ni gin dong gutyeko kwerre woko.
—1 Camuel 8:7.
Tic luroni pa reya. Lobo mogo mito ni jo ma gikwero tic me mony omyero kiwek guti tic luroni pa reya pi kare mo olo. Ka lok ma kit man obino, omyero waleg pire, nyo wanyam lokke ki Lukricitayo luwotwa ma gucwiny ka dong wacung i niango ma wanongo.
Lok pa Lubanga wacciwa ni omyero 'wamine kenwa i te loc pa luloc, ki wegi twer, me bedo ki winy, ki me yubbe pi tiyo tic mo maber ducu, . . . me bedo jo ma niang.' (Tito 3:1, 2) Waromo penye kekenwa kun nongo waketo lok man i wiwa ni: 'Mono ye tiyo tic luroni pa reya-ni balo cungona macalo Lakricitayo ma pe acwako tung ka mo, nyo weko anywene ki dini goba?' (Mika 4:3, 5; 2 Jo Korint 6:16, 17) 'Mono timo tic man weko tiyo ticca macalo Lakricitayo doko tek nyo bene dong genga me cobogi?' (Matayo 28:19, 20; Jo Epeco 6:4; Jo Ibru 10:24, 25) 'Tiyo kodi ticci mono dok romo miya kare me medo ticca me cwiny, nyo gwok bene romo miya cawa me tiyo tic pi kare malac?'
Ka Lakricitayo moni omoko tamme ma lubbe ki kit ma cwinye ngolo kwede, ci oye tiyo tic luroni pa reya me kaka cito i buc, Lukricitayo luwote omyero guwor tamme. (Jo Roma 14:10) Ka kono en otamo ni pe etwero timone, ci jo mukene-ni omyero guwor tam meno bene.


TIKA ma naka yam dong ngat mo owacci ni itim gin marac?— Tika en odiyo in me timone? Nyo gwok en owacci timo gin meno mit dok pe tye gin mo marac iye?— Ka ngat mo owacciwa ni watim gin ma kumeno nongo en tye ka temowa.
Ngo ma myero watim ka kiketowa i atematema? Omyero mono waye ci watim gin marac?— Meno pe yomo cwiny Lubanga Jehovah. Ento ingeyo anga ma cwinye bedo yom?— Catan Larac-ci.
Catan tye lamone pa Lubanga dok bene tye lamonewa. Pe watwero neno en pien obedo cwec ma tye ki kom me cwiny. Ento en twero nenowa. I nino mo acel, Larac-ci oloko ki Yecu, Lapwony Madit kun tute me yenyo yo me temme. Kong wanen gin ma Yecu otimo. Meno bimiyo wangeyo gin ma myero watim ka kiketowa i atematema.
Kare ducu Yecu onongo mito timo miti pa Lubanga. En onyutu man ka maleng kun nongo Batija i Kulu Jordan. I nge nongo Batija litap, Catan otute me yenyo yo me Temme. Baibul waco ni "polo oyabbe" bot Yecu. (Matayo 3:16) Man twero bedo ni Yecu wiye ocako po i kom kwo ducu macon i kare ma gukwo gin ki Lubanga i polo.
I nge nongo Batija, Yecu ocito i tim wek elwod lok i kom jami ma wiye ocako po i komgi. Dyewor ki dyeceng pyerangwen otum kunu. Pi kare magi ducu, Yecu pe ocamo gin mo keken, dong kec onongo tye ka nekke adada. I cawa man kikome aye Catan otute me yenyo yo me temo Yecu.
Larac-ci owaci: "Ka in i Wod pa Lubanga, wac ki godi magi gulokke gudok kwon." Kwon man onongo pud dong obibedo mit adada! Ento Yecu mono onongo twero loko godi magi me doko kwon?— En onongo twero. Pingo? Pien Yecu Wod pa Lubanga onongo tye ki teko ma dok pat.
ka onongo Larac-ci openyo in kono, onongo mono ibiloko got mo doko kwon?— Kec onongo tye ka neko Yecu. Mono onongo pe bedo ber me timone kadi kicel keken?— Yecu onongo ngeyo ni rac me tic ki tekone i yo ma kumeno. Jehovah onongo omine teko meno me ywayo dano bot en Lubanga ento pe me tic kwede me cobo miti pa en Yecu kene.
Ma ka meno, Yecu owaco bot Catan gin ma gicoyo i Baibul: 'Dano pe kwo ki kwon keken, ento bedo kwo ki lok ducu ma a ki i dog Jehovah.' Yecu ongeyo ni timo jami ma yomo cwiny Jehovah pire tek loyo bedo ki gin acama.
Ento Catan dok pud oteme aye. En otero Yecu i Jerucalem ci ocibe ocung ka ma lamal i wi ot pa Lubanga. Ci Catan owacce ni: 'Ka in i Wod pa Lubanga, kong ia ki malo kany i pot piny. Pien yam bene gicoyo ni Lumalaika pa Lubanga pe gibiweko iwanne.'
Pingo Catan owaco lok man?— En owaco man me temo Yecu wek otim gin mo me mingo. Ento Yecu pud dok aye okwero winyo lok pa Catan. En owaco ki Catan ni: ''Yam bene gicoyo ni, 'Pe iom i [Jehovah] Lubangani.'" Yecu ongeyo ni rac me temo Jehovah ki keto kwone ka mading.
Kadi bed kit meno, Catan pe oilo cinge. I ngeye, en otero Yecu i wi got mo ma lamal adada. Ki malo kunnu en onyutu bot Yecu ker, nyo gamente ducu me lobo-ni kacel ki deyogi. Ci Catan owaco bot Yecu ni: 'Abimiyo jami magi ducu boti, ka iryebbe piny iwora.'
Tam kong mic pa Larac-ci. Tika ada ker, nyo gamente pa dano gubedo pa Catan?— Yecu pe okwero ni pe gubedo pa Catan. Kono jami magi pe gubedo pa Catan, kono Yecu onongo okwero woko. Ada, Catan kikome aye loyo ker me lobo-ni ducu. Baibul bene lwongo en ni "lalo lobo man."
Ngo ma ibitimone ka Larac-ci ocikke me miyo boti gin mo ka ce iworo en?— Yecu onongo ngeyo ni rac me woro Larac-ci kadi bed ni En ebinongo iye mot. Pi meno Yecu owacce ni: 'Cit cen, Catan! Pien Baibul wacci Jehovah Lubangani aye myero iwor dok iti pire keken.'
Wan bene warwatte ki atematema mapol. Tika ingeyo atematema mogo?— Labol acel ene. Mamani twero tedo mandaji. En romo waco boti ni pe myero icam wang ma cawa me cam oromo. Ento ket ni kec tye ka neki matek, ma miyo itwero bedo ki atematema me camone. Tika ibiwinyo lok pa mamani?— Catan pe mito ni iwiny lok pa mamani.
Wi myero opo i kom Yecu. En bene onongo kec tye ka nekke matek. Ento en onongo ngeyo ni yomo cwiny Lubanga pire tek loyo cam. Inyutu ni itye calo Yecu ka itimo gin ma mamani wacci.
Twero bedo bene ni lutino mogo gibito in ni imat jayi. Gitwero wacci ni ka imato ci man biweko iwinyo maber adada. Ento man twero balo yotkomi nyo bene neki woko. Nyo lawoti mo twero miyo boti taa, dok diyi tektek ni imati. Ibitimo gin ango?—
Wi myero opo i kom Yecu. Catan otemo bito Yecu me keto kwone ka ma ding kun wacce ni opye piny ki i wi ot pa Lubanga. Ento Yecu okwero timone woko. Ngo ma ibitimo ka ngat mo odiyo in tektek me timo gin mo marac?— Yecu okwero winyo lok pa Catan. I yo acel-lu, in bene omyero pe iwiny lok pa ngat mo ma diyo in me timo jami maraco.
I nino mo kitwero penyi me woro cal, meno obedo gin mo ma Baibul waco ni pe omyero watim. (Nia 20:4, 5) Twero bedo ni man tye but kwer mo ma kikwero ki i cukul. Kitwero wacci ni pe omyero idok i cukul meno tekke ikwero woro cal. Ibitimo gin ango?—
Timo jami matir yot ka dano ducu tye ka timone. Ento timo jami matir romo bedo tek tutwal ka jo mukene gitye ka bitowa ni watim jami maraco. Gitwero waco ni gin ma gitye ka timone-ni pe rac tutwal. Ento lapeny ma pire tek tye ni, Lubanga mono loko iye ningo? En aye ngeyo maber loyo.
Pi meno, labongo paro pi lok pa jo mukene, omyero pe watim jami ma Lubanga wacci giraco. I yo ma kit meno, wayomo cwiny Lubanga kare ducu, dok pe wayomo cwiny Larac-ci.


"Wan dong wapwoyi, in Lubangawa, kun wapako nyingi me deyo matek."—1 TEKWARO 29:13.
WER: 95, 58
1, 2. Ngo ma Jehovah otimo piwa me nyutone ni cinge yot?
JEHOVAH obedo Lubanga ma cinge yot. Jami ducu ma watye kwede a ki bote. En aye won jami mamwonya ducu ma tye i lobo, dok en tiyo kwedgi wek kwowa obed yot. (Jabuli 104:13-15; Aggai 2:8) Wapwonyo ki i Baibul ni i kine mogo Jehovah otiyo ki jami mamwonya magi i yo me tango wek emi jami ma mitte bot jone.
2 Me labolle, Jehovah omiyo manna ki pii bot rok me Icrael i kare ma gubedo i dye tim pi mwaki 40. (Nia 16:35) Macalo adwogine, gin onongo gitye ki jami ducu ma mitte pigi. (Nekemia 9:20, 21) Lacen, Jehovah omiyo teko bot Lanebi Elica wek omed moo pa dato mo ma lagen. Mic man ma Lubanga omine-ni, okonye me culo banyane dok bene odong ki cente muromo wek en gin ki awobene gumedde ki kwo. (2 Luker 4:1-7) Dok ki kony pa Jehovah, Yecu omiyo cam ki cente i yo me tango i kare ma onongo mitte.—Matayo 15:35-38; 17:27.
3. Ngo ma wabinyamo i pwony man?
3 Jehovah twero tic ki gin mo keken ma iye mito wek ekony cwecce. Kadi bed kumeno, en kwayo luticce ni gumi gin mo keken ma gin gitwero me tyelo kor tic ma dulle timo. (Nia 36:3-7; kwan Carolok 3:9.) Pingo Jehovah mito ni wamine lonyo ma watye kwede? Lutic pa Lubanga i kare macon gutyelo kor ticce nining? Dul pa Jehovah tiyo ki cente ma dano gimiyo i kare-ni nining? Pwony man bigamo lapeny magi.
PINGO WAMIYO JAMI MA WATYE KWEDE BOT JEHOVAH?
4. Ngo ma wanyuto ki Jehovah ka watyelo kor ticce?
Wamiyo jami ma watye kwede bot Jehovah pien wamarre
4 Wamiyo jami ma watye kwede bot Jehovah pien wamarre dok watye ki pwoc i kome. Ka watamo i kom jami ducu ma Jehovah otimo piwa, ci man gudo cwinywa adada. Kabaka Daudi bene owinyo kit meno i kare ma onongo tye ka tito pi jami ma mitte me gero ot pa Lubanga. Daudi owaco ni jami ducu ma watye kwede a ki bot Jehovah dok ni gin mo keken ma wamiyo bot Jehovah nongo watye ka mine gin ma en kong ominiwa con.—Kwan 1 Tekwaro 29:11-14.
5. Baibul pwonyowa nining ni miyo jami ma watye kwede ki cwinywa ducu bot Jehovah obedo but worowa ma pire tek adada?
5 Wamiyo jami ma watye kwede bot Jehovah pien meno obedo yo me worowa. I ginanyuta mo ma lakwena Jon oneno, en owinyo ka lutic pa Jehovah ma gitye i polo giwaco ni: "Rwotwa ki Lubangawa, in imyero me nongo deyo ki woro ki teko, pien in aye ma yam iketo jami ducu, dok bene pi mitti omiyo gubedo tye, meno aye gin mumiyo yam giketogi." (Niyabo 4:11) Ki lok ada, Jehovah opore me nongo deyo ki woro ducu, pi meno, mitte ni omyero wamine jamiwa mabeco loyo. Jehovah ociko rok me Icrael kun tiyo ki Moses ni myero gubed ki nino madito kidek mwaka ki mwaka. But yub me worogi i nino madito magi onongo kwako miyo jamigi bot Jehovah. Moses owaco bot jo Icrael ni "pe gubin i nyim Rwot [Jehovah] ki cinggi nono." (Nwoyo Cik 16:16) I kare-ni, but yub me worowa ma pire tek kwako miyo jamiwa bot Jehovah ki cwinywa ducu. Ka watimo meno, ci wanyuto ni watyelo kor tic ma dul pa Jehovah timo dok watero ni obedo tic ma pire tek.
6. Pingo pire tek ni wabed jo ma cingi yot? (Nen cal ma tye i pot karatac 15.)
6 Pire tek ni omyero wabed jo ma miyo mic ki cwinygi ducu ento pe jo ma gigamo agama keken. Baibul waco ni: "Latic ma kimiye jami ducu kit macalo cwinye mito nicakke i tinone, lacen bibedo ngat ma pe miyo pwoc." (Carolok 29:21, NW.) Tam kong i kom latin matidi mo ma lunyodone gumine cente mo manok ento dok otiyo ki but cente meno me wilo mic pi lunyodone. Mic meno weko lunyodone giwinyo nining? Nyo tam kong i kom lapainia mo matidi ma bedo kacel ki lunyodone ento minigi cente me konyo culo ot nyo wilo cam pi jo ma gang. Mogo nongo lunyodone pe gimito ni en otim, ento gigamo gire micce meno. Pingo? Pien meno obedo yo ma en nyuto kwede ki pwoc bot lunyodone pi jami ducu ma gitimo pire. I yo acel-li, Jehovah ngeyo ni obedo gin maber ka wamine lonyo ma watye kwede.
KIT MA LUTIC PA LUBANGA I KARE MACON GUMIYO MOT
7, 8. Jo pa Jehovah ma kicoyo lok komgi i Baibul guwekiwa lanen maber nining ma lubbe ki miyo mic (a) me timo gin mo ma onongo mitte i kare moni kikome? (b) me tyelo kor ticce?
7 Wapwonyo ki i Baibul ni jo pa Jehovah gubedo ka miyo mic me tyelo kor ticce. I kine mukene onongo gimiyo mic me timo gin mo ma mitte i kare meno. Me labolle, Moses ocuko cwiny Luicrael ni gumi mic me gero kema me woro Lubanga. Lacen, Kabaka Daudi bene otimo kumeno pi gero ot pa Lubanga. (Nia 35:5; 1 Tekwaro 29:5-9) I kare me loc pa Kabaka Yekoac, lulamdog gutiyo ki cente ma dano gujogo me yubo ka muballe i ot pa Lubanga. (2 Luker 12:4, 5) I cencwari me acel, Lukricitayo guniang ni kec opoto i Judaya, dok ni utmege ma kunu gimito kony. Pi meno, Lakricitayo acel acel omiyo gin ma en twero miyone wek kicwal ki utmege ma kunu.—Tic pa Lukwena 11:27-30.
8 Jo pa Jehovah bene gumiyo cente me konyo jo ma onongo gitye ka telo wi ticce. Me labolle, i te Cik pa Moses, Lulevi onongo pe kiminigi ginaleya kit ma onongo kimiyo ki kaka mukene-ni. Pi meno, Luicrael mukene-ni onongo gimiyo dul acel me apar ki i kom jami ma gitye kwede bot Lulevi. Man onongo miyo kare bot Lulevi me keto cwinygi i timo tic i kema me woro Lubanga. (Wel 18:21) I yo acel-li, mon mogo ma cingi yot gutiyo ki jami ma gitye kwede me konyo Yecu kacel ki lukwenane.—Luka 8:1-3.
Dano ducu onongo gitwero miyo gin mo olo, cakke ki i kom jo mulony adada, o kwede wa i kom jo ma lucan adada
9. Mot ma dano gimiyo i kare macon onongo a ki kwene?
9 Mot magi onongo a ki ka mapatpat. Luicrael ma gumiyo ajog me gero kema me woro Lubanga gwok nyo gukwanyo ki i kin lonyo ma gubino kwede ki i Ejipt. (Nia 3:21, 22; 35:22-24) I cencwari me acel, Lukricitayo mogo gucato jamigi, calo poti nyo ot, ci gutero centene bot lukwena. Lukwena gutiyo ki cente meno me konyo utmege ma onongo gimito kony. (Tic pa Lukwena 4:34, 35) Lukricitayo mukene onongo kare ki kare gigwoko cente wek gimi me konyo kor tic meno. (1 Jo Korint 16:2) Pi meno, dano ducu onongo gitwero miyo gin mo olo, cakke ki i kom jo mulony adada, o kwede wa i kom jo ma lucan adada.—Luka 21:1-4.
KIT MA WAMIYO KI MOT I KARE-NI
10, 11. (a) Watwero lubo lanen me yot cing pa lutic pa Jehovah i kare macon nining? (b) Iwinyo nining pi miyo mot me tyelo kor ticwa me Ker?
10 I kare-ni, kiromo penyowa me miyo ajog pi gin mo ma nongo mitte. Gwok kacokkewu tye ki yub me roco Ot me Kerwu nyo me gero manyen-ne. Nyo kimito roco jang gang kalwu. Watwero bene miyo kony pi jami ma nongo mitte i gurewa madit. Romo bedo ni can ma poto atura otimme i kom utmege ma i kabedo mukene dok nongo gimito konywa. Mot ma wamiyo bene konyo lumiconari, lupainia keken, luneno me adwol, ki dong jo ma gitiyo i gang kalwa madit ki jang gang kalwa i wi lobo lung. Romo bedo ni kacokkewu bene cwalo ajog kare ki kare me miyo kony i gero Odi me Gure ki Odi me Ker pi utmegiwa ma i twok lobe mapatpat.
11 Wan ducu watwero olo to miyo gin mo me tyelo kor tic ma timme i dul pa Jehovah i kare man me agikki-ni. Pe kingeyo nying jo ma gimiyo pol pa mot ma gimiyo. Ka waketo cente i canduk bolo mot i Ot me Ker nyo ka wamiyo mot kun watiyo ki kabedowa me intanet me jw.org, pe watito wel cente ma wamiyo ki jo mukene. Ento ket kong ni iwinyo ni moti tidi adada ma konye pe kono? Ki lok ada, pol pa mot ma dul pa Jehovah nongo bino ki i mot matinotino ma dano gimiyo makato madit ma giketo kicel kicel. Kadi wa utmege ma gitye ki cente manok pud gilubo lanen pa Lukricitayo macon me Makedonia. Onongo gitye i "can madit mada," ento pud gukwayo ni kiwek gimi mot me konyo utmege.—2 Jo Korint 8:1-4.
12. Dul pa Jehovah tute me tic ki mot ma dano gimiyo i yo maber loyo nining?
12 Lukiko Madit lagen dok nyuto ryeko i tic ki mot ma dano gimiyo. (Matayo 24:45) Lumemba me Lukiko Madit gilego ma peya gumoko tam wek gimok tam matir, dok gigoyo pulan ki diro ma lubbe ki kit ma myero kiti kwede ki cente. (Luka 14:28) I kare me Baibul, co ma lugen ma onongo gineno lok kom mot ma dano gimiyo onongo giketo tek me neno ni kitiyo kwede i tic me woro Jehovah keken. Me labolle, Ejira odwogo cen i Jerucalem ki mot mabeco ma kabaka me Percia omiyo, man onongo kwako jabu, ryal, ki jami mapol ma welgi romo dolla me Amerika milion 100 i kare-ni. Ejira onongo neno mot meno calo gubedo mic pi Jehovah. Pi meno, en omiyo tira ma lubbe ki kit ma myero kigwok ki mot magi ka gitye ka kato ki i lobo ma luyak dwong iye. (Ejira 8:24-34) I nge mwaki mogo mapol, lakwena Paulo ojogo cente me konyo utmege ma i Judaya. En oketo tek me nenone ni jo ma gutero cente meno 'gutimo gin maber, pe i nyim Lubanga keken, ento kadi wa i nyim dano bene.' (Kwan 2 Jo Korint 8:18-21.) I kare-ni, dulwa lubo lanen pa Ejira gin ki Paulo dok gitiyo ki mot ma dano miyo ki diro adada.
13. Pingo cokcoki dul pa Jehovah otimo alokaloka?
13 Jo me ot gitwero keto alokaloka i kit ma gitiyo kwede ki centegi wek pe giti ki cente madwong loyo ma ginongo. Nyo gitwero yenyo yo me dwoko rwom me kwogi lapiny wek gimed cawagi i tic pi Jehovah. Meno bene rom ki gin ma dul pa Jehovah timo. Cokcok-ki, tye tic mogo manyen mapol ma kicako, dok i kine mukene kitiyo ki cente madit makato mot ma kimiyo woko. Pi meno dul pa Jehovah calo jo me ot, giyenyo yo me tic ki cente manok kun gitiyo ticce i yo mayot dok maber, wek pe kilany mot ma kimiyo.
ADWOGI MABER MA BINO PI MOT MA IMIYO
14-16. (a) Mot ma imiyo i dul pa Jehovah kitiyo kwede me timo ngo? (b) Dok tic magi ma dul pa Jehovah tye ka timone gukonyi nining?
14 Jo ma dong guri i ada pi mwaki mapol giwaco ni i kom kare-ni dong watye ka nongo mot mapol ki i dul pa Jehovah makato kare mo keken. I kare-ni watye ki jw.org ki JW Broadcasting. Watye ki Baibul me New World Translation of the Holy Scriptures i leb mapol. I mwaka me ticwa me 2014 ki 2015, wabedo ki gure ma kwako lobe ducu ma otero nino adek ma wiye obedo ni "Ket Cwinyi i Kom Ker pa Lubanga!" dok gure man obedo i bar tuko mogo madongo loyo i boma 14 i twok lobo lung. Jo ducu ma gubedo i gure man cwinygi obedo yom adada me bedo tye!
15 Jo mapol ginyuto pwocgi pi mic magi ma dul pa Jehovah miniwa-ni. Me labolle, luot mo acel ma gutiyo i lobo Asia gucoyo ni: "Wang ticwa onongo tye i boma mo matidi. Macalo adwogine, i kine mukene wawinyo calo watye kenwa, dok wiwa wil woko i kom kit ma dul pa Jehovah lac kwede. Ento cutcut i nge neno vidio mapatpat ma gitye i JW Broadcasting, wiwa opo ni watye i kin utmege ma gunote i twok lobo lung. Cwiny utmege ma i kacokkewa obedo yom adada pi JW Broadcasting. Pol kare wawinyo ka giwaco ni i nge neno yub makati dwe ki dwe i JW Broadcasting, giwinyo ni gitye cok ki lumemba me Lukiko Madit. Man dong gitye ki awaka madit maloyo kare mo keken me bedo i dul pa Lubanga."
16 Kitye ka roco Odi me Ker macok o 2,500 kulu i twok lobo-ni lung. Jo me kacokke mo acel i Honduras guwaco ni onongo gileko aleka me bedo ki Otgi me Ker, ento man dong lek meno odoko ma kome. Gin gucoyo ni: "Cwinywa yom adada me bedo i kin jo me ot pa Jehovah ma gunote i wi lobo lung, ki dok me nongo mit pa bedo i kin utmege magi." Jo mapol bene giwinyo kit meno ka gunongo Baibul nyo buke ma jenge i Baibul i leb pengi kikome, ka utmege gikonyogi ka can ma poto atura otimme i komgi, nyo ka gineno adwogi mabeco ma ginongo i tito kwena i wang ticgi kun gitiyo ki lalor buke i dye lwak.
17. Wangeyo nining ni Jehovah tye ka tyelo kor dulle i kare-ni?
17 Jo mapol ma pe gitye Lucaden pa Jehovah pe gitwero niang kit ma watwero timo jami magi ducu ki mot ma dano miyo labongo dic mo. Ladit mo ki i kampuni mo madit olimo ka goyo bukewa mo acel. Obedo ki ur madit me niang ni jo ma gidyere adyera aye ma gitimo tic meno ducu dok ni kitiyo ki cente ma dano gimiyo kun a ki i cwinygi, labongo keto yub mo me rayo cente ki bot dano. En owaco ni pe twere me timo jami ma watimogi-ni ducu. Wan bene waye lok meno! Wangeyo ni twere keken pien Jehovah tye ka tyelo kor tic meno.—Yubu 42:2.
MOT MA WANONGO KA WAMIYO JAMIWA BOT JEHOVAH
18. (a) Mot ango ma wanongo ka wamiyo jamiwa me tyelo kor tic me Ker-ri? (b) Watwero pwonyo lutinowa ki jo ma pud ginyen nining wek gin bene gutim kit meno?
18 Jehovah ominiwa kare me cwako tic man me Ker-ri. Ka watimo tic meno ci wang ma Jehovah ominiwa mot. (Malaki 3:10) Jehovah ocikke ni ka wabedo jo ma cingi yot, ci wabinongo adwogi maber. (Kwan Carolok 11:24, 25.) En bene wacciwa ni wabibedo ki yomcwiny ka cingwa yot, pien, "miyo mot kelo gum [yomcwiny] makato gamo agama." (Tic pa Lukwena 20:35) I lokwa ki ticwa, watwero pwonyo lutinowa ki jo ma pud ginyen kit ma gitwero tyelo kor tic man, wek gunong mot mapol.
19. Pwony man ocuko cwinyi nining?
19 Jami ducu ma watye kwede a ki bot Jehovah. Ka wamine jami ma watye kwede, ci wanyuto ni wamarre, dok watye ki pwoc pi jami ducu ma en otimo piwa. (1 Tekwaro 29:17) I kare ma Luicrael gumiyo ajog me gero ot pa Lubanga, "cwiny lwak obedo yom pien jo magi gumiyo mot ma cwinygi opwoyo, pien gutyero mot bot Rwot [Jehovah] ki cwinygi ducu." (1 Tekwaro 29:9) Wan bene myero wamedde wunu ki nongo yomcwiny kacel ki yengo ka wamiyo mot bot Jehovah ki i jami ma en ominiwa.


"[Jehovah], jo ma ngeyi gibiketo gengi i komi; pien in pe ibwoto jo ma gibino boti."—JAB. 9:10.
WER 56 Wek Ada Odok Yo me Kwoni
GIN MA WABINYAMO *
1-2. Kit ma gin mutimme i kom Angelito nyuto kwede, gin ango ma ngat acel acel myero otim?
TIKA itye ka dongo i paco ma lunywali gubedo Lucaden pa Jehovah? Ka tye kit meno ci wi myero opo ni pe itwero lako wat macok ma gin tye kwede ki Jehovah alaka. Kadi bed lunywalwa gitiyo pi Lubanga nyo pe, wan ducu ki acel acel myero wadong watwa ki Jehovah.
2 Tam kong gin ma otimme i kom omego mo ma nyinge Angelito. En odongo i gang ma jone ducu gubedo Lucaden pa Jehovah. Ento, i kare ma en tidi en onongo pe tye ki wat macok ki Lubanga. Angelito owaco ni: "Onongo atye ka tic pi Jehovah mere pien ni amito timo gin ma jo ma i gangwa gitye ka timone." Kadi bed kit meno, Angelito omoko tamme me bedo ka kwano Lok pa Lubanga ki lwodone, dok bene ocako lega bot Lubanga kare ki kare. Gin ango ma en opwonyo? Angelito owaco ni, "Apwonyo ni yo acel keken me bedo cok ki Wora Jehovah, aye me ngeye an kikoma." Gin mutimme i kom Angelito weko wabedo ki lapeny mogo ma pigi tego calo: Apokapoka ango ma tye i kin ngeyo Jehovah wiye wiye ki ngeyo Jehovah maber? Dok ngo ma omyero watim me ngeyo Jehovah maber?
3. Apokapoka ango ma tye i kin ngeyo lok i kom Jehovah ki ngeyo Jehovah maber?
3 Watwero waco ni ngat moni ngeyo lok i kom Jehovah ka ce en ngeyo nying Lubanga nyo jami mogo ma Lubanga owaco nyo otimo. Ento ngeyo Jehovah maber pe kwako meno keken. Myero wakwany kare me pwonyo lok i kom Jehovah ki kite. Meno bikonyowa me niang gin ma tugo cwinye me timo jami ducu. Dok bikonyowa me niang ka en cwako tamwa ki jami ma watimo. Ka dong waniang gin ma Jehovah mito ni watim, ci omyero walubi.
4. Nyamo labol mogo me Baibul bikonyowa nining?
4 Jo mukene gitwero ngalowa pien ni wamito tic pi Jehovah, gitwero bene kwerowa makato ka wacako cito i cokke. Ento, ka wageno Jehovah, en pe biwekowa matwal. Nongo watye ka cibo te guti pi lirem macok ki Lubanga ma birii pi kwowa ducu. Tika twere ki wan me ngeyo Jehovah maber kit meno? Ada, twere! Labol ma co ma gitye ki roc calo Moses ki Kabaka Daudi guwekiwa nyuto ni twere. Ka wawoto ki nyamo lok i kom jami ma gutimo, wabigamo lapeny aryo magi: Gin gucako ngeyo Jehovah nining? Dok pwony ango ma watwero nongo ki i labolgi?
MOSES ONENO "LUBANGA MA PE NEN"
5. Moses oyero me timo gin ango?
5 Moses oyero me tic pi Lubanga. I kare ma Moses tye i kine ka mwaka 40, en oyero me bedo ki jo pa Lubanga, Luicrael, me ka ye ni "gilwonge ni en e wod pa nya pa Parao." (Ibru 11:24) Moses ojalo rwom madit. I kare ma en olokke ka cwako jo Icrael, ma gitye opii i Ejipt, en ongeyo ni akemo bimako Parao matek. Parao onongo obedo kabaka ma rwomme dit, dok jo Ejipt gitere calo lubanga. Man pud dong onyuto niye matek ya! Moses ogeno Jehovah. Gen ma kit man obedo te guti me wat i kin Moses ki Jehovah ma orii pi kwo pa Moses kulu.—Car. 3:5.
6. Gin ango ma wapwonyo ki i lanen pa Moses?
6 Pwony ango ma wanongo? Calo Moses, wan ducu watye ki tam ma myero wamoki: Tika wabiyero me tic pi Lubanga kun waribbe ki jone? Twero mitte ni wajal jami mogo wek wati pi Lubanga dok man twero weko dano ma pe gingeyo Jehovah gikwerowa. Ento ka wageno Wonwa me polo, ci watwero bedo labongo akalakala mo ni en bikonyowa!
7-8. Gin ango ma Moses omedde ki pwonyone?
7 Moses omedde ki pwonyo kit pa Jehovah ki timo Mitine. Me labolle, i kare ma Jehovah omiyo tic ki Moses ni okwany jo Icrael woko ki i opii, Moses onongo pe ki gen i kome kekene dok owaco bot Jehovah teretere ni en pe epore pi tic meno. Lagam pa Lubanga onyuto ni en tye ki cwiny me kica, dok en omiyo kony ki Moses. (Nia 4:10-16) Macalo adwogine, Moses obedo ki kero me tero kwena mapol me ngolo kop bot Parao. I nge meno, Moses oneno teko pa Jehovah i kare ma en olaro jo Icrael ento oneko Parao kacel ki lumonye i Nam Makwar.—Nia 14:26-31; Jab. 136:15.
8 I kare ma Moses dong okwanyo jo Icrael woko ki Ejipt, gin gubedo ka nguru kare ki kare. Kadi bed kit meno, Moses oneno diyo cwiny pa Jehovah i kit ma otero kwede jone ma En ogonyogi ki i opii. (Jab. 78:40-43) Moses bene oneno mwolo pa Jehovah i kare ma En oloko tamme pien ni Moses olege me timo kit meno.—Nia 32:9-14.
9. Ma lubbe ki Jo Ibru 11:27, wat i kin Moses ki Jehovah onongo cok lakwene?
9 I nge a ki i Ejipt, wat i kin Moses ki Jehovah odoko cok adada ma obedo calo en neno kom Wonne me polo. (Kwan Jo Ibru 11:27.) Baibul onyuto kit ma wat meno onongo cok kwede i kare ma owaco ni: "Kit meno Rwot [Jehovah] yam loko ki Moses wang ki wang, macalo dano loko ki lareme."—Nia 33:11.
10. Wek wange Jehovah maber, omyero watim gin ango?
10 Pwony ango ma wanongo? Wek wange Jehovah maber, pe myero wapwony kite keken, ento myero watim mitine bene. Miti pa Jehovah i kare-ni tye me "laro jo ducu, dok mito ni jo ducu gunge lok me ada." (1 Tem. 2:3, 4) Yo acel ma watimo kwede miti pa Lubanga aye ki pwonyo jo mukene lok i kom Jehovah.
11. Ka wawoto ki pwonyo jo mukene lok i kom Jehovah, meno konyowa nining me ngeyo en maber?
11 Pol kare ka watye ka pwonyo jo mukene lok i kom Jehovah, wan bene wadongo ngecwa i kome. Me labolle, waneno kica pa Jehovah pi dano ka en konyowa me nongo jo ma gitye ki cwiny matir. (Jon 6:44; Tic 13:48) Waneno teko pa Lok pa Lubanga ka jo ma wakwano kwedgi gijuko tim maraco dok gicako dongo kit pa dano manyen. (Kol. 3:9, 10) Dok waneno diyo cwiny pa Jehovah ka en miyo ki dano ma i wang ticwa kare me pwonyo lok i kome wek kilargi.—Rom. 10:13-15.
12. Kit ma kinyuto kwede i Nia 33:13, gin ango ma Moses olego pire, dok pingo?
12 Moses otero watte ki Jehovah calo gin ma pire tek. Kadi wa i nge kare ma Jehovah otiyo ki Moses me timo tango madongo, Moses pud olego Lubanga ki mwolo ni okonye me ngeyo Jehovah maber. (Kwan Nia 33:13.) Moses onongo tye mwaka 80 ki wiye i kare ma en olego kit meno, ento en oniang ni onongo pud etye ki jami mapol ma myero epwony i kom Wonne ma i polo.
13. Yo acel mene ma watwero nyuto kwede ni watero watwa ki Jehovah calo gin ma pire tek?
13 Pwony ango ma wanongo? Kadi bed watiyo pi Jehovah pi kare malac nyo manok, pe omyero water watwa ki Jehovah tukutuku. Yo acel ma watwero nyuto kwede ni watero watwa ki Jehovah calo gin ma pire tek aye ki lok kwede i lega.
14. Pingo lega pire tek tutwal me konyowa ngeyo Lubanga?
14 Ka wamito ni wabed lurem macok ki ngat mo, ci omyero wabed ka lok kwede kare ki kare. Pi meno, dong wat macok ki Lubanga ki lega kare ki kare kun pe ibedo ki lworo me titte tam ma i cwinyi. (Ep. 6:18) Laminwa mo ma nyinge Krista ma bedo i lobo Turkey owaco ni: "Mar ma atye kwede pi Jehovah ki genna i kome medde kare ducu ka atito tamma bote i lega ci aneno kit ma en konya kwede. Neno kit ma Jehovah gamo kwede legana okonya me neno Jehovah calo Wora ki Larema."
LACO MA OYOMO CWINY JEHOVAH
15. Jehovah oloko nining i kom Kabaka Daudi?
15 Kinywalo Kabaka Daudi i rok ma gudyere bot Jehovah. Ento meno aye pe tyen lok mumiyo Daudi otiyo pi Jehovah. En odongo watte pire kene ki Jehovah dok Jehovah bene omarre matek. Jehovah kikome oloko i kom Daudi ni "laco ma yomo cwinya." (Tic 13:22) Daudi ocako bedo ki wat macok ki Jehovah nining?
16. Gin ango ma Daudi opwonyo i kom Jehovah ki i ngiyo ginacweya?
16 Daudi opwonyo lok i kom Jehovah ki ngiyo cwec. I kare ma Daudi onongo pud awobi matidi, en otero kare malac i dye tim, kun gwoko romi pa wonne. Twero bedo ni meno aye kare ma en ocako lwodo lok i kom jami ma Jehovah ocweyo. Me labolle, ka Daudi oneno polo i dyewor, en onongo pe neno yogo lakalatwe keken, en onongo twero niang kit pa Ngat ma ocweyogi. Man oweko en ocoyo ni: "Polo ki jami ducu ma tye iye ginyuto deyo pa Lubanga; dan polo bene nyuto tic me cinge." (Jab. 19:1, 2) I kare ma Daudi otamo i kom kit ma kicweyo kwede dano i yo mamwonya, en oneno ryeko pa Jehovah i tic. (Jab. 139:14) I kare ma Daudi olwodo lok i kom jami ma Jehovah ocweyo, en owinyo calo etidi adada ka kipore ki Jehovah.—Jab. 139:6.
17. Gin ango ma wapwonyo ka wakwanyo kare me lwodo lok i kom cwec?
17 Pwony ango ma wanongo? Bed ki miti i kom cwec. Pe ibed mere abeda i lobo man maleng ma Jehovah ocweyo-ni, kwany kare me ngiyo cwecce! I kwoni me nino ducu, lwod lok i kom cwec ma orumi—jami ma twi, lee, ki dano—wek inen gin ma gitwero pwonyi i kom Jehovah. Ci nino ducu ibipwonyo jami mapol madok i kom Woru me amara. (Rom. 1:20) Dok ibineno ni nino ducu marri pire bidongo medde ameda.
18. Kit ma kitito kwede i Jabuli 18, gin ango ma Daudi oniang?
18 Daudi oniang ni Jehovah obedo ka konye. Me labolle, i kare ma Daudi ogwoko romi pa wonne wek labwor ki nguu pe omakgi, en oniang ni Jehovah aye ma obedo ka konye me neko nguu magi. I kare ma en oloyo twon oteka lweny Goliac, Daudi oniang maber ni Jehovah aye ma okonye. (1 Cam. 17:37) Dok i kare ma en obwot ki i cing Kabaka Caulo ma lanyeko-ni, Daudi oye ni Jehovah aye olarre. (Jab. 18, lok me kawiye) Ka Daudi onongo obedo ngat ma lawakke, onongo kono otamo ni etimo jami magi ki tekone kene. Ento Daudi onongo obedo ngat ma mwol, pi meno en oniang ni Jehovah aye obedo ka konye.—Jab. 138:6.
19. Gin ango ma wapwonyo ki i labol pa Daudi?
19 Pwony ango ma wanongo? Pe omyero wapeny pi kony pa Jehovah keken ci otum. Omyero bene watute me niang awene ki kit ma en konyowa kwede. Ka wabedo jo mamwol, ci wabiniang ni pe watwero timo jami ducu piwa kenwa dok Jehovah konyowa me timo jami ma pe watwero. Dok kare ducu ka waneno kony pa Jehovah i kwowa, watwa kwede dongo bedo matek. Isaac, omego mo ma bedo i lobo Fiji ma dong otiyo pi Jehovah pi mwaki mapol, onongo ni man lok ada. En owaco ni: "Ka aneno kwona mukato angec, anongo ni Jehovah okonya adada cakke ki i kare ma acako kwano Baibul me o wa i kare-ni. Macalo adwogine, amoko ni Jehovah tye ada."
20. Gin ango ma wapwonyo ki i wat maber ma Daudi obedo kwede ki Lubanga?
20 Daudi oporo kit pa Jehovah. Jehovah ocweyowa ki kero me poro kite. (Acak. 1:26) Ka wamedde ki pwonyo lok i kom kit pa Jehovah, ci kerowa me poro kite bene dongo. Daudi ongeyo Wonne me polo maber adada, pi meno en onongo twero lubo lanene ki kit ma en tero kwede jo mukene. Nen kong labol acel. Daudi otimo bal i kom Jehovah i kare ma en otimo abor ki Batceba ci oyubo ni kinek cware woko. (2 Cam. 11:1-4, 15) Ento Jehovah oyero me timo kica ki Daudi, laco ma bene otimo kica ki jo mukene. Pien Daudi onongo tye ki wat maber ki Jehovah, en obedo i kin Kabaka me Icrael ma kimaro loyo dok Jehovah otiyo kwede macalo labol bot Kabaka mukene-ni.—1 Luker 15:11; 2 Luker 14:1-3.
21 Pwony ango ma wanongo? Omyero 'walub kit pa Lubanga.' Ka watimo kit meno, bikeliwa adwogi maber dok bikonyowa me ngeyo Lubanga. Ka walubo kit pa Lubanga, ci wanyuto ni wan lutinone.—Kwan Jo Epeco 4:24; 5:1.
TUTE ME NGEYO JEHOVAH MABER
22-23. Ngo ma bitimme ka waketo i tic jami ma wapwonyo i kom Jehovah?
22 Kit ma waneno kwede, Jehovah nyutte botwa kun tiyo ki cwecce ki dong Lokke, Baibul. Buk meno ma kite dok pat-ti, tye ki labol pa lutic pa Lubanga ma lugen ma watwero lubone, calo Moses ki Daudi. Jehovah dong otyeko timo me ka mege. Dong odong i wiwa me pwonyo jami mapol kit ma watwero madok i kom Lubanga.
23 Pe wabigiko pwonyo lok i kom Jehovah. (Latit. 3:11) Gin ma pire tek pe obedo ni watye ki ngec madwong, ento gin ma watimo ki ngec meno. Ka watute me keto i tic jami ma wapwonyo kun walubo lanen pa Wonwa ma lamar-ri, en bimedde ki nyiko cok botwa. (Yak. 4:8) I Baibul, Lubanga cuko cwinywa ni pe ebiweko jo ma giyenye.
WER 80 'Tem Wek Inen ni Jehovah Ber'
^ para. 5 Pol pa dano giye ni Lubanga tye, ento pe gingeye maber. Tyen lokke ngo me ngeyo Jehovah, dok ngo ma waromo pwonyo ki bot Moses ki Kabaka Daudi madok i kom kit me dongo wat macok ki Jehovah? Pwony man bigamo lapeny magi.


1. Tal, tango ki tim tyet oket oromo piny ma rom mene?
"BUK ma nyinge African Traditional Religion waco ni: "Ki i Afrika obedo lok mo ma tere pe me penyo ka ada ajwagi tye nyo pe," dok omedo ni, "bot jo Afrika ma i rwom mo keken tim tyet obedo gin ma pire tek mada." I kin jo ma gimaro tim tyet ki tal, tye iye jo ma pe gukwano wa ki jo ma gukwano matut bene. Lutela me dini Islam kacel ki pa Lukricitayo ata-ni bene giye tim-tyet."
2. Dano mapol gitamo ni teko me tim tyet a ki kwene?
2 I Afrika, lok muywek tutwal aye ni teko me cwiny tye. Lubanga aye loyo teko man. Jo me cwiny ki kwaro gitwero tic kwede. Kadi wa dano mukene bene gingeyo kit me nongo teko man ki kit me tic kwede i yo maber (tyet maber) nyo i yo marac (tyet marac).
3. Tyet marac obedo gin ango, dok dano gitamo ni twero timo ngo?
3 Tyet marac nyo tal kitiyo kwede i kom lumone. Jo ma gitiyo kwede kiwacci gitye ki teko me cwalo olik, winyi, lwangi ki lee me wano dano. Tyet marac-ci aye kitamo ni kelo lweny, lur, two wa ki to bene.
4. Jo mapol gitamo ningo i kom lutal, dok kit mung ango ma jo ma yam gin lutal gituco?
4 Tal aye tim ma cal ki tyet marac. Kiwaco ni lutal gibwoto komgi ci gituk gicito ka mukene ki i dyewor me rwatte ki lutal luwotgi nyo me balo kwo pa jo ma gitalo-ni. Kit macalo kom lutal dong gire i wi kitanda ka nino-ni, jo ma gituco lok ma cwako mung man aye obedo jo ma dong guweko tim tal woko. Me lapore, gajeti mo acel i Afrika ma tito lok dog jo ma guweko tal (polle anyira me mwaka apar ki wiye) waco ni: "An aneko dano 150 ki kelo can mapol me mutoka." "An aneko lutino abic ma onongo acwiyo remogi woko." "An aneko awobe ma amitogi adek pien gukwera woko atura liyak malit."
5. Tyet maber obedo gin ango, dok kitiyo kwede nining?
5 Tyet maber kitamo ni gengo gin marac. Jo ma gitiyo ki tyet magi giruko jami tyet calo lagit nyo wino ngut cing. Gin gimato yat nyo giruco i komgi me gwokogi. Gikano jami mogo i ganggi nyo i ngom ma gitamo ni tye ki teko me gwokogi. Gigeno lwit mogo ma nongo tye ki coc ma oa ki i Koran nyo Baibul.
Goba ki Bwola
6. Catan ki jogine gutimo ngo i kare ma okato i ngec, dok wan omyero wanen tekogi nining?
6 Obedo lok ada ni Catan ki jogine gubedo lumone maraco pa dano. Gin gitye ki teko me dwoyo adam ki kwo pa dano, dok i kare mukato i ngec, gin bene gubedo ka donyo me bedo kadi wa i kom dano ki lee. (Matayo 12:43-45) Kadi bed ni omyero pe waca teko pa jok ento omyero bene pe wakwot tekogi ma okato kare woko.
7. Catan mito ni watam ningo, dok lapor ango ma nyuto man?
7 Catan obedo twon labwola madit. En bwolo dano wek gutam ni tekone dok dwong tutwal. Me lapor: I kare me lweny mo ma otimme cokcoki i lobo Afrika mo acel, lumony gutiyo ki gin lamed dwan me keto lworo i cwiny lukworgi. Ma peya gucako lweny kong giketo dwan bombom mapek ki dwan luduku ma gumako i gin lamed dwan-ni me kok ma longo atikatika. Gin onongo gimito ni lukwor-ni gutam ni lumony ma gitye ki jami lweny matek aye tye ka lweny kwedgi. I kit yo acel-li, Catan bene mito ni dano gutam ni tekone dit ma pe wacce. En tamme tye me kelo lworo i cwiny dano wek gutim mitine ento pe pa Jehovah. Wabineno kombeddi goba adek ma Catan mito ni dano guye.
8. Goba acel ma Catan nyayo aye ngo?
8 Goba me acel ma Catan tye ka nyayone aye ni: Pe tye peko mo ma poto atura i kom dano; gin mo keken marac ma dano aye pe otimo, nongo otimme pi teko me cwiny. Me lapore, keti latin oto ki malaria. Minne romo ngeyo ni malaria obedo two ma ober aye kelo, ento en dok pud tamo ni ngat mo aye otyeto ka ocwalo ober me kayo latinne.
9. Baibul nyuto nining ni Catan aye pe kelo peko ducu?
9 Kadi bed Catan tye ki teko me kelo peko mukene, ento pe tye atir me tamo ni en aye kelo peko ducu. Baibul waco ni: 'Ngat madwir pe loyo ngwec, ngat matek bene pe en aye ma loyo lweny, pe ngat maryek aye ma nongo kwon ma myero ecam, kadi jo ma tye ki ngec matut pe gin aye ma ginongo lonyo madwong, nyo jo makwiri i tic pe gin aye jo ma gipwoyogi; ento kare kacel ki jami ma timme atura poto i komgi ducu.' (Latitlok 9:11) Langwec mo acel i pyem ngwec me dwiro twero bedo dwir kato luwote mukene, ento pe en aye loyo. Gin mo marac ma "timme atura" twero poto i kome ci weko en pe loyo. En twero yoke ci poto woko piny nyo kome doko lit, nyo tyene romo wil woko. Jami magi romo timme bot ngat mo keken. Man ducu nongo Catan aye pe otimo nyo obino pi tim tyet mo, ento man twero timme mere nono labongo tyen lok mo.
10. Lok ango ma kiwaco i kom lutal, dok wangeyo nining ni meno obedo lok goba?
10 Goba me aryo ma Catan tye ka nya yone aye en: Lutal giweko komgi ki i dyewor me rwatte ki lutal mukene nyo ni gicwiyo nyo gibalo kwo pa dano. Kong dong ipennye kekeni kombeddi ni: 'Ka ada lutal gitimme kumeno, ngo dong ma weko kom-mi?' Kit ma dong watyeko neno kwede, gin makwo en aye dano, ento pe gin mo ma dok a woko ki i kom dano. Dok bene, cwiny aye obedo teko me kwo ma miyo kero i kom ento pe twero timo gin mo ka kom pe.
11. Pingo wangeyo ni lutal pe twero weko komgi, in bene iye kumeno?
11 Kadi kwo nyo cwiny pe twero weko kom me timo kit gin mo kadi maber nyo marac. Pi meno, lutal pe giweko komgi. I ada gin pe gitimo gin ma giwaco ni gitimo-ni nyo ma gin gitamo ni dong gityeko timo-ni.
12. Catan miyo dano tamo ni gitimo jami ma pe gutimo nining?
12 Wan dong watwero waco lok ango i kom tuco mung pa jo ma kong gubedo lutal-li? Catan twero weko dano gitamo ni gitimo jami ma pe gutimo. Kun tiyo ki ginanyuta, Catan twero weko dano tamo ni gineno, giwinyo nyo gitimo jami mogo ma nongo pe gutimo. I yo ma kit man, Catan tamo ni eromo loko dano woko ki bot Jehovah dok bene ni eromo weko gitamo ni Baibul pe loko lok ada.
13. (a) Tyet me kweyo gin marac mono ber? (b) Ginacoya waco ningo i kom kit tim me tyet ducu?
13 Goba me adek aye ni: Tyet maber—tyet ma kitamo ni myero ogeng teko me tyet marac—ber. Baibul pe oketo apokapoka i kin tyet marac nyo maber. Baibul kwero tim tyet ducu. Kong itam i kom cik ma Jehovah omiyo bot jo lcrael i kom timo tim me tyet kacel ki jo ma tiyo kwede:
"Pe wutyet tyet."—Lulevi 19:26.
"Laco nyo dako mo ma lakor tipo nyo ma min jok gibineko woko."—Lulevi 20:27.
"Pe ginong ngat mo i kinwu ma . . . odoko latyet, nyo latyet ki ajaa, langi i dyel, latal, lakot piny, lakor tipo, min jok."—Nwoyo Cik 18:10-14.
14. Pingo Jehovah oketo cik ma gengo tim tyet?
14 Cik magi onyuto ka maleng ni Lubanga pe mito ni jone gutyet tyet. Jehovah omiyo cik magi bot jone pien en marogi dok pe mito ni gudok opii pa lworo kacel ki tic me kwiya piny. En pe onongo mito ni jogi myero odigi.
15. Baibul nyuto nining ni Jehovah tye ki teko makato pa Catan?
15 Kadi bed ni Baibul pe tito lok ducu i kom gin ma jogi gitwero timo ki ma pe gitwero timone, ento nyuto ni Lubanga Jehovah tye ki teko madwong ma kato pa Catan ki jogine ducu. Jehovah oweko kibolo Catan woko ki i polo. (Niyabo 12:9) Nge bene ni, Catan openyo twero me temo Yubu dok bene olubo cik pa Lubanga ma juke pe me neko Yubu.—Yubu 2:4-6.
16. Wan omyero wacit ka gwokke bot anga?
16 Carolok 18:10 waco ni: "Nying [Jehovah] obedo calo cel matek ka ma dano ma kite atir ringo iye ci laro kwone." Pi meno, omyero wacit bot Jehovah wek ogwokwa. Lutic pa Lubanga pe gigeno teko pa yat lagwok kom nyo yat me gengo tim macol pa Catan ki jogi, nyo me lworo teko pa lukot piny. Lutic pa Lubanga giye ngo ma Baibul waco ni: "Wang [Jehovah] neno lobo ducu, me nyuto tekke bot jo ma gibedo ki lengic i kome."—2 Tekwaro 16:9.
17. Yakobo 4:7 jingo cwinywa nining, ento wan myero watim gin ango?
17 In bene iromo bedo ki gen man ka itiyo pi Jehovah. Yakobo 4:7 waco ni: "Wumine me bedo i te loc pa Lubanga. Wulweny matek ki Catan, ci en biringowu woko." Ka in itiyo pi Lubanga me ada, kun imine ite locce, bed ma cwinyi tek ni Jehovah bigwokki.


WI LUBELE
Lapeny: Anga ma obedo lami-mic maber loyo ki i polo ki lobo?
Ginacoya: Yak 1:17
Mi Magajin: Magajin me Wi Lubele man konyowa me bedo ki pwoc pi mic ma pire tek loyo ma Lubanga omiyo botwa.
PWONY LOK ADA
Lapeny: Lubanga nyinge anga?
Ginacoya: Nia 3:15, lok ma i tere piny
Lok Ada: Lubanga nyinge Jehovah.
JO ME OTTI TWERO BEDO KI YOMCWINY
Kit me Cako Lok: Watye ka nyuto vidio macek man ma loko i kom jo me ot. [Tuk vidio me cako lok pi Jo me Otti Twero Bedo ki Yomcwiny.]
Mi Brocuwa: Ka imito kwano brocuwa ma kinyuto i vidio-ni, atwero mini nyo atwero nyuto boti kit me kwanyone ki i kabedowa me intanet.
YUB KIT ME CAKO LOK PIRI KENI
Ti ki yo ma kinyuto i labol magi me yubo kit me cako lok piri keni.


Pol pa dano me kareni giweko kwo me nino ducu gengogi ki timo jami ma kubbe ki woro Lubanga. I yo ango ma Lukricitayo ma wanggi twolo i yo me cwiny gipat kwede ki jo me lobo-ni ka odok i kom . . .
kwan i rwom ma malo?
mato yamo?
tic?
jami me kom?


PINGO iye ni Jehovah paro piri? Tyen lok me acel tye ni, pien kicoyo i Baibul kit meno. 1 Petero 5:7 waco ni: 'Wuket parwu ducu i kome, pien en paro piwu.' Gin ango ma weko imoko ni Jehovah tye ki miti i komi?
LUBANGA MIYO JAMI ME KOM BOT JONE
Gin acel ma pire tek ma wangeyo aye ni, Lubanga tye ki kit mabeco ma wamito ni luremwa macok loyo gubed kwede. Jo ma gitimo kica kun bene gimiyo gin ma mitte bot luwotgi pol kare gibedo lurem macok. Kit ma ineno kwede, Jehovah obedo ngat ma cinge yot dok lakica bot dano nino ducu. Nen kong labol acel: "En miyo cengnge tuc bot jo maraco ki jo mabeco bene, dok miyo kot cwer bot dano ma kitgi atir, ki bot jo ma pe kitgi atir bene." (Mat. 5:45) Gin ango ma kot ki ceng gitimo? Ki i kin jami mukene, Lubanga weko kot ki ceng cobo miti pa dano dok 'miyo giyeng ki cam, cwinygi bene bedo yom.' (Tic 14:17) Ada, Jehovah miyo lobo ceko cam mabup, dok bene kit ma wangeyo kwede, pe tye jami mapol tutwal ma keliwa yomcwiny calo camo dek mamit.
Pingo jo mapol gikoko kec? Pien lutela gamente pol kare giketo tamgi me nongo yweka ki yenyo lonyo madit ma ka cobo miti pa dano. Jehovah cokcok-ki bikwanyo cwiny me woro ma dano tye kwede kun leyo ka wang loc me lobo-ni ki Ker me polo, ma nongo Wode aye ma biloyo-ne macalo Kabaka. I kare meno, pe tye ngat mo ma bikoko kec. Kadi bed kumeno, Lubanga gwoko luticce ma lugen i kareni. (Jab. 37:25) Tika meno pe nyuto ni en paro piwa?
JEHOVAH PE LAGINGI KI CAWANE
Larem maber jalo cawane wek ibed kacel ki lawote. Kwanyo cawa malac me nywako lok kacel kwedi i kom jami ma yomo cwinywu ducu. Larem maber bene keto cwinye me winyi ka itye ka tite pekoni ki par ma itye kwede. Jehovah tika tye kit meno? Ada, en tye kumeno. En winyo legawa. Pi meno, Baibul cuko cwinywa me 'mine kenwa i lego Lubanga dok ma pe wakeng.'—Rom. 12:12; 1 Tec. 5:17.
Jehovah romo jalo cawane marom mene me winyo legawa? Labol mo me Baibul miniwa lagam. Ma Yecu peya oyero lukwenane, en "obedo ka lego Lubanga dyewor benebene." (Luka 6:12) I legane, Yecu nen calo obedo ka lok i kom lupwonnyene ki acel acel, kun bene tamo i kom kitgi ki gorogi, ka dong openyo Wonne ni okonye me yerogi. I ruu piny me nino manyen, Yecu onongo dong ngeyo ni iyero jo ma gupore loyo me tic macalo lukwenane. Macalo ngat ma 'gamo lega-gu ducu,' Jehovah cwinye bedo yom me winyo lega ma walego bote ki cwinywa ducu. (Jab. 65:2) Kadi bed ni ngat moni oter cawa malac me lega pi gin mo ma pire tek adada, Jehovah pe ol kwede dok bene pe bedo ka tam ni ngat meno tye ka tero cawa malac tutwal.
LUBANGA TYE ATERA ME TIMO KICA
Ka odok i kom timo kica, kadiwa lurem macok adada bene ginongo timone tek. I kine mukene, lirem balle woko pien ngat moni nongo tek tutwal me timo kica bot lawote. Jehovah pe tye kumeno. Baibul cuko cwinywa ki acel acel me kwayo kica kun waco ni, 'en biweko balwa woko ducu.' (Ic. 55:6, 7) Gin ango ma weko Lubanga timo kica ki cwinye ducu?
Lubanga timo man pien maro dano adada. En maro dano ma oweko en omiyo iye Wode, Yecu me laro dano ki i bal kacel ki adwogi marac ma bal kelo. (Jon 3:16) Ki lok ada, ginkok cobo jami mapol makato. Lubanga otiyo ki ginkok me timo kica bot jo ma en marogi. Lakwena Jon ocoyo ni: "Ka watuco balwa, en genne dok kite atir, biweko balwa." (1 Jon 1:9) Pi kica pa Jehovah oweko dano pud gimedde ki bedo lureme, dok man gudo cwinywa adada.
EN MINI KONY KA IMITO
Lirem me ada konyo jo mukene ka gimito kony. Tika Jehovah bene timo kit meno? Lokke waco ni: "Kadi [latic pa Lubanga] oyokke, ci pe bipoto piny aryeba ic, pien Rwot [Jehovah] tye jole woko ki cinge." (Jab. 37:24) Jehovah 'konyo luticce' i yo mapol mapatpat. Nen kong labol man ma otimme i cula nam me Caribbean i St. Croix.
Lurem latin anyaka mo onongo gitye ka keto dic i kome i kare ma okwero woro bendera pien en onongo tye ka lubo cik me Baibul. I nge lega bot Jehovah pi kony, en omoko tamme me lok ki luwote ma lubbe ki niyene. En otito bot lutino kwan luwote lok i kom niyene ma lubbe ki woro bendera. Kun tiyo ki buk me Ododo me Baibul, en otito labol ma otimme i kom Cadrak, Mecak ki Abednego ki bene kit ma kubbe kwede ki tam ma emoko. En owaco ni, "Jehovah okonyo Luibru adek magi pien pe guworo cal ma kicweyo ki jabu meno." Ci omiyo buk man bot ngat acel acel ma onongo tye i kilaci. Lutino kwan luwote apar acel mukene dok onongo gimito buk man. I kare ma latin anyaka man oniang ni Jehovah omiye teko ki ryeko me miyo caden iyo mucwiny i kom lok man, cwinye obedo yom adada.
Ka inino mo cwinyi otur pien itamo ni Jehovah pe paro piri, lwod lok i kom wang Baibul magi ma kikwanyo ki i Jabuli 34:17-19; 55:22; ki 145:18, 19. Peny jo ma dong gutiyo pi Jehovah pi kare malac i kit ma Jehovah okonyogi kwede. Ci dok ka imito ni Lubanga okonyi, tit bote gin ma tye i cwinyi. Ibineno kit ma Jehovah 'paro piri' kwede.


GIN MUMIYO PIRE TEK: Kadi bed kit me cako lok ma tye i yub me cokke twero bedo me kony mada, ento obedo mere tam ma kimiyo. In omyero iti ki lok ma megi. Oromo bedo ni itye ki tam mapat me cako lok ma nongo rwatte ki kwo ma kabedowu. Ka tye, ci i nge kwano magajin, nen kong kit me cako lok, ka dok inen vidio ma nyuto kit me cako lok, ka dong iromo tic ki tam ma kimiyo kany me yubo kit me cako lok piri keni maber.
KIT ME TIMONE:
Penye kekeni ni, 'Tika an amito tic ki kit me cako lok acel ma kimiyo-ni?'
EYO
Yub lok mukwongo ma ibiwacone. I nge moto mot, tit tyen lok me limmi i yo macek. (Me labolle: "An abino ka limowu pien . . . ")
Tam lok ma ibiwacone i nge penyo lapeny, i nge kwano ginacoya, ki dong i nge miyo magajin. (Me labolle: Me donyo i ginacoya, iromo wacci, "Lagam i kom lapeny meno nonge i ginacoya man.")
PE
Yer pwony mo ki i magajin ma gudo cwinyi ki ma bigudo cwiny dano me wang ticwu bene
Mok tammi i kom lapeny ma tugo cwiny dano ma ibipenyone me cako lok, ento lapeny meno pe myero okel lewic i kom rwod ot. (Me labolle: Lapeny ma katti i pot karatac 2 me magajin.)
Yer Ginacoya ma ibikwanone. (Ka ibinyuto magajin me Awake! iromo yero me kwano ginacoya nyo pe, pien magajin man kiyubo pi jo ma gitye ki ngec manok i kom Baibul dok mukene pe gigeno dini.)
Yub lok mo macek ma tito kit ma rwod ot binongo kwede adwogi maber ki i kwano pwony man
I YO MAGI DUCU
Yub lapeny ma ibigamone ka idok cen ka lim
Co piny lok ma twero konyi wek wi pe owil i kom gin ma imito wacone ka idok cen


Paulo ki Cira gupako Jehovah ki wer i kare ma gitye i buc. (Tic 16:25) Labongo akalakala mo, wero wer ojingogi me ciro atematema man. Wan kono i kareni? Wer ma wawero i cokkewa kacel ki wer ma nonge i JW Broadcasting gitwero cuko cwinywa dok gikonyowa me gwoko gennewa ka watye i atematema. Ento ma pire tek loyo, gikelo pak bot Jehovah. (Jab 28:7) Kicuko cwinywa ni wamak wer mogo ki wiwa. Tika dong itemo timo man? Watwero tic ki woro pi jo me ot me wero wer magi ki makone i wiwa.
NEN VIDIO MA WIYE TYE NI LUTINO GIPAKO JEHOVAH KI WER, I NGEYE GAM LAPENY MAGI:
Adwogi maber ango ma wanongo ki i wero wer me Ker-ri?
Dipatmen me mako dwan ki vidio giyubbe nining me mako wer?
Lutino ki lupacogi giyubbe nining me wero wer?
Wer mene me Ker-ri ma imaro loyo, dok pingo?


Kadi bed Petero oloko ki cwiny maber, ento Yecu otiro tam marac pa Petero cutcut
Yecu onongo ngeyo ni man pe obedo kare me 'paro pire' kene. Catan onongo mito ni Yecu obed ma wange pe twolo i kare marac meno
Yecu onyuto jami adek ma omyero watim ka wamito ni cwiny pa Lubanga otelwa. Timo jami magi kwako ngo?
Kwere kekeni:
Ting yat-ti:
Medde ki lubo kor Yecu:


"PE ILOK kweda," lamera matidi ma nyinge Araceli, odange i wiya. "Pe amito winyo lok mo keken madok i kom diniwu-ni. Twero kela two. Adegi adada!" Kadi bed ni meno mwakana dong tye 91, wiya pud po i kom lok man ma ocwero cwinya tutwal-li. Ento Latitlok 7:8 waco ni, "agikki me jami ber kato acakkine," meno aye gin ma otimme i koma.—Felisa.
Felisa: Adongo i gang ka ma jone ludini adada. Ki lok ada, wadina 13 kulu gubedo padi me dini pa Katoli. Papa John Paul II bene bene aye owiro latin pa nero mamana, padi mo ma obedo lapwony i cukul pa Katoli i kare ma pud kwo, me bedo i kin jo maleng ma gikwo i polo. Gangwa onongo obedo gang me can. Babana obedo ngat ma liyo nyonyo, dok mamana obedo lapur. An aye ma abedo latin kayo i kin lutino aboro.
Lweny mo ocakke i lobo Spain i kare ma atye ki mwaka 12. I nge lweny meno, kitweyo babana i buc. Kit ma en onongo cwako lok ni dano ducu myero gubed ki twero ma rom-mi, man ocwero cwiny ludito ma giloyo loc aconya i gamente. Mamana onongo tute me nongo cam piwa, pi meno lareme mo omine tam ni ocwal lumegina adek matino—Araceli, Lauri, ki Ramoni—i convent ma tye i Bilbao i lobo Spain. En owaco ni olo ki kunu pe gibibuto kec.
Araceli: I kare meno onongo watye ki mwaka 14, 12, ki dong 10 keken, a ki gang obedo tek adada. Ki i Bilbao wabedo ka gwoko lengo me ot. I nge mwaka aryo, corre gukobowa i convent mukene madit ma tye i Zaragoza ka ma kigwoko iye jo mutii. Ticwa onongo me dunyo jokon wek obed maleng, man onongo tic matek adada pi jo matino.
Felisa: I kare ma lamera ocito i Zaragoza, mamana gin ki padi ma onongo bene tye nera dok guwacci an omyero acit ka tic i convent ka ma lumegina onongo gitye iye-ni. Gutamo ni timo meno bitera ka mabor ki bot awobi mo me kin gang ma onongo tye ki miti i koma. Kit ma an onongo ngat ma ladini tutwal-li, ajolo tam me bedo i convent pi kare mo ki yomcwiny madit. Nino ki nino onongo acito ka gamo Micaa, dok bene onongo amito bedo lamiconari calo omarona madit ma onongo tye ka tic i Afrika.
Pe tye gin mo keken ma corre gutimme me tugo mitina me tic pi Lubanga i lobbe mukene, dok kwo me convent onongo weko awinyo calo atye i mabuc. I nge mwaka acel, amoko tamma me dok gang wek acit agwok nera ma obedo padi-ni. Medo i kom gwoko jami me gang, abedo ka lego Rojari kacel kwede nino ducu. Onongo amaro gwoko ature ki ruko bongo i kom cal pa labikila Maria ki pa "lucaden remo" mogo.
Araceli: Lacen, kit me kwowa i convent olokke woko. I nge kwongena mukwongo, corre ma kunu gumoko tamgi me poko kinwa wan lumego-ni woko. Ramoni odong i Zaragoza, Lauri kitero i Valencia, ki dong an kitera i Madrid, ka ma dok akwonge tyen me aryone. I convent me Madrid onongo gigwoko iye lutino kwan, jo mutii, ki dong welle mukene, pi meno onongo tye tic mapol adada ma myero watim. An onongo atiyo ka ma kigwoko iye lutwo.
Ki lok ada, onongo atamo ni kwo pa corre obedo kwo mamwonya adada. Abedo ki miti matek me kwano ki dok niang matut lok ma i Baibul. Ento pe tye ngati mo ma onongo loko i kom Lubanga nyo Yecu, dok bene pe watiyo ki Baibul kadi kicel mo. Apwonyo mere leb latin, ki lok i kom kwo pa "lucaden remo," ki dong abedo ka woro Maria. Mapat ki meno, jami ducu ma onongo watimo onongo obedo tic ma mito tek kom keken.
Acako bedo ki par, ci aloko ki ngat ma onongo tye macalo lawi corre. Awacce ni konye pe me tic matek me pongo jeba nyo kicaa pa jo mukene ma kun jo me gangwa bene gimito kony. En opungo wiya i ot mo ma tye calo mabuc, ki gen ni biloko tamma nyo miyo abedo ki lworo me a woko ki i convent.
Tyen adek kulu, gugonya me nenone kace pud amito a woko ki i convent. Pien onongo dong amoko tamma woko, guwacca ni aket i coc ni: "Amito a woko pien amito tic pi Catan ma ka Lubanga." Abedo ki ur madit pi gin ma onongo gimito ni atim, dok kadi bed ni onongo amito a woko ki i convent cutcut, onongo pe atwero coyo lok meno matwal. I agikkine apenyo pi padi mo wek atuc bala bote, dok atitte jami ducu ma otimme. En oketo yub wek kidwoka cen i convent me Zaragoza. I nge bedo kunu pi dwe mogo manok, dong kiye ki an me weko convent. Cutcut i ngeye, Lauri ki Ramoni bene gua woko ki i convent.
BUK MA "KIGENGO" OPOKO KINWA
Felisa: Lacen anyomme ci wakobo i Cantabria. Pud onongo acito i lego Micca kare ki kare, dok i Ceng Cabit mo acel awinyo ka kiwaco lok angeya mo ki i wi abam ma oweko abedo ki ur madit adada. Padi mo odange ki gero ni, "Kong wunenu buk man!" ci ocimo buk me "Lok Ada ma Tero Dano i Kwo ma Pe Tum" ["Truth That Leads to Eternal Life"]. En omedde ni: "Ka ngati mo omini, mi bota nyo bol woko!"
Onongo apeke ki buk meno, ento atye ki miti iye adada. I nge nino mogo, Lucaden aryo gudwongo doggolana ci gumina buk man ma onongo "kigengo-ni." I dyewor meno cutcut, akwano bukke, dok i kare ma dako ma omina-ni odwogo, aye me cako kwano Baibul kwede.
Lok ada otugi gudo cwinya cutcut. Mit kom ma onongo atye kwede pi dinina olokke odoko cwiny me maro Jehovah kacel ki arima i ticwa me pwony. Anongo batija i 1973. Kadi bed ni meno onongo pe atye ki kare muromo me nywako lok ada ki jo me gangwa, atimo gin ma onongo atwero. Kit ma atito kwede i acakki lokka, gukwero niyena-ni lajwac, tutwalle lamera Araceli.
Araceli: Jami maraco ma otimme i koma ki i convent oweko onongo cwinya kec adada. Ento, pud amedde ki wot i lega Cabit ki Cabit, dok bene nino ki nino onongo alego Rojari. Onongo pud atye ki miti madit me niang Baibul, dok bene alego Lubanga ni okonya. Ento i kare ma lamera Felisa otitta pi dinine manyen-ni ki niye matek adada, ki tung bota onongo nen calo ki tye ka bwolle abwola. Akwero i wange lajwac.
Lacen i nge mwaki mogo, adok cen i Madrid ka tic ci bene anyomme woko. I kare mo, acako bedo ki akalakala. Aniang ni jo mapol ma giwoto i lega kare ki kare pe giketo gin ma gipwonyo ki i jiri i tic. Agiko wot i kanica. Aweko bedo ki niye i kom "caden remo," tuco bal nyo lok i kom mac me kapiny-nyi. Dok awango cal apaya ducu ma onongo atye kwede. Pe onongo angeyo kace atye ka timo gin matir. Cwinya otur adada, ento pud amedde ki lega bot Lubanga kun awacce ni: "Amito ngeyo in maber. Konya ba!" Wiya opo ni Lucaden pa Jehovah gubino i doggolana tyen mapol adada, ento pe ayabo doggola. Onongo pe ageno dini mo keken.
I acakki me 1980, lumegina Lauri, ma onongo bedo i lobo France kacel ki Ramoni ma onongo bedo i lobo Spain, gucako kwano Baibul ki Lucaden pa Jehovah. Atamo ni meno kitye ka bwologi kit ma kibwolo kwede Felisa-ni. Lacen, arwatte ki jiranina mo acel, ma nyinge Angelines, ci wadoko lurem macok. En bene onongo tye Lacaden pa Jehovah. Kare ki kare, Angelines gin ki cware onongo gicuko cwinya me kwano Baibul. Guniang ni kadi bed anyuto ni atye ki akalakala mapol, ento atye ki miti matek me nongo ngec i kom lok ma i Baibul. Lacen, awaccigi ni: "Aya, dong aye kwano Baibul. Ento abikwanone keken ka wuye ni ati ki Baibul ma mega!" Kun aloko i kom Baibul ma kigonyo i leb Nácar-Colunga.
BAIBUL ORIBOWA KACEL
Felisa: I kare ma kibatija an i 1973, onongo watye Lucaden 70 i boma me Santander—boma madit i Cantabria, i lobo Spain. Wang ticwa onongo tye malac adada, pi meno onongo wawoto ka tito kwena ki bac ka dok walokke i mutoka madit wek watit kwena ka ducu. Watito kwena i caro ki caro nio ka walimo ducu ma gitye i caro miya mapol ma tye i kabedo meno.
I mwaki mukato angec, dong anongo mot me kwano Baibul ki dano mapol, ki bene konyo dano 11 me nongo batija. Polgi onongo gitye Lukatoli. Kit ma onongo an bene con abedo Lakatoli-ni, angeyo ni diyo cwiny ki niang matut mitte. Aniang bene ni kare mitte botgi me weko jami mapol ma onongo giye iye-ni, dok bene Baibul kacel ki cwiny maleng pa Jehovah omyero ogud cwinygi wek guniang lok ada maber. (Ibru 4:12) Cwara Bienvenido, ma onongo obedo abili onongo batija i 1979, ki mamana bene ocako kwano Baibul ma peya ot.
Araceli: Onongo atye ki akalakala i kare ma acako kwano Baibul ki Lucaden. Ento i kare ma amedde ki kwano Baibul, aniang ni keccwiny ma onongo atye kwede-ni ocako rweny woko motmot. Gin ma oyomo cwinya adada i kom Lucaden aye ni gin giketo jami ma gipwonyo i tic. Niyena oleyo kaka akalakala ma onongo atye kwede-ni, dok cwinya ocako bedo yom. Kadi wa jiranina bene guwacca ni: "Araceli, medde ki dini ma iyero-ni!"
Wiya po lega ni: "Apwoyi Jehovah, pe me ilo cingi woko i koma ki dok me miya kare me nongo gin ma onongo atye ka yenyone—ngec me ada ma tye i Baibul." Awaco bot lamera Felisa ni otimma kica pi lok marac ma onongo awacce-ni. Nyamo lok me Baibul ki yomcwiny oleyo ka wang pyem ki laro lok. Anongo batija i 1989 ma atye ki mwaka 61.
Felisa: Dong atye ki mwaka 91; atye bene dato dok ape ki kero ma onongo atye kwede con-ni. Ento pud akwano Baibul nino ducu, acito i cokke ka awinyo maber ber, dok bene anongo yomcwiny i nywako i tic me pwony kit ma atwero kwede.
Araceli: Twero bedo ni pien yam abedo corre, amaro tito kwena bot padi ki corre ma arwatte kwedgi i ticwa me pwony. Dong aweko gin akwana mapol botgi dok bene wanywako lok kacel kwedgi. Wiya po i kom gin ma padi mo acel owacca, i nge limme tyen mapol: "Araceli, an aye lokki ni ducu, ento kwene ma dok atwero wot iye ki mwakana-ni? Ngo ma padi luwota ki lugangwa gibiwacone? Agame ni: "Lubanga kono biwacci ni ngo?" En oyengo wiye ki cwercwiny, ento i kare meno en onongo peya omoko tamme me cako yenyo lok ada.
Wiya po i kom gin mo ma otimme i kwona ma pire tek adada—meno obedo tyen mukwongo ma cwara owacci emito wot kweda i cokke. Kadi bed ni mwakane onongo dong kato 80, pe omedo ki keng cokke mo keken nicakke i nino meno. En okwano Baibul ci odoko latit kwena ma pe onongo batija. Wiya po ki yomcwiny kare mogo ma wabedo ka tito kwena kacel kwede. En oto ma onongo odong ki dwe aryo me nongo batija.
Felisa: I kin yomcwiny madit loyo ma atye kwede aye neno ka lumegina ma onongo kong gukwero lokka-ni, gulokke gudoko lumegina me cwiny. Pud dong wanongo yomcwiny ya, inyamo jami mapol kacel i kom Lubangawa me amara Jehovah ki Lokke! Kombeddi-ni an ki lumegina dong watye acel i yo me cwiny. *
^ para. 29 Araceli, Felisa, and Ramoni—ma mwakagi tye 87, 91, ki 83, pud gitye ka medde ki tic pi Jehovah ki mit kom nio wa i kareni. Lauri obedo lagen bot Jehovah nio wa i tone i 1990.