This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?
https://www.scribd.com/doc/86454337/Atjeh-Bak-Mata-Donja-atjehcyber
10/13/2012
text
original
Keunarang Tengku Hasan M. di Tiro
1968
INSTITUTE ATJÈH DI AMÈRIKA
========================== Hak Peungarang Teutap bak Droë ===========================
Asoë Kitap
I. II. III. IV. V. VI. VII.
Narië Peu Intat. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wilajah Keuradjeuën Atjèh . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3 7
Prang Deungon Beulanda: Taraf Phôn 5 April – 23 April, 1873 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 Prang Deungon Beulanda:711 Taraf Keu Dua Désèmbèr, 1873 – Désèmbèr, 1911 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35 Prang Deungon Beulanda: Taraf Keu Lhéë Désèmbèr. 1911 – Mart, 1942 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51 Peuë Akibat Prang Deungon Beulanda keu Geutanjoë Bansa Atjèh . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57 Keumeurdéhkaan den Keumakmuran . . . . . . . . . . . . . . . . . . 64
maka bansa geutanjoë keumeung hantjô. njang ka geupeudong lé éndatu geutanjoë turôn-teumurôn meuribèë thôn njang ka u likôt keu teumpat hudép. njang wadjéb tapham uroë dan malam. dan nasib Nanggroë Atjèh njoë ateuëh rhuëng dônja. maka geutanjoë tadjak seutot bansa gob njang akibat djih hana laén nibak keunong tipèë. dan keu teumpat meuneu'èn geutanjoë aneuk-tjutjo geuh. Meunjo geutanjoë tangiëng droëteuh lagèë saboh bansa njang hina. bôh di Iërupa atawa di Amérika. nasib keuturônan bak masa ukeuë. ta tu'oh atô rumoh dan Nanggroëteuh. meugah dan meurdéhka. njang pantang djipeulamiët lé bangsa laén.I NARIT PEU INTAT PAKRIBAN GEUTANJOË ATJÈH TANGIËNG DROËTEUH? Njoë keuh saboh sueuë njang rajek that keu geutanjoë bansa Atjèh bak masa njoë. njang ka meuribèë thôn hudép mulia. keu teumpat maté. Sabab meunjo tangiëng droëteuh lagèë saboh bansa njang hina. meunjo tangiëng droëteuh bangai. njang ta teupeuë peuë keupeunténgan droëteuh. bôh bak binèh Kuta Aneuk Galông. geutanjoë na basa droëteuh: basa Atjèh. Nanggroë Atjèh keumeung makmu teuma dan bansa Atjèh han lham ateuëh rhuëng dônja. Geutanjoë Atjèh na saboh bansa ateuëh rhuëng dônja lagèë bansa-bansa laén tjit: geutanjoë na Nanggroë droëteuh: nanggroë Atjèh. njang ka geupeugot lé éndatu teuh. njang hana sapeuë kureuëng nibak bansa laén. njang djeuët gob peurintah wie-uneun. Teutapi meunjo geutanjoë tangiëng droëteuh lagèë saboh bansa njang mulia lagèë teuladan njang ka geubri lé éndatu teuh maka geutanjoë han sagai tatém djipeurintah lé bansa gob njang tamong u Nanggroë geutanjoë. njang ta teupeuë hak droëteuh. Nanggro Atjèh njoë na keuh ibarat saboh kuta raja. nan geutanjoë keumeung gadoh. 3 . Njoëkeuh pusaka njang handjeuët sagai tatuwo. njang kon ngeut. njang tém. bôh bak gaki Seulawah. maka hana lé seumangat pahlawan. geutanjoë na riwajat droëteuh: seudjarah Atjèh. geutanjoë Atjèh keumeung meubeudoh keulai. njang djeuët gob peu-ngeut. bôh bak putjak Geureudông. uroë dan malam. njang kon leumoh. Nanggroë Atjèh njoë keumeung djeuët keu djadjahan gob. njang beuho. maka hana 1é tjita-tjita dan seumangat keu mulia. Seumah bansa laén. Sabab bak djeunaweuëb geutanjoë ateuëh sueuë njoë meugantung nasib bandum geutanjoë bak masa njoë. dan bangsa geutanjoë keumeung djeuët keu bansa lamiët gob. meunjo tangiëng droëteuh leumoh. njang leumoh. Meunjo geutanjoë tangiëng droëteuh sibagoë saboh bansa njang mulia. njang kon rnulia. beungoh-seupot. pat njang ta duëk. njang tém teurimong peurintah nibak gob njang teuka. maka meunjo tangiëng droëteuh lagèë njan.
njang ubé buët. hana phét njang nan geutém rasa. Hana ta teupeuë lé peuë njang ka teudjadi di Nanggroë Atjèh njoë 50 thôn njang ka u likôt. Teuladan njang ka geubri keu geutanjoë aneuk-tjutjo njoë na keuh mutlak that. ka gadoh taloë njang djeuët peusambông geutanjoë deungon keuturônan njang ka u likôt. nanggroë pusaka njoë. geutanjoë keuturônan Atjèh njang lahé watèë Iheuëh prang njan. Dalam arti seudjarah.Kuta njang tjeudaih that njoë. hana meuho Tunong Barôh. ban silingka laôt masén. ka gadoh hubôngan deungon keuturônan Atjèh njang hudép jôh gohlorn prang. hudép geutanjoë handjeuët han deungon keumuliaan. Seudjarah geutanjoë peunoh deungon tjeunto dan teuladan pakri ban éndatu geutanjoë geu ngiëng droë geuh. njang phôn mulai bak thôn 1873 dan barô habéh bak thôn 1937. pakriban gob njan geu 4 . hudép ateuëh rhuëng dônja njoë kon asai na hudép mantong. diteungoh laôt Tawa. Eleumèë éndatu hana geuteumeung peutren bak tjutjo. Teutapi di geutanjoë seudjarah teuh ka gadoh bandum dalam awo. peuë lorn 5000 thôn njang ka ka. bôh deungon djalan diplomasi. Hana jum njang han geutém bajeuë. dan bak djeuëb-djeuëb na baja keu bansa. bah that pih njawong geutém bri deungon suka rila bak peulara tanoh mulia. bôh deungon geumuprang. njang meuasoë blang idjô. keureuna bandum geupiléh maté mulia dalam mideuën prang nibak hudép hina dimijub Beulanda. Lagèë tjit ka geupeuingat dalam hikajat éndatu geutanjoë: Hadjat lôn. Ureuëng bako kabéh maté. keuturônan barô njoë ka gadoh meunumat. hana sôsah njang han geutém tanggông. bansa Atjèh njoë pantang djipeurintah lé bansa laén. hana ta tukri pakri ban tatjok langkah njang seulamat keu geutanjoë sibagoë saboh bansa dan keu Atjèh sibagoë saboh Nanggroë. Tunong Barôh. aneuk. Peudoman njang peutunjok djalan keu djeuëp-djeuëp bansa dalam hai njang lagèë njoë njan keuh seudjarah djih. ka geupeudong dan ka geupeutheun meuribèë thôn nibak djirampaih lé bangsa laén. Padahai. hana meusidroë peumimpin rajek bansa geutanjoë njang mantong hudép. geutanjoë leubèh djroh maté nibak hudép hina dimijub peurintah bansa gob. Tadong beukong. kitab-kitab ka béh djitôt lé kaphé. 'eleumèë seudjarah droë teuh keuh njang ék bri djeunaweuëb keu geutanjoë peukara peuë njang peureulèë ta peubuët bak tiëp-tiëp watèë. gunong meu-tjukèh awan. (Putroë Peukison) Sabab peurnimpin-peumimpin geutanjoë ka habéh rneugulé dalam mideuën prang. Malaya dan Djawa. pakri ban gob njan geu ngiëng bansa-bansa laén di Sumatra. Bak watèë Ibeuëh prang raja deungon Beulanda. Beu meuglong. pakri ban gob njan geu peubuët watèë bansa dan Nanggro Atjèh njoë na dalam baja. pakri ban gob njan geubri meunalaih keu buët bansa laén. Keuturônan barô njoë hudép dalam seupôtseupeuët. handjeuët bantah dan hana geuprèh djeunaweuëb nibak geutanjoë: beugi keuturonan Atjèh. Timu Barat. Lagèë geupula. politék dan adab.
nibak tapeunjata droëteuh meurdéhka keulai. "Zeifbestuurder" djeuët keu "Tjokan". Djawa ka djitjok teuma lé Beulanda. na dalam seupôt-seupeuët peukara politék dan peukara mat nanggroë teuh. "Suntjo". seudang ban saboh "Hindia Beulanda"--njang djinoë ka djibalék nan keu "Indonesia" njang makna djih "Pulo Kléng" atawa "Pulo Hindu" --ka djitjok keulai lé Beulanda. nanggroë Atjèh njoë rhet keulai bak djaroë droëteuh. lagèë ka ta meuteu'oh bunoë dilikôt. Bak watèë njan geutanjoë hana soë ék sanggah bak ta peudong hak droëteuh keulai. Peurantjis. bak watèë Djeupang pih ka talô prang. adak meu ta teupeuë peuë njang djroh keudroëteuh. pakriban buët éndatu. keureuna geutanjoë ka djeuët keu bangai that. "Bupati". Teuma. Beulanda dah rakan-rakan djih). hana ta teupeuë peubuët peuë njang djroh keu droëteuh bak watèë njang peuntèng that njan. Djadi kurban dan peungaba éndatu geutanjoë kon na tangui keu droëteuh bak peutheun keu meurdéhkaan nanggroë Atjèh njoë. Teutapi geutanjoë Atjèh bak thôn 1945.ngiëng bansa-bansa iërupa dan Amèrika. Djinoë nan-nan djaroë-gaki gob njang mat nanggroë geutanjoë ka djigantoë teuma deungon basa Djawa. geutanjoë tadjak seutot Djawa dan tapeugot droëteuh keudjaminan atawa "borg" Djawa bak mata dônja. "Guntjo"." 5 . Inggréh. Geutanjoë na keuh lagèë ureuëng ka gadoh akai. geutanjoë ureuëng Atjèh dan Nanggroë Atjèh njoë djitjok lé Djeupang. bak watèë ureuëng Beulanda djipeutalô lé ureuëng Djeupang. tanoh njang han ék djipeutaklôk lé Beulanda. "Guntjo". Djinoë barô ta teupeuë padum na jum njang pajah tabajeuë keureuna hana 'eleumèë njan. Njoë keuh saboh tjeunto dalam seudjarah dônja. "Controleur". Meunankeuh. Nan-nan gob njang mat nanggroë dan djaroë-gaki djih meugantoë nibak basa Beulanda keu basa Djeupang: "Gouverneur". dan pajah djih meunjeurah bak pihak Meusjarikat (Amèrika. "Suntjo" ka djeuët keu "Gubernur"(djitjuë nibak basa Beulanda). Beulanda han djidjeuët gisa lé beureukat peungaba éndatu. Teutapi Beulanda bak watèë njan han djidjeuët teuka keulai keunoë u nanggroë Atjèh keureuna peungaba buët éndatu geutanjoë. "Wedana. Adak meugeutanjoë hana teungeut. dan peuë njang ka geu peugot bak peutheun dèëlat bansa dan Nanggroë Atjèh njoë. "Tjokan". buët ureuëng tjhik teuh njang ka maté bri peulindông keu keuturônan njang mantong hudép nibak baja djipeuék prang lé musôh. nanggroë Atjèh njoë tabri djih ngui sibagoë bukti tanoh de facto djih bak dônja. Meunankeuh. Bandum 'èleumèë njoë ka hana lé bak djaroë geutanjoë keuturônan Iheuëh prang deungon Beulanda njan. dan laén lom lagèë njan. teutapi ta bri djingui lé Djawa bak peutheun keumeurdéhkaan droë djih dan keuneuleuëh djidjadjah geutanjoë teuma. teuntèë geutanjoë ka ta peunjata ladju bak dônja bahwa nanggroë Atjèh meutuah njoë ka meurdéhka keulai lagèë djameun kon sabé ateuëh rhuëng dônja. pada hai masa njang ka u likôt njan na keuh sibagoë tanglông njang ék peupeungeuh djalan keu masa ukeuë. Sukarno ka djimeunjeurah lagèë aneuk manok.
sibagoë seunambông taloë njang ka putôh deungon masa djameun. Dan hudép deungon mulia maknadjih hudép deungon meurdéhka. nibak meureutôh-reutôh keunarang laén dalam basa Inggréh. Peurantjis."Tjamat" dan laén lagèë njan. Deungon ta teupeuë pakri ban Atjèh BAK MATA DÔNJA dan pakri ban bansa-bansa laén ban saboh dônja djingiëng geutanjoë Atjeh. hudép dimijub peurintah bansa laén kon mantong hana mustahak. sibagoë saboh tutuë njang peusambông masa njang ka u likôt deungon masa ukeuë. maka 'eleumèë njoë meutulông keu geutanjoë keuturônan Atjèh bak masa njoë bak ta ngiëng 6 . geupham keulai pakriban dônja njang ka geupeudong Ié éndatu. Njoë bandum na keuh alamat peundjadjahan bansa gob ateuëh bansa geutanjoë njang handjeuët han tasampôh beu gléh nibak muka nanggroë Atjèh. Istanbul (Turki). Peuë lom saboh strategi politék dan militè Beulanda bak djimuprang deungon geutanjoë. Hana gah bak hudép lamiët. dan pakriban bak watèë njan geutanjoë Atjèh gob thèë na ban saboh dônja. Djeureuman. London (Inggréh). Beulanda. Ka trang. njakni deungon djalan ta peu hantjô peurasaan keu muliaan dan keutinggian bangsa Atjèh njan. dan djitjuba tôp bak geutanjoë peuë njang bangsa lerupa njang laén piké teuntang bangsa geutanjoë. Djadi Beulanda pih djiteupeuë meunjo geutanjoë mantong ta ngiëng droëteuh lagèë saboh bansa njang mulia geutanjoë han ta tém sagai meunjeurah dan han ék djih djadjah. teutapi mustahé beugi geutanjoë njang darah Atjèh na ilé dalam tubôh teuh. Risalah Atjèh BAK MATA DÔNJA njoë ka ulôn susôn keu ureuëng muda dan aneuk dara Atjèh bak watèë njoë. Njoëkeuh sabab maka nanggroë Atjèh dan bansa Atjèh meurdéhka dan mulia sabé ateuëh rhuëng dônja. pakriban keumuliaan njang ka geuteumeung. hana laén nibak njoë: leubèh got ta maté bak ta peudong keu muliaan agama. Paris (Peurantjis). agam dan inong. Le that buku njang gob tuléh teuntang Atjèh dalam basa Meulaju meu asai nibak peuë njang ka djituléh Ié ureuëng Beulanda. Madrid (Spanjol). Italia dan Arab njang ka ulôn teumeung dalam meuthôn-thôn parèksa dalam keuneubah kitab-kitab djameun di Lissabon (Portugéh). New York dan Washington (Amerika). njang ka geuseutot lé éndatu geutanjoë trôk 'an naphaih geuh njang keuneuleuëh. Asoë buku njoë teusadja teupiléh nibak padum-padum boh tuléhsan keunarang ureuëng lerupa dan Amerika teuntang hai nanggroë Atjèh bak masa njang ka u likôt. supaja ureuëng muda Atjèh. Keu geutanjoë bansa Atjèh djalan hudép tjit saboh sagai: hudép deungon mulia. lagèë kheun Snouck Hurgronje hana laén nibak "hun superioriteitswaan te ontnemen". bangsa dan Nanggroë Atjèh njoë nibak hudép djeuët keu lamiët bansa laén. ureuëng Beulanda sabé djitjuba peu ubit arti geutanjoë Atjèh dalam dônja. Portugéh. Wasiët seudjarah geutanjoë njang ka meribèë thôn. djadi meu asai nibak musôh geutanjoë.
Meyers groszes Lexikons. na geupeugah tjit bataih Keuradjeuen Atjèh bak watèë njan. II WILAJAH KEURADJEUËN ATJÈH Dalam hikajat Malém Dagang njang peugah riwajat prang Atjèh deungon Portugéh bak thôn 1629. Bataih njang ka geupeunjata dalam hikajat Malem Dagang njan ka djipeusah tjit dalam kitab Djeureuman. erstreckte sich sein Gebiet längs der Wesküste Sumatra s bis Benkulen und längs der Osküste bis Kampar während ein Teil der angrenzenden Binnen länder und Halbinsel Malakka ihm Tribut zahlte. watèë Keuradjaan Atjèh njang mulai teudong deungon raja bak abad keu 16. 15 Mart. Pirak. lagèë njoë: Bak phôn abad keu 17. rot Tunong trôh u Bengkulèn. als das Anfang des 16 Jahrh. Laén nibak buku Malém Dagang njan goh lom na ta teumeung buku Atjèh njang peugah peukara bataih Keuradjaan Atjèh. na bak putjak keubeusarandjih. mangat ék ta peugot peuë njang ka reuloh. mangat ta tu'oh hudép dan ta tukri maté lagèë njang patôt keu saboh bansa njang mulia. Meunantjit.droëteuh lagèë saboh bansa njang mulia. 1968. Teutapi sjukô keu Tuhan. Seudang di Tanoh Meulaju. ôn 63.* * "Anfang. 7 . nanggroë Djohor. ta peugisa peuë njang ka gadoh.. begründete Reich Atschin auf seiner Höhe stand. dan Tanoh Seumeunandjong Meulaju na tanoh djadjahan Atjèh. Teungku di Tiro New York. djiléd II. luwaih wilajah Keuradjaannjan di panté Barat pulo Sumatra trôh u Bengkulen dan dibagian Timu Sumatra trôih u Kampar. des 17 Jahrh. Keudah dan Perlis rôh dalarn wilajah Keuradjeuën Atjèh tjit. njang teudong nibak leubèh siteungoh pulo Sumatra: rot Timu trôh u Kruëng Kampar. Phang. atawa ka na teutuléh teutapi ka gadoh dalam awo. ka gob thèë na ban saboh dônja dan ka gob tuléh dalam sigala basa. seudang saboh bagian tanoh njang toê deungon njan. peuë njang geutanjoë Atjèh keudroë teuh ka tuwo bak ta tuléh. " Meyers groszes Lexikons.
" C.000 teuntra laôt.Ahli seudjarah Peurantjis. 1874. Paris. de Magnin. Meunantjit Atjèh peudong hubôngan deungon bandum nanggroë ban silingka Laôt Hindi. djibri peunjata peukara geutanjoë bangsa Atjèh lagèë njoë: "ureuëng Atjèh na saboh bansa njang paling rajek kuasa di pulopulo Asia Timu bak akhé abad keu 16 trôk'an peuteungohan abad keu 17. ** " Vers la fin du XVIe siècle et jusqu' à la moitié du XVUe. ils avaint étandu leur prépondérance sur les i`lesde la Sonde. "Atchin ou Achem"."** *" En 1582. geutuléh. * Seudang dalam buku-buku Peurantjis njang laén dalam abad keu 16 dan 17 tiêptiëp djiseubôt nan Atjèh djipeunjata sabé bahwa nanggroë Atjèh na keuh saboh nanggroë njang paléng rajek kuasa di Asia Timu njoë. dan ateuëh saboh bagian tanoh Seumeunandjông Malaka. kitab raja Larouse Grand Dictionnaire Universelle. ils étaient en relation avec tous les pays que baigne l'océan Indien depuis Ie Japon jusqu'à l'Arabie. La lutte qu'il soutinrent contre les Portugais établis à Malacca depuis Ie commencement du XVIe siècle jusqu'au milieu du XVIIe siècle n'est pas une des pages les moins glorieuse de l'histoire des Atchinois." Larouse Grand Dictionnaire Universelle.000 marins. Bak thôn 1586 sidroë Radja Atjèh geudjak prang ureuëng Portugéh deungon saboh armada njang teudong nibak kira-kira 500 boh kapai prang deungon 60. En 1586. de Magnin. Bak thôn 1582 ureuëng Atjèh ka geupeuluwaih dairah peungarôh keukuasaan geuh ateuëh pulo-pulo Sunda. La Grande Encyclopédie. Paris. sur une partie de la presqu'iie de Malacca. C. 8 . dan mulai nibak nanggroë Djeupang trôk 'an u nanggroë-nanggroë Arab. Peurdjuangan njang geupeugot lé ureuëng Atjèh bak geulawan ureuëng Portugéh njang duëk dalam kuta Malaka mulai phôn bak abad keu 16 trôk 'an peuteungahan abad keu 17. Miseuë djih. thôn 1866. dalam keunarang gob njan "Atchin ou Achem" peukara hai nanggroë Atjèh dalam kitab La Grande Encyclopédie. na keuh saboh bab njang hana kureuëng keubeusaran dan keumeugahan dalam seudjarah bansa Atjéh. les Achins etaient la nation dominante de l'archipel Indien. ôn 70. un de leurs sultans attaque les Portugais avec une flotte d'environ 500 voiles montée par 60. ôn 402. djiléd I. djiléd IV.
" Dalam peuta njan nan Keuradjaan Atjèh teutuléh deungon basa Peurantjis: ROYAUME D'ACHEM. dimijub. T. L'ile de Sumatra est une des plus considerables de l'Asie.... General des Indes. tirées des Relations les plus fideles. " njang maknadjih.. qui est la plus meridionale des Iles de la Sonde apartient presque toute aux Hollandois. C. bataih Keuradjaan Atjèh leumah lagèë njoë: bataih di panté Barat Sumatra na rot Tunong Padang (antara Padang deungon Bengkulen).. "Het Volk van Atjèh". Pirak dan Phang. Damsté." 1708. Djadi beuna that lagèë ka geupeugah dalam hikajat Malem Dagang. karap bandum na tanoh djadjahan Beulanda. dan di Seumeunandjông Tanoh Meulaju trôk u Kedah. Chatelain. dan nanggroë Atjèh na saboh nanggroë meurdéhka njang raja dan meukuasa dalam dônja. Pulo Djawa. " Teupeugot meunurôt 'eleumèë njang paléng barô. en op den Malakaanschen overwal tot over Pera'. van Eerde." Dimijub nan njan na teutuléh teuma: "Dressée sur les Memoires les plus nouveaux et sur les meilleurs Observations. Leubèh 100 thôn *" .. djiléd I. Djawa tjit ka djeuët keu tanoh djadjahan Beulanda. des iles de Sumatra... na teutuléh keuteurang an lagèë njoë: Pulo Sumatra na saboh pulo njang raja that di Asia. Bah that pih Keuradjaan Atjèh bak saboh watèë na Ieubèh luwaih nibak njan. peuneugot ahli 'eleumèë bumoë Peurantjis. bataih di panté Timu Sumatra na bak Kruëng Kampar. De Volken van Nederlandsch Indië.. dalam karangan djih "Het Volk van Atjèh". J. etc.in het begin van de 17de eeuw reikte deze op Sumatra naar het Zuiden tot Palembang en Bengkulen. Peuta njan geupeunan "Carte des Indea de la Chine. sabab dalam peuta-peuta njan trang teurakam bataih dan luwaih wilajah Keuradjaan Atjèh mulai bak abad keu 16 trôk'an abad keu 19 dan trôk'an bak watèë mulai prang deungon Beulanda. ôn 39. njang maknadjih.. wilajah Keuradjaan Atjèh di Sumatra rot Tunong trôk u Palembang dan Bengkulen. njang leubeh djeuoh u Tunong njan. meunurôt ukôran njang betôi that lageë keuadaan njang sibeunadjih. "Peuta India. ka djituléh bahwa "bak awai abad keu 17. (Kalon peuta njan bak on 10). ** Djadi bak thôn 1708.H. T. Rot blah wie. " H. Bak watèë njan. Djakarta. Pahang en Kedah. bak watèë geutanjoë bansa Atjèh mantong teutap meurdéhka. pulo Sumatra. "* Ban-ban njoë ka ulôn teumeung teuma di New York dan di Madrid padumpadum boh peuta tuha beunua Asia njang peunténg that keu geutanjoë Atjèh.. peuta njoë na saboh dokumen njang peunteng that keu seudjarah Atjèh. Batavia est Ie sejour du Gouvernr. pulo Djawa dan laén nibak njan.. 9 **" .. njankeuh teumpat djiduëk Uleë Peumeurintah Kolonial Beulanda.". Java. Salah saboh nibak peuta-peuta njan geu peuteubiet di nanggroë Peurantjis bak thôn 1708. Damsté. dan watèë Iheuëh teusidék deungon teugoh that. Tjina. Java. thôn 1708. seunusôn Prof..
10 .
geutanjoë Atjèh mantong teutap sabé lagèë saboh bansa meurdéhka njang gob thèë na ban saboh dônja.000 ureuëng muda dan aneuk dara Atjèh geutém bri djawong bak peutheun nanggroë Atjèh njoë nibak djidjadjah Ié bangsa gob. dan djipeuduëk di mijub peumeurintah Kolonial Inggréh di India. njoë maknadjih 25 droë nibak tiëp-tiëp 100 droë ureuëng Atjèh inong-agam. militè. Deungon meuteumeung peuta-peuta njoë bandum. luka parah.1937) njang dalam kitab njoë akan ta meuteu'oh dalam Ihèë boh taraf. siteungoh hudép.Iheuëh njan. peuleusu atawa tulèn. bak watèë Djawa ka meu reutôh-reutôh thôn djeuët keu bangsa lamiët gob. teuntang keubeusaran bansa dan nanggroë Atjèh. sabab prang 65 thôn deungon Beulanda njang na keuh ibarat saboh batèë udjoë njang peuteuntèë peuë geutanjoë Atjèh meuh atawa teumaga. dalam sigala basa. Pakon? Sabab dalam prang njan ban saboh dônja ka djikalon pakri ban 250. maka ka tjukôp bukti keu geutanjoë peukara keubeusaran Atjèh bak masa njang ka u likôt. geutém maté bak peutheun 11 . Bak thôn 1816. teutapi deungon keumuliaan dan keuhormatan njang leubèh rajek bak dônja dan bak akhirat nibak njang kaka. Djawa djireubôt lé Inggréh nibak djaroë Beulanda. Meunankeuh. Peuta-peuta njoë peu kong deungon hana ragu-ragu lé peuë njang ka gob tuléh dalam seudjarah dônja. pirak atawa timah. na keuh saboh keudjadian njang Ie that arti keu geutanjoë bansa Atjèh dalam bideuëng seudjarah. siteungoh maté. njakni bak thôn 1811. pulo Djawa njan dji bri pulang teuma lé Inggréh keu Beulanda. njang leubèh siteungoh abad. 1873 Prang geutanjoë deungon Beulanda njang trôk'an 65 thôn njan (1873 . atawa 50 droë nibak tiëp-tiëp 100 meunjo takira ureuëng agam mantong. ekonomi dan adab.23 April. Geutanjoë bangsa Atjèh ka ta beudoh nibak keunong udjoë deungon peudeuëng dan apui njan. dan awak njan meutuka-tuka djaroë nibak saboh po djih keu po djih njang laén. III PRANG DEUNGON BEULANDA: TARAF PHÔN 5 April . politék.
inong dan agam. djituléh lagèë njoë: Bah that pakriban ta prang bansa Atjèh njan. on 1. Kreemer.Nanggroë njoë. 12 . Atjeh. J. inong-agam. on 231. die men te vergeefs in zulk een mate bij eenig ander volk in den Indischen Archipel zou zoeken. * Saboh bansa njang ék djimeudong 65 thôn peutheun nanggroë djih. djiléd I. njang ahli peukara seudjarah Atjèh tjit.C. sabab bak watèë njan geutanjoë Atjèh tjit na kira-kira similiun droë sagai. njang geupeulaku deungon 'eleumèë. goh lom na saboh bansa laén. ka geumuprang bandum na lagèë bintang hu. njang nan ék djipeutaklôk lé gob sipanjang masa. steeds bleef hij onvermoeid om zijn grond voet voor voet te verdedigen. Atjèh. C. Bah that beu Beulanda njang bak wateë njan djeuët keu lawan geutanjoë djimeungaku tjit peukara sipheuët pahlawan geutanjoë Atjèh. meunantjit buët peutheun Nanggroë ureuëng njan. bôh di Timu atawa di Barat njang ék djimeudong lagèë geutanjoë! Bak peutheun dèëlat Nanggroë dan keu muliaan bansa. 'Het valt niet te ontkennen'---zoo drukte generaal Pel zicht uit--'dat hij gestreden heeft met bewonderenswaardige hardnekkigheid en bij zijn verdediging een tact. na keuh saboh bansa njang nan gadoh dalam dônja njoë. kheun Djeundral Pel. ** " Maar welke slagen den Atjeher ook werden toegebracht. uleh H. 'bahwa bansa Atjèh ka geu ôsaha deungon sipheuët njang kreuëh that. Ureuëng njan hana kureuëng nibak pahlawan prang geutanjoë njang paléng rajek that. Saboh bansa njang djitém meudong lagèë njan bak peutheun keumeurdéhkaan droë. lagèë hantom ta kalon bak bansa-bansa laén di pulo-pulo Hindia njoë. Zentgraaf ka djituleh: Na keuh saboh keubeunaran njang handjeuët han ta akui bahwa bansa Atjèh njan. Miseuë djih. awak njan teutap sabé hana hèk bak djipeutheun nanggroë djih tiëp-tiëp sibudju gaki. Sidroë peungarang Beulanda treuk.'" J. Er is onder die atrijdera een zeer grootaantal mannen en vrouwen die den trots van elk volk zouden uitmaken.' ** *" De waarheid is dat de Atjehers mannen en vrouwen in het algemeen schitfcerend hebben gevochten voor wat zij zagen als hun nationaal of religieue ideaal. Zentgraaf. bah that pih mungkén talô prang si uroë-dua." H. bak peutheun tjita-tjita keubansaan atawa tjita-tjita keuagamaan ureuëng njan. keukuatan dan keubit-keubit that. tuha-muda. njang patôt geutanjoë tahe bak ta kalon. Dalam gulôngan peudjuang-peudjuang njoë Leupah that Ie ureuëng agam dan ureuëng inong njang djeuët keu keubanggaan keu tiëp-tiëp bansa. energie en werkzaamheid heeft aan den dag gelegd. Dalam sendjarah dônja. zij doen voor de schitterendste van onze oorlogsfiguren niet onder.Kreemer. 'Hana djeuët soe bantah. na keuh saboh bansa njang kha that dalam dônja njoë.
buku J. geutanjoë keuneuleuëh talô dalam prang 65 thôn njan deungon Beulanda. bah that pih geutanjoë talô keuneuleuëh dalam prang 65 thôn deungon Beulanda. Miseuedjih. Prang njang paléng rajek antara Atjèh deungon Portugéh na bak thôn 1629. 1856. meunjo geutanjoë mantong ta keumeung hudép deungon malia. Beulanda keudroë djih tjit leubèh kajém talô nibak meunang.000 droë teuntra laôt. Lagèë geutanjoë bandum ta teupeuë. Atjèh. njang mantong hudép bandum pluëng pula-pingkui u laôt djak ék kapai gisa u Djawa njang sabé djeuët keu eumpung pantjuri nanggroë gob di Timu njoë. Keu geutanjoë bansa Atjèh. deungon panglima djih djeundral Kohler. kon prang phôn. njakni bak thôn 1873. prang 65 thôn deungon Beulanda njan. "* Meunantjit. London. Jôh goh lom prang deungon Beulanda njan geutanjoë Atjèh ka ta muprang 14 (peuët-blaih) go deungon Portugéh dan 14 go meunang sabé. Pakri ban rajek dan dahsjat prang njan. 13 . njang *" The fleet consisted of 500 sail. Saboh keudjadian njang djitôp that lé Beulanda dalam prang njan. sabab ureuëng hana meunang prang geunab uroë! Tiëp-tiëp bitjah prang akhé djih tjit saboh antara dua: meunang atawa talô. 6n 3.Beutôi. djiteungoh di Kuala Atjèh. Armada Atjèh na keuh saboh armada njang paléng raja ban saboh dônja. bak uroë 5 buleuën April. dalam prang njan geutanjoë kon talô sabé. A Descriptive Dictionary of the Indian Islands and Adjacent Countries. njankeuh keumeunangan geutajoe Atjèh bak phôn prang. deungon 60. Dalam watèë 18 uroë. Meunurôt peuë njang djituléh lé sidroë ahli seudjarah Inggréh. dan hana bansa njang talô sabé. bak watèë Po teu Meureuhom lskandar Muda geudjak prang ureuëng Portugéh di Malaka deungon armada Atjèh njang teudong ni bak 500 boh kapai-prang. bak watèë Beulanda phôn-phôn that djipeuék prang. " John Crawfurd. Djeundral Kohler maté keunong beude Atjèh dan teuntra djih njang bandum teudong nibak sidadu Beulanda toktok. teutapi tan na saboh bansa dalam dônja njang meunang sabé? Hana saboh bansa njang meunang sabé dalam prang. Buku-buku seudjarah Beulanda bandum seungab that peukara mideuën prang Kuala Atjèh njoë. a hundred of which were of greater size than any then constructed in Europe. dan kon prang keuneuleuëh. Njoë keuh sabab maka bandum bansa-bansa dalam dônja njoë djipeugot uroë raja keu tiep-tiep keumeunangan. Bak masa njan. teutapi na tjit keumeunangan geutanjoë njang meusjeuhu ban saboh dônja. njoë bandum djisom that bak geutanjoë lé Beulanda. Kreemer. "sireutôh boh diantara kapai prang dalam Armada Atjèh njan leubèh rajek nibak kapai-kapai prang bansa-bansa Iërupa bak watèë njan. dan padum na rajek talô Beulanda njan. Sabab njan keuh hana bansa njang meunang sabé. Njoë pih saboh meukeusud njang peunténg njang keumeung ulôn peugah disinoë. 1873. teuntra Beulanda njan ka talô prang deungon teuntra Atjèh.
.
Beulanda ka mulai djirasa buët njan na leubèh pajah nibak djisangka bak phôn. The New York Times uroë Sabtu. teutapi rot baroh dan rot timu pulo njan mantong tinggai dua boh nanggroë meurdéhka. "watèë Iheuëh djitjuba tjok padum-padum boh kuta Atjèh. 1873.a decisive battle of history. Amerika dan Djeureuman djipandang keumeunangan Atjèh ateuëh Beulanda dalam mideuên prang Kuala Atjèh njan na saboh keumeunangan ureuëng Asia Timu ateuëh ureuëng lerapa njang phôn-phôn that dalam mideuën prang dalam seudjarah dunia moderen. Su meuriam Atjèh bak watèë njan gob deungo ban silingka dônja Tuhan njoë. tjok istana Sultan Atjèh. 1873 "Saboh keudjadian njang meunarék that haté dalam seudjarah peundjadjahan moderen katrôh ta deungo nibak pulo Hindia Timu. Bak 26 uroë buleuën njang ka u likôt. dan ka na haba teuntra Beulanda ka pajah lakèë bantu u Djakarta. 1873. bandua surat-haba njoë mantong djiteubiët geunap uroë trok'an uroë njoë): PRANG DI SUMATRA Prang Antara Beulanda Deungon Atjèh Haba Mideuën Prang Nibak The London Times 22 April. dan bak 12 uroë buleuën April Beulanda djipeugah ka meuteumeung padum-padum boh keumeunangan. surat-haba Inggréh. Limong uroë watèë Iheuëh njan. Beulanda ka djimeungaku djih ka keunong hantam dan keumeung talô. djituléh dalam ulèë-keunarang djih lagèë njoë (Kalon gamba bak On 16. deungon asoë 1307 ôn. The London Times.teubai djih dua djiléd. Djipeugah Ié Beulanda djih ka ék djitjok 2 boh kuta Atjèh dan teungoh dji. Njang rot baroh njankeuh nanggroë Atjèh -. "Saboh bagian njang rajek nibak pulo Sumatra na dalam djaroë Beulanda. peukara prang di Kuala Atjèh njan djimeuteu'oh hana leubèh nibak dalam 12 baréh Meunantjit deungon peungarang Beulanda njang laén. Saboh teuntra ureuëng lerupa njang raja that ka talô prang dan djinoë ka keunong beureukaih lé teuntra nanggroë Atjèh. Miseuëdjih. Pakri ban keumeunangan Atjèh ateuëh Beulanda njan meunarék haté ban saboh dônja djeuët ta kalon nibak ulèë keunarang (editorials) surat-surat haba njang peunténg ban saboh dônja. Teutapi bah that pih bak watèë njan kon. Beulanda deungon rasmi ka djipeunjata prang ateuëh bangsa Atjèh. Pada hai prang Kuala Atjèh njan na saboh mideuën prang njang bri narit peuneutôih dalam seudjarah dônja . Ahli-ahli militè Inggréh.peugot siasat djak. uroë 3 buleuën Mei.State of Achin. Beulanda djitjuba tamong u Kutaradja teutapi 15 . uroë22 buleuën April. dan surat-haba Amerika.
16 .
keumeunangan njang bri narit peuneutôh. Beulanda pajah djihadap kon meu kuta-kuta mantong. Dalam peurteumpôran njan pihak. angèn raja njang teuka bak musém udjeuën njan peurajek umbak bak binèh laôt hingga hubôngan kapai prang deungon darat djeuët keu pajah lageëna. Saboh buku 'eleumèë njang paléng barô peugah lagèë njoë: 'Atjèh bak masa djameunkon na saboh keuradjaan njang rajek that kuasa. "Bak peunjum geutanjoë. leubèh got pijôh prang meusiteungoh thôn. "Paneuk djih Keuradjaan Atjèh sabé na kha that 17 . ' Bak watèë ureuëng Portugéh phôn that trôk u Sumatra. bak thôn 1509. kuta njan geupeutheun lé teuntra Atjèh deungon meuriam artileri njang raja-raja that. keureuna pakri ban Beulanda ék salah keunira djih teuntang keukuatan bangsa Atjèh. teutapi djinoë karap gadoh. "Teutapi alasan njang dji bri lé Beulanda keu keuputôsan njoë na keuh keureuna teuka musém udjeuën. meunurôt haba Beulanda. Teuntra Atjèh djimeudong keubitkeubit that bak peutheun kuta njan. Djinoë teuntra Beulanda njang mantong tinggai di Atjèh ka pajah surôt bandum.' Le that sidadu Beulanda rusak dan djeundral njang djeuêt keu panglima prang Beulanda pih ka maté. Menurot haba Beulanda tjit. dan bak binèh njan na lom kuta ubit-ubit. Ureuëng Beulanda na leubèh meu untông 100 thôn treuk watèë Iheuëh njan sabab Beulanda bak watèë njan geutém teurimong lé Radja Atjèh. Ambassador Atjèh geudjak keudéh u nanggroë Beulanda meusigo deungon euntôsan Beulanda u nanggroë Atjèh. Beulanda 'karap putôih asa. Nanggroë Atjèh--State of Achin--hana that Ie soë turi di lerupa. Beulanda ka pajah djilakèë beunantu teuntra deungon kapai prang u Djawa.teutapi ka djipoh talô Ié teuntra Atjèh. teumpat duëk Beulanda han ék peutheun Ié. Beulanda djiprang lé teuntra Atjèh nibak sigala pihak dan deungon pasôkan njang matjammatjam. Djipeugah. Nan kuta Atjèh njan na gob peugah 'keuraton'. Dalam rapat prang Beulanda di Kuala Atjèh. teutapi ka pajah pluëng u luwa. dan handjeuët djibri bu keu sidadu djih di darat. panglima-panglima Beulanda bandum sipakat bahwa keureuna Ie that teuntra Beulanda njang ka maté. Musôh kon talô mantong. keudjadian njoë bandum na leupah that hireuën. Dilua kuta. "Djadi ureuëng Atjèh djinoë siat ka geuteumeung keumeunangan njang keuneuleuëh. djikalon bandum nanggroë ban seulingka Atjèh njan geupeurintah Ié sidroë radja njang meukuasa that njang tham ureuëng Portugéh nibak peudong kuta toë-toë disinan. Peuë njang djeuët djipeubuët lé Beulanda djinoë njan keuh tôp binèh laôt Atjèh mantong.
teuntèë handjeuët han djiteupeuë peukara asai-usui keuradjaan dan asai-usui keukuatan bangsa Atjèh dan nanggroë Atjèh. Awak njan leubèh panjang. Ureuëng Atjèh mungkén mantong djeuët geutjok balaih ateuëh teumpatteumpat njang disinan na djiduëk Beulanda di Sumatra. Peumeurintah Beulanda teuntèë akan djipeusapat saboh teuntra njang tjukôp raja njang ék peupatah peurlawanan Atjèh. bak haté geutanjoë. Dan Beulanda. Teutapi ureuëng Atjèh teuntèë ka djipeukeumaih droë djih bak muprang deungon lisék that hingga Beulanda hana djiteupeuësapeuë. gob peugah. bah that pih 'tuôp-larang' (blokkade) Beulanda ateuëh panté Atjèh akan peurusak peurdagangan Atjèh. teutapi keuneuleuëh ureuëng njan talô. Ureuëng njan meuagama Islam. Menurôt haba. teutapi peuë mazhab hana ta teupeuë. dan na hitam batjut nibak bangsa-bangsa laén disinan. akhé prang njoë tjit saboh sagai. " Hana mungkén takalon deungon hana ta rasa seudéh peurdjuangan keuneuleuëh ureuëng nanggroë njoë lawan keukuasaan lerupa. Ureuëng njan ék geutjok balaih bak saboh-saboh watèë. awaknjan na meudjampu darah India. pakri ban ureuëng njang meunjo tabandéng deungon ureuëng lerupa djeuët ta kheun leubèhkureuëng kureuëng madju. teutapi djeuët ta pham 18 . "Ka teuhtèë. ék peutalô saboh keuradjaan lerupa dalam mideuën prang. atawa ureuëng Indian Moduc njang mantong kleuët. Teutapi watèë baja angèn musém hudjeuën ka habéh. bôh ureuëng nanggroë-nanggroë Melaju njang siteungoh meu adab. "Ureuëng nanggroë Sumatra Ie biëk Meulaju. leubèh got badan. Ureuëng Beulanda ka djipeuluwaih wilajah djih di pulo Sumatra deungon djalan tjok manufa'at nibak pakeé saré keudroë-droë antara. Atjèh Ie that peurdagangan. keupala-keupala ureuëng Sumatra. Ureuëng Atjèh djeuët meusenang-seunang deungon keumeunangan gobnjan trôk'an siteungoh thôn treuk. "Geutanjoë kon batjut hireuën. na saboh bangsa njang leubèh tjarong nibak bangsa-bangsa laén. dan meunurôt geutanjoë teupeuë ureuëng Atjèh ka djeuët geupeugot meuriam-meuriam njang raja dan teuga-teuga that. bah that pih keukuatan njang meulawan njan hana sabé. Geutanjoë gohIom tateupeuë peuë peukara dawa antara Beulanda deungon ureuëng nanggroë-nanggroë Meulaju. Njoë na saboh tjalitra njang saban tjit. teutapi njang duëk rot Barôh pulo Sumatra bak Nanggroë Atjèh.mulai phôn kon geutanjoë ureuëng lerupa trôk keunan u Sumatra.
Tanoh djadjahan Beulanda kon lagèë tanoh djadjahan Inggréh. "Teutapi Atjèh kon na saboh tanoh djadjahan Beulanda. Peumeurintah tanoh djadjahan Inggrèh na piké keu aneuk nanggroë. Panglima-panglima Indian. 6 Mei. Meunantjit bak masa geutanjoë djinoë. Peungalaman geutanjoë Amerika deungon bangsa Indian. uroë Seulasa. teunaga prang aneuk nanggroë Amèrika Tunong njang leumoh leumbôt njan hana saban deungon aneuk nanggroë Amèrika Barôh. Djameun. bak masa Cortez dan Pizarro (dua panglima prang Spanjol) peutalô ureuëng Mexico dan Peru deungon mudah. ureuëng Indian mirah kulét. Gob peugah. barô djimaté watèë Iheuëh djipoh musôh djih Ie that. Surathaba Amerika The New York Times. Djadjahan Beulanda djipeudong tjit bak mita laba keu nanggroë Beulanda mantong. njankeuh peukara teuntra bansa-bansa njang ka madju djipeutalô Ié lawan njang hana madju atawa siteungoh madju. Njoë bandum kon lagèë teusangka. leubèh-leubèh djinoë dalam prang deungon ureuëng 19 . bahwa bangsa Indian dan bangsa-bangsa aneuk nanggroë laén hana njang ék Iawan keukuatan dan alat-sindjata teuntra lërupa. 1873 <kalon gamba bak ôn 20) djituléh lorn dalam ulèëkeunarang djih lagèë njoë: BEULANDA TALÔ DI SUMATRA "Nibak keudjadian-keudjadian njang adjaéb that bak masa njoë. njang kon batjut meunarék haté dônja. njang ka muplôh thôn ék djipeutheun tanoh djih nibak djaroë panglima prang ureuëng Inggréh njang djak duëk u Amerika Barôh. Teutapi dalam padumpadum boh keuturônan watèë Iheuëh njan ka laén haba teuma.ladju ureuëng-ureuëng Meulaju djikalon keukuasaan Beulanda deungon hana peutjaja. lagèë Philip Mount Hope. Beulanda meugah djroh deungon ureuëng tanoh djadjahan djih. ka timoh saboh pikéran njang keuneuleuëh djeuët keu pikéran umum dalam dônja Keuristen. dan peukara-peukara njang djeuët peudong dawa bagaih teuka geunap uroë. dan kon lagèë njang ta deungo. aneuk nanggroë New Zeeland mantong ék djipeutheun droëdjih nibak teuntra piléhan Inggréh dan ka padum go djipeuhireuën dônja deungon djipeutalô teuntra Inggréh dalam mideuën prang. Hubôngan antara bangsa Atjèh deungon bangsa Beulanda teuntèë tjit djipeungarôh lé peurasaan umum di pulo Sumatra teuhadap Beulanda njang peliték djih kon peukureuëng peurlawanan aneuk nanggroë keu djih.
20 .
Meunurôt geutanjoë peunjata. meunantjit. Djinoë geutanjoë ka ta teupeuë peuë keuneuleuëh buët Beulanda njan. Phôn-phôn that Beulanda sang-sang keumeung meunang. kheun Beulanda. dan bandum teuntra Beulanda njang mantong tinggai dan njang hana maté ka pajah pluëng pula-pingkui u laôt. Sabab njan Beulanda ka djikirém saboh angkatan prang djak hukôm bangsa Atjèh. roh dalam buët meurampok di laôt. saban tjit lagèë ôsaha Rusia deungon Khan nanggroë Khiva. "Seurangan Beulanda njan ka djipeutalô lé teuntra Atjèh. ureuëng Atjèh njan rôh dalam buët bloë-publoë lamiët. "Saboh prang njang meukubang darah teungoh teudjadi di nanggroë Atjèh. teuntra Beulanda keubit-keubit that hantjô 21 . Meunurôt haba pihak Beulanda. dan na barésan meuriam. Trôk'an djeundral panglima prang Beulanda pih ka geupoh maté lé teuntra Atjèh. djipeuék prang raja ban saboh front. saboh teumpat njang geupeugot keu kuta lé teuntra Atjèh. lom pih. njan mantong han ék peumeunang geutanjoë dalam midueuën prang ateuëh lawan njang hana alat-sindjata dan 'eleumèë njan. Atjèh sabé kirém teuntra djak meurampok di nanggroë njang toë-toë. Keuneuleuëh teuntra Beulanda djidjak trôk bak saboh teumpat nan djih 'Natron'.Indian Modocs. " Haba njang keuneuleuëh njang geutnjoë teurimong nibak Hindia Beulanda peutamah lom saboh tjeunto treuk njang peunjata bahwa alat-sindjata njang paling barô dan 'eleumèë prang njang paling modèrèn. deungon meukeusud peutheun trôk'an maté. teutapi Atjèh sabé meulangga peurdjandjian njan. awak Atjèh njan ka Ie that peusapat sinjata njang djeuët keu baja keu pulo Djawa dan nanggroë-nanggroë laén. Le that teuntra Beulanda kenong sië deungon peudeuëng teuntra Atjèh. Ôsaha musjawarat ka hana meuhasé lé. Ureuëng Atjèh sang-sang djisurôt atawa keumeung talô. Djipeugah Ié Beulanda. phôn that teudong nibak 5000 sidadu bangsa Beulanda. Teuntra Beulanda. meunantjit dalam prang ureuëng Rusia daungon ureuëng Khiva djinoe. watèë Iheuëh djipijôh siat dikeuë kuta njan. "Teuntra njan. saboh keuradjaan ureuëng nanggroë njang mat rot Barôh pulo Sumatra. na saboh tjeunto treuk njang djeuët keu peungadjaran supaja geutanjoë bèk ta harap keumeunangan njang mudah dalam prang njang lagèë njoë. na njang sidadu djak ngon gaki. na njang djak ngon guda. keuradjaan Beulanda deungon keuradjaan Atjèh na peugot saboh peurdjandjian. kheun Beulanda.
Beulanda djipeudong djadjahan droëdjih di Hindia Timu. "Teutapi na tanda-tanda umum njang peutunjok bahwa Beulanda. lagèë biasa rhot keukuasaan nanggroë njang djak djadjah gob. Bak watèë njan Beulanda na 70. teuma djimeulajeuë ateuëh Kruëng Thames. dan djih ék djipeuhantjô meuneukat Spanjol di laôt. Watèë Iheuëh njan. Watèë Iheuëh prang.000 teuntra laôt. teuntra Beulanda ka geulét lé teuntra Atjèh u binèh laôt dan teungoh na dalam sôsah that. sabab meu Beulanda keu droëdjih pih djimeu ngaku 500 droë maté deungon luka. dan teuntra Atjèh njang ka meunang njan uroë malam djihantam teuntra Beulanda njang ka talô njan. Bak phôn abad keu 17. Djih han djipeulheuëh djadjahan njan deungon hana ôsaha rajek bak peutheun deungon patôt lagèë njang ka 22 .bandum. dan Ie that tanda-tanda tjit bahwa njoë pih keuneuleuêh keumeung djeuët keu nasib lnggréh tjit. Beulanda na saboh keukuasaan laôt njang paling teuga dalam dônja. Meunurôt haba keuneuleuëh. peuë lom musém hudjeuën ka toë that. musém hudjeuën raja. Teutapi njoë sang djeuët ta kheun na keuh narit pihak gulôngan njang lawan peumeurintah Beulanda di nanggroë djih. Teutapi njoë keuh putjak kha angkatan laôt Beulanda. sira djitet kapai-kapai Inggréh di Sheerness dan Chatham dan djitôp-larang panté kuta London. Siteungoh abad watèë Iheuëh njan. batjutbatjut keumeung gadoh teunaga dan peungarôh di tanoh djadjahan njang djeuôh-djeuôh. panglima prang Beulanda njang beuhe that njan djimeulajeuë ateuëh Kanal Inggréh deungon peunjampôh djibôh bak tiang kapai djih sibagoë saboh simbôl. djaroë Beulanda ateuëh tanoh djadjahandjih di Timu mantong kong that. panglima Beulanda de Ruyter peutalô lom panglima Inggréh Albemarle. Spanjol dan Portugéh. "Bahwa peukara talô prang deungon Atjèh njoë beugi Beulanda djianggap peukara njang parah that djeuët tapham nibak debat dalam Parlémèn Beulanda di den Haag. njang djeuët keu meugah sabab Ie that rugoë keu Inggréh. Na tanda-tanda rupadjih Beulanda keumeung meukeumaih keulai sigo treuk deungon sigala daja upaja bak peuék keulai nan djih njang ka rhet njan bak mata dônja. Teutapi bah that pih meunan. watèë lheuëh njan maka mulai masa surôt keukuatan Beulanda di laôt bah that pih meulèp-lep. lagèë musôh-musôh pusaka djih tjit. van Tromph peutalô panglima prang Inggréh Blake dalam prang Pasi Goodwin. Deungon djalan njoë dan deungon djalan djitjok atawa djirampaih djadjahan Spanjol di blahdéh laôt. bah that pih buët njoë handjeuët djipeugot djinoë ladju sabab ka teuka. Sidroë angèëta Parlémèn Beulanda ka djikheun bahwa peukara talô prang deungon Atjèh njoë na keuh saboh poh keuneuleuëh atawa saboh poh maté keu keukuasaan Beulanda di nanggroë Timu.
uroë Hamèh. hana Ié ureuëng njang lawét njoë ka geudeungo nan Atjèh.u likôt dalam seudjarah djih. sabab bak bandua bideuëng njan. keudjadian-keudjadian njang meukeusud dan tudjuan djih meulaén that. Geutanjoë Amèrika ta teupeuë peukara nanggroë-nanggroë njang hantom ta deungo. "Dalam watèë njang paneuk geutanjoë bandum akan ta teupeuë bahwa bansa Atjèh njan kon na saboh bansa njang biadab. teutapi geutanjoë meuhutang bak prang keu peuë njang ta teupeuë teuntang nanggroë-nanggroë djeuôh dan ureuëng lua. Ka teuntèë. teuka nibak keudjadiankeudjadian njang hana ta sangka-sangka. lagèë njang djak u nangroë Habsji. 15 Mei. adat Atjèh. kamoë piké. 1873. teutapi na keuh ureuëng Islam njang beutoi dan saboh bangsa njang beuho that muprang. atawa 'eleumèë alam. meuranto. kon meukeusud Shakespeare (peungarang Inggréh njang raja that) deungon tulésan-tulésan gobnjan keumeung peudjeuët droë geuh keu gurèë seudjarah. dan sabab njan djeuët ta kheun. Geutanjoë bandum akan ta teupeuë bahwa bansa Atjèh. Surathaba The New York Times. Teutapi Beulanda. teutapi bak ubé buët bandum geutanjoë njang marit deungon basa Inggréh. lagèë njoë: ATJÈH "Bah that pih prang njan na keuh saboh buët njang hana djroh. dalam ulèëkeunarang njang keu Ihèë teuntang Atjèh (kalon gamba bak ôn 24) djituléh lom. atawa hai ihwai nanggroë Atjèh. 'eleumèë teuka deungon hana ta mita. bah that deungon ukôran peuë mantong. Bakers. atawa gurèë 'eleumèë ghaéb. atawa geurakan teuntra Rusia njang djak u nanggroë Khiva. dan sipadan deungon tabi'at ureuëng nanggroë djih njang beuhe dan tjarong. saban 23 . djinoë ka mulai peundidékan Atjèh keu dônja Keuristen keuturônan masa njoë. lagèë Mungo Parks. teutapi prang njan na lagèë saboh gurèë 'eleumèë bumoë njang got that. atawa Varnbérys. "Miseuëdjih. Miseuë djih. 'eleumèë peukara nanggroë laén njoë leubéh Ie ta teupeuë keureuna prang nibak keureuna tulésan-tulésan ureuëng djak. Bandéngan deungon hai prang ka trang that. ka rôh djimuprang deungon ureuëng nanggroë njan. rneukeusud prang njan kon mangat djeuët keu gurèë 'eleumèë bumoë. nibak geurakan-geurakan teuntra. ta teupeuë dumpeuë dalam bideuëng 'eleumèë njan nibak tjalitra-tjalitra Shakespeare njan. njang ubé buët peuë njang ta teupeuë njan. geuteupeuë deungon trang teuntang bansa Atjèh. peuë ta peugot teuma.
24 .
"Peukara hai Beulanda talô di Atjèh bak watèë njang akhé-akhé njoë djeuët keu haba njang phèt that dalam surat-surat haba Amsterdam. dan bahkan bak saboh watèë Atjèh tjukôp teuga hingga ék geudjak kurông ureuëng Portugéh njang kha that njan di kuta Malaka. Njoë. Nanggroë Beulanda mantong teuga dan kaja that dan bangsa Beulanda deuh djitém bri keureubeuën njang rajek that nibak teurimong meunalèë di nanggroë-nanggroë Timu. James I. di istana Atjèh na sabé ureuëng inong duëk dalam Meudjeulih Nanggroë. "Teuntèë. toë deungon kursi Radja. njang djinoe bantu peutheun istana Radja Atjèh di Sumatra. hana sipadan 25 . rakan-rakan Atjèh di nanggroë luwa njang madju han geungiëng sibagoë saboh tanda kureuëng meuadab meunjo na gob peugah. Meunantjit sigra akan djeuët keu 'eleumèë umum bahwa Radja Atjèh bak saboh watèë akrab that deungon Radja Inggréh. dan Radja Inggréh njang meupeulandôk that njan na geukirém keu sjèëdara Atjèh gobnjan. dan nibak gadoh peungarôh. maka pulo Sumatra rot Barôh njan mungkén that keumeung djeuët keu saboh mideuën prang raja. dua boh meuriam raja. dan geuteurimong nibak Radja dumpeuë pikéran droëneuhnjan: teuma uléh peunasihat inong njan geubri nasihat keu Radja. dan haba-haba peunjata laén njang meunarék haté peukara hai Atjèh teuntèë akan ta teupeuë bandum deungon na peurhatian umum keu prang njang djipeuék Ié Beulanda ateuëh Nanggroë Atjèh. bak saboh watèë pih na djadjahan tjit di daèrah njang djeuôh-djeuôh. "Eleumèë njang akan ta teumèë nibak nanggroë njang trôk'an uroë njoë hana ta turi njan.tjit lagèë bansa Beulanda lawan-geuh djinoë. dan 'eleumèë peukara hai nanggroë Atjèh dan bansa beuho njang duëk disinan teuntèë akan leubèh bagaih ta teupeuë dan leubèh luwaih meusipreuëk ban saboh dônja. Meunantjit debat dalam Parlemen Beulanda di den Haag peukara hai talô prang deungon Atjèh njoë djipeutunjok keu niët Beulanda bak djidjak muprang keulai deungon keubit-keubit that. Sabab njan.
teutapi meunjo prang njan han ék ta peudjeuôh. Surat-surat haba Inggréh di India ka djitudôh buët tôp-tôp keubeunaran njan ateuëh Peumeurintah Beulanda njang tjit ka biasa that: meusulét lagèë njan. Surathaba The New York Times. Peumeurintah Beulanda di Den Haag djipiké leupah that peureulèë keu nan dan peungarôh atawa 'prestige' djih di pulo Sumatra supaja bandum ureuëng pulo njan meungaku djih sibagoë Tuan njang Po disinan. Waki Beulanda njan. Teutapi geutanjoë goh lom ta teupeuë nibak taloë-gram njan peuë njang sibeutôidjih tudjuan Beulanda njang peu phôn peu ék prang ateuëh Atjèh njan. dan teuntang pakri ban prang njan teungoh ladju. gob peugah.deungon keuseudéhan njang djiba lé prang. Sabab njan geutanjoë pih hana bahan bak ta timang padum na rajek akibat Beulanda talô njan. jôh gohlom mulai prang njan. djih hana meukeusud djampu djaroë dalam urôsan dalam 26 . maka ubé na 'eleumèë njang djiba lé prang njan pin na saboh laba. nakeuh Resident Djakarta dan ureuëng lummôi duwa dimijub Ulèë Peumeurintah Hindia Beulanda. dan peuë na akibat prang njan ateuëh keupeunténgan bansa-bansa laén njang hana rôh dalam prang njan. padum na keumungkénan buët djih njan meuhasé bak masa ukeuë njoë. uroë Djum'at. 1873 (kalon gamba bak ôn 27. dan ateuëh bansa-bansa Sumatra njang laén. ''Teutapi djinoë geutanjoë ka ta teurimong surat rot djalan Singapura njang peugah hai njan bandum. sidroë waki keuradjaan Beulanda njang rajek pangkat ka djidjak bak Radja Atjèh. 30 Mei. atawa peuë peungarôh keudjadian njoë bak masa ukeuë. Geutanjoë ka ta teupeuë rot taloëgram ban-ban njoë peukara teuntra Beulanda kageupeutalô lé teuntra Atjèh. djidjak lakèë deungon djalan damè peuë njang djinoë ka djitjuba tjok deungon peudeuëng dan aneuk beudé. "Na haba. "Djipeugah Ié waki peumeurintah Beulanda njan. Nieuwhagen. Peuë njang djilakèë bak Radja Atjèh njankeuh supaja Atjèh meudèëlat keu Beulanda dan teurimong dèëlat Beulanda ateuëh Nanggroë Atjèh. hingga geutanjoë ka na dalam neuduëk njang leubèh djroh bak ta peugot keunira ubé na rajek peuë njang djikeumeung peulaku lé Beulanda. djituléh lom teuntang Atjèh dalam ulèëkeunarang lagèë njoë: PRANG DI SUMATRA "Uléh Beulanda ka djipeugot saboh macam asap njang tôp keubeunaran teuntang sabab-sabab prang deungon Atjèh. lagèë njang ka djipeulaku Ié Beulanda ateuëh bagian tanoh Sumatra njang laén.
27 .
Djipeugah Ié Beulanda djih meuhasé djipeurusak bintéh kuta Atjèh teutapi peuë njang rusak uroë njoë singoh ka geupeugot lagèë sot teuma Ié teuntra Atjèh. atawa lakèë pèng dalam peukara meuneukat. Musjawarat njang mamèh keunoê keudéh njan teungoh djalan ladju.' "Lagèë ka geutanjoë teupeuë. teutapi nakeuh saboh matjam seunambot njang meulaén that.leuëh. djeuët ta kheun.Nanggroë Atjèh. teuntèë toë-toë deungon teumpat njang akhé-akhé njoë hana that naeukeunong deungon Beulanda. Na teudeungo haba teuma di Djakarta. Bandum njan dimijub peurintah djeundral majoor Kohler. laén nibak njan 6 boh kapai angkôt teuntra. dan meunurôt haba keuneu. "Armada Beulanda dji meutimbak-timbak keunoë keudéh deungon barèsan meuriam Atjèh. meunjo tadeungo haba Beulanda peuë njang djih peugah sang-sang djih deungon Atjèh tjit rakan tèëlan meusjèëdara. Teutapi Beulanda djimeukreuëh bak peudong kuta djih bak padum-padum boh teumpat di binèh laôt. Watèë Iheuëh djitimbak panté Atjèh meuhubô-hubô teuntra Beulanda djiék u darat dan djitamong dalam uteuën. Beulanda hana meukeusud lakèë wasé tiëp-tiëp thôn. bandum kapai prang beusoë deungon meusén. teutapi Beulanda mantong dji meukreuëh tjit bak peuék u darat teuntra djih. 1000 droë kuli Djawa kontrak. "Bak watèë Nieuwhagen phôn buka narit. deungon 4000 teuntra bansa Beulanda. Sabab Ie that sidadu maté. Beulanda na djiba 8 boh kapai prang. mangat djeuët peutakôt ulèëulèë rakjat njang hana galak keu djih. Teuntra Beulanda talô keunong poh malèë that. watèë teuntra Beulanda njan djiék u darat Atjèh. seunambôt ureuëng Atjèh kon sagai lagèë djiharap Ié Beulanda. djipeugah peukara peurdagangan hana djeuët keu halangan sapeuë. Na tjit haba Radja Atjèh kageuteurimong bandum peuë njang djilakèë Ié Beulanda. Ka lagèë njoë geutém lé pihak Atjèh. dum peuë ka djroh that antara Radja Atjèh deungon waki Beulanda njan. ka geubri izin keu djih peudong kuta. 5 boh kapai lajeuë. dan geutém bajeuë beulandja peuphôn peugot kuta keu djih njan. Peuë hasé buët Beulanda njan ka geutanjoë teupeuë. komandô djih djisurôt u bineh laôt. Deungon sikrèk narit. Kutakuta njoë peureulèë. teungoh djipeutheun droë deungon sôsah pajah 28 . Djeundral Kohler ka matè. njang kheun djih hana meukeusud laén nibak 'peuleumah keukuatan mantong mangat peujakin ureuëng Atjèh hana guna geumeulawan. Kapai-kapai Atjèh njang ba lada dan hasé nanggroë njang laén nibak njan u nanggroë luwa djeuët djak keunoë-keudéh lagèë biasa. Kheun djih. kheun Beulanda.
sabab Inggréh peu idin Beulanda djak prang Atjèh deungon hana sanggah. Peumeurintah Inggréh ka meulangga djandji deungon Peumeurintah Atjéh. Teuntèë njoë ék djigantoë dan ék djipeubeudoh keulai Ié Beulanda. Sabab njan ka trang alasan njang djibri Ié Beulanda bak peu mundô prang mungkén that meusangkôt deungon hai-hai laén dan sabab-sabab laén njang djisom lé Beulanda. lagèë kheun surat-surat haba London. njang teuka watèë Iheuëh ka meunang prang. teutapi geutanjoë ta teupeuë museum udjeuën njan hana tom djeuët keu halangan keu kapai di Seulat Malaka bak buleuën njan. mungkén meuteumeung seunambôt njang leubèh djroh nibak meunjo Atjèh meulakèë watèë Iheuëh talo. bak watèë njoë. Atjèh na hak bak lakèë bantu bak Inggréh. bah that pih njo meubaja keu kapai lajeuë teutapi djeuët ta kheun hana meubaja keu kapai-prang beusoë njang ngui meusén. dan bak saboh watèë Beulanda teuntèë akan djitjuba keulai peudong angan-angan djih deungon keukuatan njang leubèh raja. deumi keu adilan. Sibeutôidjih. djak woe ula-ili u Pulo Pinang djak maniaga.nibak geupoh lé teuntra Atjèh njang na ban silingka djih.' "Lom pih ka geuteumeung peusahèh teuma lé Radja Atjèh bahwa deungon peurdjandjian thôn 1819 (Treaty of 1819) antcara Radja Inggréh deungon Radja Atjèh bak watèë njan. peuë njang djilakèë lé Atjèh njan. Parlemen Beulanda di den Haag ka djitjok putôsan lom djitamah peng keu alat prang lawan Atjèh. leubèh nibak watèë laén ban sipanjang thôn. "Teutapi jôh gohlom njan. peurahôpeurahô ubit aneuk nanggroë peunoh deungon lada dan meuneukat njang laén. Inggréh meudjandji tulôngmeunulông deungon Atjèh meunjo Atjèh djiprang lé bangsa laén. halangan angèn musém udjeuën njang djipeugah lé Beulanda njan. Peumeurintah dan Radja Atjèh ka geupeuleumah droë tjarong peugot diplomasi dan raja that kekuatan milité . teutapi bah that pih meunan. dan deungon Peurdjandjian njang lagèë njan tjit njang ka geupeugot deungon Peumeurintah Inggréh di India. "Djinoë ka djipeugah lé Beulanda bahwa Radja Atjèh Ie that teuntra deungon sinjata beudé moderen. 29 .' Alasan njoë dji bri lé Beulanda bak buleuën April. Meunantjit geutanjoë ta teupeuë. hai-hai njang na hubôngan djih deungon karap habéh hantjô keukuatan teuntra djih.-'showing diplomatic as well as military capacity. Meunantjit. meulawan deungon haba Beulanda. Beulanda keumeung peuék prang keulai 'watèë Iheuëh musém udjeuën. Inggréh bak lahé akan pajah that bak djitulak peuë njang djilakèë Ié Atjèh njan. Sabab njan. tjit bak buleuën April.
ka geupeusan alat sinjata njang paling barô u lërupa. Djipeugah tjit Ié Beulanda djih hana meukeusud peugot 'aggressi' atawa djak djadjah Atjèh. geutuléh lé sidroë ureuëng Atjèh. maka Peumeurintah Turki handjeuët han geutulông Peumeurintah Atjèh bak geulawan anganangan lumpoë Beulanda. Meunankeuh. saboh kapaiprang Beulanda djiteuka u Kuala Atjèh dan djilakèë ureuëng Atjèh rneunjeurah keu djih. Dan hana laén nibak saboh keu'adilan beugi geutanjoë njang ka tabri geulinjuëng teuh bak ta deungo haba musôh ureuëng Atjèh. Meunantjit. "Haba nibak ureuëng Atjèh meulaén that. lagèë Atjèh pih teuntèë han geutém pijoh tjit watèë ka Iheuëh meunang. Njoë pih ka leumah nibak keuteurangan njang kageu bri dalam saboh surat-haba di Constantinople (Istanbul) teuntang asai-usui paké antara Beulanda deungon Keuradjaan Atjèh. Radja Atjèh njang meugah Ie that pèng njan. teutapi na saboh bangsa njang beuhô that muprang. geutanjoë djinoë pih wadjéb tabri geulinjuëng teuh bak ta deungo haba pihak Atjèh. kheun surat-haba Basirat di Istanbul. Keuteurangan njoë gob peugah. Ka teuntèë. atawa meunjo Peumeurintah Turki geuteurimong haba njan sibagoë beuna.1873 (kalon gamba bak ôn 31) djituléh lom dalam ulèë-keunarang djih lagèë njoë."Bah that pih barangkakri. sang-sang Beulanda teuntèë han djitém pijôh prang watèë ka Iheuëh talô. Djadi saboh prang njang hibat that djeuët ta kheun keumeung teudjadi dan hana mungkén ta peudjeuôh. bangsa Atjèh njang kon mantong tjarong teumimbak. 5 Juli. Teutapi sabab geupeuteubiët deungon narit rasmi nibak Peumeurintah Turki. Panglima Atjèh geudjak ék u kapai njan dan geupeugah bak Beulanda bahwa Nanggroë Atjèh na saboh 30 . njoë mungkén na saboh tanda keumeung teuka teuma paké antara Beulanda deungon Turki. meunjo keuteurangan njang ka geu peuteubiët njan beutôi. dan peumadju bloë-publoë lamiët. Dua thôn njang ka u likôt. BEULANDA DAN ATJÈH "Dalam djeuëb-djeuëb peukara sabé na dua boh pihak." Surathaba The New York Times. bangsa Beulanda njang batat-tuloë dan kreuëh that haté njan keumeung meurumpbk dalam mideuën prang deungon bansa Atjèh sibagoë lawan njang sipadan. uroë Sabtu. meukeusud prang djih hana laén nibak djak hukôm bangsa Atjèh keu buët salah njang ka u likôt mangat teudong keu amanan dimasa ukeuë. "Haba peukara asai-usui dawa njang djipeuteubiët di den Haag ka geutanjoë deungo bandum: djipeugah Atjèh meulangga djandji. meurampok di laôt.
31 .
supaja Atjèh bri keu Beulanda bandum pulo Sumatra atawa tanoh Sumatra njang mantong dalam djaroë Keuradjaan Atjèh. Sultan Atjèh ka geumeudong deungon keumuliaan njang rajek that deungon teunang. djidong di keuë Kuala Atjèh. "Sultan Atjèh han geutém bri djeunaweuëb deungon bagaih keu peuë njang djilakèë Ié Beulanda njang hana patôt sagai njan. trôk'an djeundral djih. Panglima Beulanda teuma djilakèë meuhadap deungon Sultan Atjèh dan djiék u darat keu meukeusud njan. "Djinoë ka deuh. sabab njan geulakèë watèë Ihèë buleuën mangat djeuët geupiké. bahwa gobnjan. Sidroë ureuëng ba surat djipeuék u darat. Karap dua thôn watèë Iheuëh njan. Djeundral Beulanda djibalaih deungon bagaih that. Geukheun Ié Radja Atjèh dalam narit gobnjan njang keuneuleuëh keu musôh geuh. kheun djih. Meunjo Beulanda na keumeung lakèë beurangkapeuë. keu lhèë. demi keu-muliaan droë geuh. djôk nanggroë Atjèh njoë keu Beulanda deungon hana meulawan dan teuri mong bangsa Atjèh djeuët keu bangsa dimijub djadjahan Beulanda. peuputôh bandum hubôngan Atjèh deungon nanggroë-nanggroë lerupa njang laén. watèë Iheuëh njan djih katalô deungon Ie that maté. Peuë njang teudjadi watèë Iheuëh njan ka ureuëng teupeuë ban saboh dônja. Beulanda ka djipeuék prang u Atjèh. ka geupeugah bak panglima Beulanda njan peuë njang ka geupeugah lé panglima Atjèh bunoë. gantoë bandéra Atjèh bintang buleuën njang lagèë Turki njan deungon bandéra Beulanda. Sultan Atjèh. keu peuët. Disinoë keuh peukara njan teudong bak watèë njoë. Radja Atjèh ka geutulak bandum asoë ultimatum Beulanda njang hana hak njan deungon hana ragu-ragu Ié dan deungon hana sjok sagai. peukara njan djeuët geu bri meunjo hana meulangga dèëlat Khalifah Islam di Turki. meunantjit deungon Turki. Dalam meuhadap njan Sultan Atjèh. Watèë Iheuëh njan waki Beulanda deungon kapaidjih dji wèh nibak laôt Atjèh. Geukirem euntôsan u Istanbul djak peugah peuë njang ka teudjadi njan dan geulakèë beunantu nibak Khalifah Islam meunjo teudjadi prang deungon Beulanda. Atjèh djibri watèë sidjeuëm bak djaweuëb ultimatum njang ban djih ba njan. supaja tham bèk na lé bloë-publoë lamiët di pulo Sumatra dan bèk na Ié peurampok di laôt. bandum ngui bandira Beulanda. menurôt Basirat.nanggroë dalam lindôngan Sultan Turki. phôn that. saboh kapai deungon djiseutot Ie 20 boh kapai "prang. han 32 . Sibagoë beunalaih. keu limong. sibagoë waki panglima Beulanda djak ba limong boh peukara njang djilakèë lé Beulanda supaja geuteurimong Ié Peumeurintah Atjèh. keudua. sabab njankeuh bandira Atjèh saban deungon bandira Turki.
Kaséb 'oh noë dilèë peukara saksi dônja teuntang pakri ban meugah. njan hana beuna sabab di Atjèh hana sistem Iamiët. ka teuntèë. Meunantjit Ié surat-surat haba laén di Amèrika dan di lërupa. ka djimeungaku lé bandua blaih pihak. keuneuleuëh surathaba The New York Times djidong rot geutanjoë Atjèh dalam prang deungon Beulanda njan. Peumbatja njang tjarong djeuët geu peutimang keudroë geuh haba soë njang leubèh patôt ta peutjaja. --menurôt Basirat. mulia dan bako keuturônan Atjèh njang ka u likôt.sagai geutém bri bang sa Atjèh djeuët keu lamiët bansa laén. Bandum surat-surat haba njoë mantong djiteubiët trôk'an uroë njoë geunap uroë. surathaba The Economist dan The Spectator djidong rot geutanjoë Atjèh tjit. teutapi bak watèë ta kalon saboh bansa njang deungon gagah beurani geu muprang peutheun Nanggroë droë. bandum keunira djipeujakin geutanjoë peurlawanan ureuëng njan bak masa ukeuë akan teutap beuhô dan kha lagèë njang ka tjit. ureuëng Atjèh kon na geumuprang lagèë lawan njang biadab." Meunankeuh. Di nanggroë Inggréh. maka hubôngan antara Atjèh deungon Beulanda ka rajek that meutuka bak mata dônja. Peukara hubôngan deungon Khalifah Islam di Turki. meunantjit. njang bansa Atjèh hana niët bak ubah. soë njang geuteumeung meurampok teuntèë geu hukôm lé Peumeurintah Atjèh. dan Agama droë nibak sipeunjeurang njang paléh. haba Atjèh atawa haba Beulanda. Meunantjit. dan keu agama deungon keu bandjra droë geuh. meunjo geutanjoë ta kalon Beulanda djak muprang peu hantjô eumpung pantjuri atawa peurampok teuntèë ta harap djih meunang. hana peureulèë Beulanda djak peugah. Dô'a geutanjoë biasa djih tabri keu keuradjaan Keuristèn dan keu keuradjaan njang meu adab. njan na urôsan agama lslam. wartawan Istanbul. bansa Atjèh sabé keumah bak geubri darah geuh trôk'an titèp keuneulheuëh. peukara hukôm peurampok di laôt njan tjit ka hukôm Nanggroë Atjèh. Njang keuneuleuëh njoë njan keuh gamba njang beutôi nibak keuadaan di Atjèh lagèë njang ka geupeugah lé rakan Atjèh njang djroh that njan. Keumeunangan geutanjoë dalam mideuën prang Kuala 33 . njoë na saboh peumandangan njang meulaén that. peukara bloë-publoë Iamiët lagèë djitudôh lé Beulanda. "Meunjo peuë njang geupeugah dalam Basirat djeuët ta tjok keu meunumat. "Pakri ban ureuëng Atjèh ka geumuprang dalam mideuën prang njang meukubang darah njang teudjadi ladju watèë lheuëh njan. lagèë The New York Times tjit njang djinoë ka djeuët keu suratbaba njang paléng rajek di Amerika. bôh saban meuhasé atawa han. Bandéra droë.
Njang keu Ihèë. peuleumah bak mata dônja dan bak mata keuturônan Atjèh dimasa njoë dan masa u keuë. lagèë bansa hana meu seudjarah. peuleumah bak dônja dan bak aneuk tjutjo bahwa geutanjoë bansa Atjèh pih hana kureuëng utôh bak peudong diplomasi --lagèë gob kheun "diplomatic capacity "-dalam dônja. ka hana ta ingat."njang teudjadi leubèh nibak 2000 thôn njang ka u likôt"--. Ureuëng tjhik geutanjoë ka geu peubuët buët njang raja that njan 32 thôn jôh gohlom Djeupang peutalô Rusia dalam mideuën prang Mansjuria bak thôn 1905. lagèë bansa Djeupang peu ingat Mansjuria. deungon ta peunjata dalam mideuën prang bahwa geutanjoë hana kureuëng kha. hana meusoë talô. meunjo hana leubèh. lageë bansa Junani peu ingat mideuën prang Thermopylae . djak peugot kubu. Njoëkeuh saboh uroë njang wadjéb geutanjoë peu ingat djeuëbdjeuêb thôn sibagoë saboh uroë pahlawan njang bak uroë njan éndatu geutanjoë ka geupeuleumah bak ban saboh dônja geutanjoë aneuk agam njang hana kureuëng nibak barangkasoë dalam dônja Tuhan njoë. atawa 69 thôn jôh goh Iom Djeupang peutalô Inggréh di Singapura. Kon mantong geutanjoë lawét njoë hana ta peu jum dan hana ta peu mulia buët raja éndatu njang adak bangsa laén akan djitjôm tanoh. lageë djiaku tjit dalam surathaba The London Times dan The New York Times. di geutanjoë djinoë ka ta meu pi'e lagèë biëk bangai that. 34 . padum na rajek keukuatan militè --lagèë gob kheun "military capacity"-. nibak ta peu mulia buët raja éndatu. Djadi keumeunangan Atjèh njan kon na arti keu seudjarah geutanjoë bansa Atjèh mantong. Jena dan Rivoli. Keumeunangan geutanjoë njan. keumeunangan Atjèh njan na saboh keudjadian njang rajek that dalam seudjarah bansa-bansa Asia Timu bandum. peu ingat buët éndatu njan. sabab deungon keumeunangan njan geutanjoë Atjèh ka ta peuék nan dan keumuliaan bansa-bansa Asia Timu tjit. meukasidah. dan 81 thôn joh goh Iom ureuëng Vietnam peutalô Peurantjis di Dienbienphu. hana ta padôli Ié. njankeuh uroë Djawa pluëng pulapingkui nibak keunong bom Inggréh di Surabaja. uroë 5 November. djinoë ka ta peugot droë teuh lagèë leumo kub situëk.geutanjoë bansa Atjèh. bak thôn 1945. djimeutjaé. teutapi na saboh keudjadian njang rajek that makna tjit keu seudjarah bansa-bansa Asia Timu bandum. Njoëkeuh uroë njang wadjéb ta peu ingat Ié geutanjoë bansa Atjèh lagèë bansa Peurantjis peu ingat mideuën prang Austerlitz.Atjèh njan deungon Beulanda na saboh keudjadian njang peunténg that dalam seudjarah geutanjoë bansa Atjèh bak masa njang ka u likôt dan keu masa u keuë. nibak bansa-bansa lërupa. saboh 'uroë pahlawan" njang hana meusoë meunang. tadjak seutot Djawa peurajek peuë njang djih peunan "uroë pahlawan'' djih. geutanjoë Atjèh keuh saboh bansa Asia Timu njang phôn-phôn that peutalo teuntra bansa lerupa dalam mideuën prang. djimeubae. Njang keudua. phôn that. lagèë bansa Vietnam peu ingat Dienbienphu! Teutapi peuë njang geutanjoë Atjèh keuturônan djinoë peulaku lawét njoë? Buët éndatu njang sipatôt djih ta peuingat deungon ta peudong monument njang leubèh lambông nibak putjak Seulawah.
teuntra dan rakjat Atjèh geu peutheun kuta trôk'an maté. Bak watèë njoë Beulanda rupadjih ka djimeusumpah bak ék djiteubôh meunalèë talô njang ka u likôt. teuntra Beulanda djiteuka keulai u Kuala Atjèh deungon keukuatan meulipat ganda nibak njang ka. njang hana meupeuë-sapeuë njang hana mupat-sapat dan hana meusangkôt-pawôt deungon seudjarah geutanjoë bansa Atjèh. Bak uroë 9 buleuën Desember njan. hana djipadôli.bahkan hana meudjiteupeuë na pih lé Inggréh sibagoë pihak lawan. thôn 1874. 8000 sidadu Beulanda deungon djipimpin Ié djeundral van Swieten dan djeundral van Spijck. lagèë njoë: "Bah that pih deungon alat sinjata njang leubèh kureuëng nibak Beulanda.Désèmbèr 1911 Taraf njang keu dua nibak prang Atjèh deungon Beulanda mulai teuma 8 buleuën Iheuëh Beulanda talô njan. bagian rot Baroh Kutaradja. Prang hana reuda uroe-malam. Bak uroe 12 35 . Sabab njan bah that pih meuribèë sidadu djih njang maté. deungon ta djak peu mulia nan awak njan bak djalan-djalan raja di banda-banda nanggroë Atjèh njoë. Beulanda trôh djitamong u Panté Pirak. Deungon njo6 njata Beulanda ek djimadju dalam sibeuleuen muprang tjit 4 batee sagai. lagèë njang lazém bak bangsa-bangsa njang meu adab. peuë lom Ié dônja. nibak ta peurajek dan ta peumulia pahlawan-pahlawan droë teuh. thôn 1873. Pakri ban hibat peurlawanan geutanjoë Atjèh bak watèë njan ka Iheuëh ulôn tuléh dalam buku Prang Atjèh. nibak ta peu ingat nan dan ta peu mulia arwah gobnjan deungon ta peugot monument dan ta peunan djalan-djalan raja di kuta-kuta geutanjoë deungon nan gobnjan bandum. djipeuék prang keulai ateuëh geutanjoë Atjèh. Meunantjit. Bak buleuën Désèmbèr. IV PRANG DEUNGON BEULANDA: TARAF KEU DUA Desember 1873 . djinoë geutanjoë keuturônan njang ka bangai njoë ka tadjak peu mulia ureuëng gob njang hana meusoë-soë. Bak uroë 6 buleuën Djanuari. seudang pahlawan-pahlawan droë teuh njang ka geurhô darah dan kageubri djawong geuh bak peutheun keu muliaan dan keumeurdéhkaan nanggroë Atjèh njoë ka hana ta padôli lé. 20 thôn njang ka u likôt.
1874 -djadi watèë lheuëb djimuprang leubèh teungoh-dua-buleuën dalam djarak kira-kira 5 batèë . njan pih keureuna Peumeurintah Atjèh ka geutjok putôsan geupeusoh istana njan sabab ka keunong peunjakét kolèra akibat Ie that ureuëng maté ban saboh kuta. Nibak Kuta Gunongan u istana Atjèh djeuôh djih tjit 100 mètè treuk sagai. Lheuëh muprang meu hubô-hubô 12 uroë 12 malam treuk barô Beulanda trôh djitamong u istana Atjèh. uléh Meudjeulih Nanggroë njan geupiléh Tuanku Muhammad Dawôd. Sithôn watèë Iheuëh njan." Uroë van Swieten tamong u Kutaradja deungon kuta njan ka geu peusoh Ié Peumeurintah Atjèh saban that lagèë uroë Napoleon tamong u kuta Moskow. Teungku Tjhik 36 . keureuna droëneuh njan hana neu tinggai keuturônan. bak thôn 1812. dimijub asôhan Tuanku Hasjém. Bak watèë prang makén dahsjat. bak duëk. saboh-saboh nanggroë goh lom djeuët geukheun talô prang meunjo goh lom djitèkèn surat tanda ka meunjeurah. prang geupuga ladju. Bak uroë 24 Djanuari. Peumeurintah Atjèh pih geuteupeuë peukara reusam dan hukôm dônja njoë. njakni bak thôn 1875. Meunankeuh. Peumeurintah Atjèh geupulang dalam djaroë Teungku Tjhik di Tiro Ié Meudjeulih nanggroë njoë. Bah that pih meunan. sidroë famili Sultan njang mantong aneuk miët bak watèë njan. ban Ihèë ureuëng angèëta Meudjeulih nanggroë Atjèh njan. Bak watèë Sultan Mahmud Sjah wafeuët. Teuku Panglima Polém Muda Kuala dan Teungku Tjhik Abdul Wahab Tanoh Abèë. deungon djitjok Kutaradja ureuëng Atjèh ka ék djih peutalô dan Pemeurintah Atjèh akan keumaih djih juë tèkèn saboh surat meunjeurah. Peuë lom bak masa njan. njang teudong nibak Tuanku Hasjém. 1874. djadi ék djimadju na keuh kira-kira 750 mètè watèë Iheuëh muprang sigo Djeumeu'at. maka Peumeurintah Atjèh na dalam djaroë saboh Meudjeulih nanggroë Atjèh. Sultan Mahmud Sjah han sagai neutém tèkèn surat meunjeurah njan njang djilakèë that lé Beulanda. dan bak watèë Teungku Tjhik di Tiro Muhammad Saman djeuët keu Panglima Prang.barô Beulanda djeuët djitamong dalam istana Atjèh. Peumeurintah Meudjeulih nanggroë Atjèh njan pih han geutèm tèkèn surat meunjeurah njan. Meunan tjit van Swieten palak raja.Djanuari. dan buët peuseulamat nanggroë Atjèh njoë makén pajah that. teutapi djiteumeung istana njan ka geu peusoh Ié ureuëng Atjèh dan hana meurumpok meusidroë ureuëng pih disinan. Djisangka lé djih. bak uroë 28 Djanuari. menurôt reusam dônja atawa meunurôt hukôm internasional. teuntra Atjèh mantong geupeutheun teumpat njan deungon kha that. meusapeuë kheun that deungon droëneuh njan trôk'an bandum ureuëng rajek Atjèh njan abéh umu dalam prang. Beulanda djitamong u Kuta Gunongan. Napoleon beungèh that sabab hana djiteumeung meusidroë ureuëng ulèë nanggroë Rusia njang djeuët djijuë tèkèn surat meunjeurah. bak dong. bak watèë njan pih kuta njan ka djipeusoh Ié Peumeurintah Rusia. sibagoë tjalon Radja. Sabab njan. njang peutimang nanggroë sibagoë Geunantoê Radja. Sibagoë Wali Nanggroë Atjèh.
di Tiro Muhammad Saman geuhôi deungon nan rasmi.. hingga pimpinan teuntra Beulanda djitjok putôsan hana guna djimuprang lé deungon ureuëng Atjèh. djitulak peuleuweuëng njang ka geutém bri lé Peumeurintah Atjèh njan. Teungku Tjhik di Tiro "ka keumaih geupeudong saboh teuntra njang raja that. 1888. Djinoë kon lé Beulanda njang djak lakèë geutanjoë supaja ta meunjeurah keu djih.Gobnjan ka geupeurintah peudong kuta-kuta ubit ban silingka kuta-kuta geutanjoë bandum. keuadaan ka meu ubah that. 37 . peutheun droë asai bèk pajah pluëng u laôt lagèë 11 thôn njang ka u likôt.kuta meusapat. . lagèë ka tateupeuë. djimeusom dalam "kuta meusapat" djih bèk keunong peudeuëng dan aneuk beudé teuntra Atjèh. djadi 12 thôn meuturôt-turôt Beulanda hana djiteubiët lé.. Beulanda. Peumeurintah Atjèh geubri peuleuweuëng keuneuleuëh keu Beulanda bèk malèë djih bak dônja. of hij het was.. dan peuseulamat nan Beulanda nibak maléë bak dônja." * Dalam surat-meunjurat antara Teungku Tjhik di Tiro deungon Peumeurintah Beulanda bak buleuën Séptèmbèr 1885. Mukarram Maulana Almudabbir Almalik Teungku Tjhik di Tiro (kalon. bak ôn 41). Atjèh ôn 27. zoodat het er veel van had. . na djimupakat peukara njan trôk'an dalam Kabinèt djih di den Haag. Hij liet onze geheele linie om-ringen door een kring van kleine zooveel mogelijk aan ons oog onttrokken bentengs. lagèë ka djituléh lé Kreemer. maka bandum sidadu Beulanda njang na di Atjèh djipeusapat dalam saboh kuta di Kutaradja. Bak thôn 1884 (10 thôn watèë Iheuëh Beulanda djipeunjata bak dônja bahwa djih ka djipeutalô Atjèh) Beulanda djirasa droëdjih keumeung talô prang sigo treuk deungon Teuntra Atjèh njang ka Iheuëh teususôn dan teu atô keulai njan. ka neu peugah.. djeuët djiduëk di Nanggroë Atjèh maniaga. dan pat njang mungkén tjit bak binèh aneuk mata geutanjoë. Kuta njan djipeunan dalam basa Beulanda "geconcentreerde linie" -. teutapi geutanjoë Atjèh njang lakèë Beulanda supaja djimeunjeurah mantong bak geutanjoë . meunjo djitém tamong Islam dan dimeungaku dèëlat hukôm Peumeurintah Atjèh.. Watèë Iheuëh njan. Njang peureulèë tjit peuseulamat njawong mantong. die ons met kracht van wapenen ingesloten had. bèk keunong lét sigo treuk. sibagoë tanda djroh haté bansa Atjèh. Teuntra Atjèh njang ka seuleusoë neu atô keulai lé Teungku Tjhik di Tiro ka teuga teuma. dan keuneuleueh djidjaweuëb deungon putôsan Kabinet Beulanda bak 15 Agustus. Mulai thôn 1884 trôk'an thôn 1896. " J. Kreemer. hingga gobnjan ka geukurông geutanjoë deungon keukuatan sindjata. teuntra Atjèh geumulai peuék prang * "Hij vormde een vast leger. surat Tuanku Radja Keumala.. Bak watèë njan. Deungon meukeusud lagèë njan. Teutapi bak watèë Mukarram Maulana Almudabbir Almalik Teungku Tjhik di Tiro mulai mat pimpinan nanggroë njoë. Tuanku Mahmud dan Teuku Panglima Polém. antara laén.
njang dahsjat that. Teungku Tjhik di Tiro Muhammad Amin neu peugot Kuta Aneuk Galông keu Markas Pusat Teuntra Atjèh njang peurtahanan djih neupimpin keudroë neuh. geuprang uroë malam lé teuntra Atjèh. terwijl wij one tot lijdelijke afweer moesten bepalen. watèë ka trôk bantuan 5000 sidadu barô nibak Djawa. "Kuta meusapat" Beulanda njang luwaih djih tjit padum kilomètè sagai njan. H. "Bandum keu untôngan njang djroh that bak peuék prang na dalam djaroë musôh (Atjèh). 1891).. ôn 27. njang teudong nibak sidadu Beulanda toktok dan ladom sidadu lamiët Djawa. nibak djak meunjeurah.keuneuleuëh peuglèh nanggroë Atjèh njoë nibak sidadu Beulanda dan sidadu lamiët Djawa. Prang rajek njang phôn that dji peuék njankeuh ateuëh Kuta Aneuk Galông. die offensief kon optreden. Bak thôn 1896. . Markas Raja Teuntra Atjèh bak watèë njan. Prang njoë na saboh prang meutjang-tjang. " J. deungon hana soe sangka. Zenfcgraaf. meutak-tak deungon djaroë. Atjèh. le njang piléh maté dalam kuta njang teungoh tutông njan.. lagèë njoë: "Ureuëng Atjèh geumuprang lagèë singa. Teungku Tjhik di Tiro Muhammad Saman neu gantoe lé Teungku Tjhik di Tiro Muhammad Amin. C. 38 . hana soë njang lakèë ampôn. "* Teutapi bak masa njankeuh. Mukarram Maulana Almudabbir Almalik Teungku Tjhik di Tiro Muhammad Saman wafeuët keunong ratjôn nibak djaroë-gaki Beulanda (buleuën Djanuari. Nibak ureuëng Atjèh njang maté dalam prang njoë rôh Teungku Muhammad Amin di Tiro. Pakri ban dahsjat prang Kuta Aneuk Galông ka djituléh Ié peungarang Beulanda. dan hana soë njang bri ampôn. Kreemer. Manjèt droë neuh "Aan den vijand waren alle voordeelen van het initiatief in de hoogste mate verzekerd. Droëneuh njan na sidroë panglima prang njang beuhô njang ka padum go reubah dalam mideuën prang. Beulanda keudroë djih pih djimeungaku neuduëk djih bak watèë njan lagèë njoë. Deungon hana droë neuh njan. Beulanda djiteubiët keulai nibak "kuta meusapat" djih dan djitji muprang keulai deungon geutanjoë Atjèh. sibagoë Panglima Prang dan Wali nanggroë Atjèh. Dumpeuë njang djroh dalam peukara "strategy" dan "tactics" prang na dalam djaroë teuntra Atjèh. maka organisasi Peumeurintah Atjèh mulai leumoh batjut-batjut. teuma digeutanjoë njang djeuët bak peubuët hana laén nibak ta peutheun droë mantong bak saboh teumpat. Le that ka tanda-tanda bak watèë njan Beulanda akan ék geupeutalô sigo treuk lé teuntra Atjèh dalam saboh watèë njang paneuk. thans was hij hefc. djinoë ureuëng njan djeuët geupeuék prang ateuëh geutanjoë (Beulanda) pakri ban njang galak geuh. aneuk tuha droë neuh njan.
njoë pih djimeungaku tjit lé ahliahli seudjarah Beulanda. C. Teutapi teuntra Atjèh geulawan sabé. djitot rumoh dan djipoh ureuëng deungon hana sabab. djiléd I. 25. Hantom Beulanda djiteumeung tjok saboh kuta deungon hana muprang. "Tiëp-tiëp sibudju inong djaroë tanoh njang geutanjoë tjok di Atjèh bandum meulabo deungon darah. teutapi geutanjoë ka meutamah mulia bak mata dônja. Tuanku Mahmud dan Teuku Panglima Polém Muhammad Dawôd. geutanjoë hana gadoh nan dalam prang Kuta Aneuk Galông njan. en zijn lijk werd door zijn menschen gebracht naar kampong Mureue.waar het begraven werd naast dat van zijn vader. Het was een bitter 'hand-to-handfighting'. Teungku Tjhik di Tiro Mahjèddin ( Teungku Tjhik Majèt di Tiro) sibagoë Panglima Prang dan Wali nanggroë Atjèh dalam buët peutheun dèëlat nanggroë njoë. Atjèh. Geutanjoë ka kureuëng saboh kuta. ôn 373. disinan droë neuh njan geutanom toë kubu Abu neuh. djinoë deungon geupimpin Ié Teungku Tjhik Majét di Tiro. sabab pahlawan-pahlawan geutanjoë geutu'oh hudép dan geutukri maté. Meuribèë-ribèë sidadu Beulanda deungon sidadu lamiët djih Djawa. " Het Familie en Kampongleven op Groot Atjèh. atawa saboh gampông deungon hana meutjang. kwartier werd niet gevraagd en niet gegeven. ** Bak thôn 1908. 12.njan geuba lé ureuëng Atjèh keudéh u gampông Mureuë. peurteumpôran ka meu sipreuëk ban saboh Atjèh. prang mantong goh lom reuda. Teungku Tjhik di Tiro Muhammad Amin neugantoë lé adèk neuh. uléh Beulanda dji juë ureuëng ulèë Atjèh njang ka djak meunjeurah bak djih lagèë Tuanku Radja Keumala.. Julius Jacobs. "* Bah that pih geutanjoë gadoh saboh kuta. " H. . Zentgraaf. ôn 20. die door ons op Nord-Sumatra werd veroverd. Meunantjit dalam buët njoë... Panglima-panglima Atjèh hantom geumeunjeurah meunjo mantong hudép.. Watèë Iheuëh prang Kuta Aneuk Galông.. Tot de gesneuvelden behoorde Tengku Mat Amin di Tiro. **"Iedere duimbreedte grounds. Beulanda djitjuba keulai politék meudamè dan Ulèë Peumeurintah peundjadjah Beulanda di Atjèh djilakèë meurundéng deungon Teungku Tjhik Majét di Tiro. thôn watèë Iheuëh prang Kuta Aneuk Galông.. sommigen stortten zich liever in de bradende barakken dan zich over te geven.." kheun Dr. keureuna buët pahlawan-pahlawan geutanjoë di Kuta Aneuk Galông njan. supaja geukirém surat keu Teungku Tjhik Majét di Tiro dan panglima-panglima Atjèh njang laén *"De Atjèhers vochten als leeuwen. is gedrenkt met het bloed. djidjak ban saboh nanggroë geutanjoë. 39 .
zij wilden vechten tot het einde. Zentgraaf. Bak watèë manjèt Teungku Tjhik Majét di Tiro geupeuwoë u keudè Tangsé mangat geutanom. en met hem zou geschieden naar Allah's will. watèë Iheuëh geuseumijub Teungku Tjhik dalam tanoh Atjèh njoë njang ka neu peutheun 14 thôn dimijub pimpinan droëneuh njan. Dua aneuk beudé Beulanda keunong bak djantông droëneuh njan. Sidadu njang timbak Teungku Tjhik njan djiba u nanggroë Beulanda djak teurimong bintang nibak djaroë Radja Beulanda dan dipeudjamèë di istana Beulanda. Wilhelmus. Lagèë ahli seudjarah Beulanda pih djipeusabét tjit. C. njang ka geutinggai keu geutanjoë sibagoë saboh bansa lé éndatu: njoë keuh pusaka njang leubèh meu jum nibak meuh meu bungkai. geu keubah. sabab njoë keuh pusaka njang djeuët keu pangkai njang ék peugisa keumuliaan bansa. Meunantjit djipiké deungon maté Teungku Tjhik Majét prang pih ka habéh. ban saboh glé. Atjèh. hana saboh pusaka njang leubèh mulia. meuhudôm geuteuka u keudè Tangsé sira geumoë. inong deungon agam."* Hana saboh peuneutôh njang leubèh raja. "surat njan na geuteurimong lé Tengku Tjhik Majet dan geutanjoë ta teupeuë na geumupakat peukara asoë surat nibak Ihèë droë ureuëng rajek njang ka djak meunjeurah njan.sadjan droëneuh njan mangat djak meunjeurah mantong bak Beulanda (kalon surat ureuëng njan bak ôn 41). sibagoë tanda peuingat keu Teungku Tjhik njang ka hana lé njan. Hana meusidroë pih nibak ureuëng njan njang geutém meunjeurah. nibak intan-beulian. Teungku Tjhik Majét di Tiro reubah dalam mideuën prang Gunong Alimon. en het is bekend dat hij over dit advies der drie onderworpen hoofden met de andere Tiromannen heeft gesproken. Bak uroë 5 buleuën Séptèmbèr. Niemand hunner was genegen den strijd op te geven. Seunambôt bangsa Atjèh ateuëh keudjadian njan meulaén teuma. 40 . " H. 14 thôn Iheuëh prang Kuta Aneuk Galông. on 28. deungon panglimapanglima Tiro njang laén. Seunambôt Beulanda bak watèë djiteupeuë Teungku Tjhik ka reubah. ladju djipeumeusu lagu keubangsaan Beulanda. sabab keudjadian njan djianggap na saboh keumeunangan njang raja that. teuma. *"Deze brief is inderdaad in net bezit van Tengku Tjhi' Majét gekomen. Hana meusidroë pih njang geutém tinggai peurdjuangan: bandum ureuëng njan teutap kong that niët bak geumuprang trôk'an keu neuleuëh. 1910. 37 thôn Iheuëh prang Kuala Atjèh. meuribèë-ribèë ureuëng Atjèh. Idja peureuban luka-luka Teungku Tjhik njang ka mirah deungon darah droë neuh njan njang ka béh rhô. idja peureuban meudarah njan geutjriek ubit-bit lé ureuëng Atjèh dan geubagi-bagi sitjriek sapo keu ureuëng-ureuëng ulèë njang hadé. dan bandum ka keumaih bak geuteurimong dumpeuë akibat peurdjuangan njoë ban keuheundak Tuhan.
41 .
mention it within their will Bequeathing it as a rich legacy Unto their issue. peurumoh droëneuh njan. Act III. Njoë na keuh salénan nibak sjair njang asai dalam basa Inggréh keunarang William Shakespeare: "And they would go and kiss dead Ceasar's wounds And dip their napkins in his sacred blood. dua uroë joh goh lom Teungku Tjhik Majét di Tiro reubah.keu narit Marcus Antonius bak gaki manjèt Kaesar Julius (Julius Ceasar) dalam pidato gobnjan njang hana lawan njan dikeuë Meudjeulih (Forum) Nanggroë Rôm (leubeh 2000 thôn njang ka u likot): "Rakjat nanggroë Rôm djiteuka Djak tjôm luka Kaesar. Dan djak sampôh darah sutji droëneuh njan Deungon tangkulôk djih. thôn 1899. van Goudoever dan H. Sumatraantjes. in die onovertroffen toespraak op het Forum te Rome: "En doopten doeken in zijn heilig bloed. beg a hair of him for memory And dying. sjèëdara droëneuh njan. pih ka sjahid maté keunong beudé Beulanda dalam seuëh prang Gunong Alimon. Sibagoë keuneubah pusaka raja Njang meuhai leupah na Keu aneuk tjutjo.A. *"Wie herinnert zich niet de woorden van Marcus Antonius bij Cesar's lijk.Bak watèë djikalon tabi'at ureuëng nanggroë Atjèh njoë saban deungon tabi'at ureuëng nanggroë Rom. En lieten 't. Njo. sjahid dalam prang Aluë Keunè. * Bak uroë 3 September. Lhèë buleuën jôh gohlom njan bak 21 buleuën Mei. on 162. peungarang Beulanda njang tuléh riwajat njan nibak haba teuntra Beulanda njang kalon keudjadian njan. Zentgraaf. djikheun: "Soë njang han teu ingat – bak watèë ta kalon njoë. " W. Dua droë treuk sjèëdara Teungku Tjhik Majét pih ka maté sjahid dalam mideuën prang leubèh dilèë: Teungku di Tungkôb (Teungku Béb) sjahid dalam prang Lhôk Panaih. C. disinan teuntra Atjèh geumuprang deungon Beulanda bak djeuëb-djeuëb putjak glé. Potjut Gambang. 42 . Teungku Tjhik Bukét (Teungku Muhammad Ali Zainul Abidin di Tiro) pih ka maté sjahid dalam prang Gunong Alimon njan tjit njang meu buleuën-buleuën. Teungku Lam Bada. Scene II. Dan bak watèë ureuëng njan maté Atra njan geutuléh dalam surat wasiët. Yea. " Julius Ceasar. dan bak djeuëbdjeuëb putjôk aluë. thôn 1904. 1910. Hun kroost en nakroost na. smeekten ter gedachtenis om een haar. djak lakèë ôk droëneuh njan Meu siurat keutanda peu ingat. En noemden 't stervend in hun laatste wil. ais een kosteiijke erfenis. Ja.
H. teutapi njoë djinoë ka djeuët keu saboh peumandangan keuneuleuëh nibak drama Atjèh. dan teugaih: Tengku di Tiro njang keneuleuëh-keuneulheuëh ka maté meugulé dalam mideuën prang. sigotreuk. " H. "Die overwinning was uitgesloten. laén nibak meunang. maar het vervangen van Tgk. "Peukara meunang. door de Atjehers genoemd de "Tanglông Nanggroë" (Lantaarn des lands). gobnjan geumeudong peunoh lagèë pahlawan bansa.Schmidt en M.Kolonel Schmidt. Tengku Tjhik Majét njang geupeunan lé ureuëng Atjèh Tanglông nanggroë hana mungkén na soë gantoë deungon peungarôh njang saban... paneuk. "Tjit ka rab ban phôn that mulai prang. djeuëb-djeuëb Teungku di Tiro han geuakui dan han geupeubeuna keumungkénan njang laén nibak maté. teutapi bah that pih meunan. 43 . mangat ta deungo lé geutanjoë *"Wat het politieke gevolg van deze laatste overvalling zai zijn. komandan teuntra Beulanda di Tangsé bak watèë njan.. desondanks erkende een Tiro Tengkoe geen andere mogeiijkheid dan de dood. handjeuët lé gob peumeuén deungon tjara njang laén nibak njan.en het is toch het slotstuk van een Atjeh-drama. Het staat er heel kort en heel zakelijk: de laatst overgeblevene der Tiro Teungkoes sneuvelt. Djinoë buët njoë ka trang that.. atawa maté sjahid. 169. Marechaussee in Atjeh. du Croo. ka djituléh lagèë njoë: "peuë akibat politék nibak peurteumpôran keuneuleuëh (Gunong Alimon) njoë na keuh raja that dan mantong goh lom ék ta peugot keunira. Tjhi' Majét.. njang djinoë.. peumipin-peumimpin Atjèh njang mat tanggông djaweuëb bak peutheun keumeurdéhkaan nanggroë Atjèh njoë ka geupeuleumah bak seudjarah dônja. ka deuh teutôp. is nog niet te overzien.. ôn 156. bah that pih meunan. teutapi njang ka trang. onbereikbaar—desondanks hielden zij vol als heiden.. "Vrijwel vanaf den aanvang van het verzet hebben de Tiro Teungkoes daarbij de rol der groote en vooraanstaande onverzoenlijken gespeeld--voor hen en de hunnen bestond geen andere mogelijkheid dan de overwinning of het einde als sjahid.. * Meunankeuh.J. door iemand van gelijken invloed is niet mogelijk. dat nu eenmaal niet anders kon worden gespeeld.. Tengku-Tengku di Tiro ka geudong dikeuë sibagoë peumimpin pahlawan raja lawan geutanjoë (Beulanda)--keu gobnjan dan keu ureuëng-ureuëng geuh. hana mungkén geuteumeung. hana laén njang geupandang patôt.
lagèë kheun djih: "Darah famili Tiro ka Ie that rhô. Meunjo ta kirém surat keu ureuëng njan ta peugah ta djamin keu seulamatan gobnjan. Djipiké Ié Beulanda. djipeugah Ié Beulanda. Meunantjit. rintjông bak keuiëng. meunjo Teungku Tjhik Maat geutém meunjeurah akan djipeutimang gobnjan deungon mulia that. Bak watèë Beulanda djideungo Teungku Tjhik Majét ka neugantoë Ié Teungku Tjhik Maat. bôh teuntra. Njoë keuh jum meurdéhka dan hareuga mulia. hingga Schmidt (komandan Beulanda) djikeumeung tji peuseulamat njawong aneuk muda njang barô 16 thôn umu njan. sibagoë Panglima Prang dan Wali nanggroë Atjèh. barô umu 16 thôn. neuduëk keubeusaran dan keumuliaan bansa dan nanggroë Atjèh njoë dalam dônja. gobnjan sabé keumaih deungon peudeuëng bak djaroë. kri ureuëng njan bandum maté dalam mideuën prang nakeuh deungon hana meu'aih sagai. aneuk Teungku Tjhik di Tiro Muhammad Amin njang reubah di Kuta Aneuk Galông bak thôn 1896. beudé bak bahô. buët njang phôn that djipeulaku hana laén nibak djiôsaha teuma supaja droë neuh njan geutem pijôh muprang dan djak meunjeurah bak Beulanda. bak geumaté peulindông tanoh mulia pusaka njoë nibak rhôt dalam djaroë musôh laknat njang teuka. bôh ureuëng ulèë. kawôm peurdjuangan Atjèh geupiléh Teungku Tjhik Maat di Tiro. Ka geupeuleumah deungon buët Ié éndatu geutanjoë . dan ta meudjandji tapeutimang gobnjan deungon mulia lagèë neuduëk gobnjan dalam masjarakat Atjèh. teutapi ureuëng muda Atjèh njoë. Buët njoë kon mudah: sipheuët njang kreuëh that nibak ureuëng njan hana tinggai teumpat bak djeuët meudamè. njang lahé dan rajek dalam mideuën prang. Watèë Iheuëh sjahid Teungku Tjhik Majét di Tiro. Bah that pih droë neuh njan mantong muda that. 44 . Bansa njang han tém peubuët lagèë njoë keumeung djeuët keu bansa lamiët gob dalam dônja. sabab. ka geupeusampôrna buët njang ka geupeutjaja Ié bansa bak gobnjan deungon keumuliaan njang hana tara. asai geutèm meunjeurah. Ka geu peuleumah. dan keuneuleuëh surat-surat njan ta teumeung bak manjèt ureuëng njan.keuturônan Atjèh dimasa ukeuë: bahwa keumeurdéhkaan bansa dan nanggroë Atjèh njoë na leubèh that peunténg nibak njawong sidroë-droë ureuëng Atjèh. maté bak peutheun hak bansa dan nanggroë droëteuh njoë na leubèh djroh nibak hudép sibagoë bansa lamiët dimijub djadjahan bansa laén njang teuka. aneuk muda lagèë Teungku Tjhik Maat teuntèë leubèh mudah bak djipadan meunjeurah nibak ureuëng njang leubèh tuha. Bah that peuë hasé. Njoë keuh pat asai-usui. buët djih mita damè deungon Teungku Tjhik Maat njan. njang éndatu geutanjoë sabé keumaih that bak geubajeuë. dan prang mantong tjit hana habéh lagèë phôn djisangka Ié Beulanda. geutanjoë hantom na ta teurimong djeunaweuëb. bôh panglima. Djimeudjandji lé Beulanda. bôh ureuëng iku. laén nibak keureuna keupeunténgan politék pih na keureuna rasa keumanusiaan.
Tangkulôk sutra mirah mantong bak ulèë geuh. 45 . en men dacht dat het nu genoeg was. C. Wali Nanggroë Atjèh njang keuneuleuëh njoë. lagèë bansa Atjèh keuturônan njang ka u likôt. hana kureuëng seutia. djipeugah peuë njang djikalon. deungon darahgeuh rhô peubasah bumoë Atjèh njoë. *"Er was zóóveel bloed der Tiro-familie vergoten. dan djaroë uneun gobnjan mantong meureugam meuseutôi. bak uroë 9 buleuën Désèmbèr. dan geubri djeunaweuëb. ureuëng muda balia njang barô umu 16 thôn njan. Atjèh. meer dan genoeg. Teungku Tjhik Maat di Tiro reubah dalam mideuën prang di Aluë Bhôt dalam glé Tangsé. En als men hun een brief zond waarin lijfsbehoud en eene behandeling overeenkomstig hun stand werd toegezegd. Zentgraaf. leubèh nibak séb. 1911. Toch moest nog eene poging worden gewaagd. kreeg men geen antwoord en vond later den brief op hun lijk. Bak watèë panglima teuntra Beulanda dalam prang njan ( H.handjeuët han ta tjuba tji sigo treuk. dan ta piké peuë njang ka teudjadi ka séb. ôn 41. " H. "* Teutapi Teungku Tjhik Maat geutulak bandum ôsaha Beulanda njan. Dit was niet zoo gemakkelijk.Schrnidt) djikalon manjèt muda balia njan ka meugulé. de methodiek der uitroeiing deaser mannen was zoo onbarmhartig. bah that pih gobnjan ka maté. ka geupiléh maté supaja bansa dan Nanggroë Atjèh njoë teutap hudép mulia. J. badjeë kôt hitam deungon aneuk badjèë meuh. pih sabé keumaih bak bri djawong bak peutheun agama dan bansa. geu tukri maté lagèë pahlawan bansa. keuturônan njang muda njoë pih hana kureuëng beuhô. geutanjoë pih tahe teuh dan keunong peungarôh ulèh keubeuranian dan keukuatan njang hana bataih nibak musôh njoë. gobnjan deungon teuntra Atjèh njang mantong tinggai akan geusambông prang peutheun dèëlat Nanggroë Atjèh trôk'an meunang atawa trôk'an maté. dat Schmidt nog eene laatste poging wilde wagen ona althans dezen zestienjarigen jongen te redden. lagèë njoë: "Teungku Maat na sidroë aneuk muda njang putèh that kulèt dan djroh that rupa muda bangsawan. gobnjan geu ngui siluweue hitam meukasap pirak. njang hana meu geuteumeung hudép lom. de onverzoenlijkheid dezer mannen was als een harnas dat geen enkele poging tot een compromis doorliet. gobnjan han geutém peulén tanglông njang geutot lé éndatu njang ka hu ban saboh dônja. de moed en onbegrensde standvastigheid dezer vijanden imponeerden ook ons.
.. "* Njoëkeuh peumandangan njang keuneuleuëh. Atjèh. njang djroh that rupa. njoëkeuh saboh tragedi keubangsaan Atjèh njang bak watèë njan tjit na saboh drama keubeusaran bansa njang hana tara. prang Atjèh deungon Beulanda. een rechtgeaard Atjehers zooals de vele anderen. Bak aneuk muda Atjèh njoë ka meusapat bandum anasir keubeusaran. C. hana lom meugeuteumeung hudép. njang keu gobnjan bandum pih meuwoë horeumat dan pudjoë nibak pihak njang meunang prang. Om zijn hoofd hing de roodzijden hoofddoek. dan deungon aneuk mata geuh njang ka hantjô njan sang-sang gobnjan mantong geupandang langèt njang meurdéhka. naar wie ook de hulde en bewondering der overwinnaars uitgaan. en het was alsof zijn gebroken oogen nog staarden naar de vrije lucht. boven hem . keubeuranian.. ôn 43. Zentgraaf. Njoëkeuh saboh simbôl heroisme njang hana teuladan dalam seudjarah dônja.. bak watèë nanggroë dalam baja. lagèë Ie that ureuëng muda Atjèh njang laén. njoëkeuh saboh keudjadian njang peunoh isjarah. djipandang deungon peunoh rasa horeumat bak manjèt 'aneuk tu' njang beutôi that njan. teutapi geutukri maté deungon keumuliaan njang sép keu geutanjoë bandum ban saboh bansa. Njoëkeuh rupa karakter Atjèh njang sampôrna! *"Tengku Maat was een vrij blanke jonge man met voornaam uiterlijk. 46 . sidroë ureuëng muda Atjèh njang beuna that niët. saboh chulasah njang dalam siklép mata peusapat peuë njang djroh nibak geutanjoë Atjèh sibagoë saboh bansa bak sidroë ureuëng muda balia. peunoh simbolisme. tanggông djaweuëb dan peungorbanan. diateuëh. " H. beusôt. keudjadian njang deungon rasmi peutamat."Sineuk aneuk beudé keunong bak djantông geuh.. Eén der schoten had hem in het hart getroffen. njang dong dikeuë sibagoë simbôl bansa. Schmidt en zijn mannen stonden een moment in eerbiedig zwijgen bij het lijk van den 'zoon van zijn vader'. seungab. njang bri saboh chulasah njang sampôrna that dan tjeudaih that keu geutanjoë bansa Atjèh dalam prang deungon Beulanda. keuseutiaan. Schmidt dan teuntra djih bandum teudong. en zijn rechterhand hield nog in den dood de revolver vast. met zilver bestikte broek en een zwart baadje met gouden knoopen.. hij droëg een zwarte.
Zentgraaf. ") Bak watèë Beulanda djibri dèëlat keu Djawa ateuëh tanoh djadjahandjih "Hindia Beulanda "—njang djinoe ka djibalék nan djeuët keu "Pulo Hindu" atawa "Pulo Kléng' (njoë keuh makna laphai "Indonesia")--djih hana hak menurôt *"Het verhaal van de ondergang van de laatste Tiro-oelama's biedt de stof voor een roman."* Beulanda djikira akhé prang Atjèh deungon djih bak uroë maté Teungku Tjhik Maat di Tiro. Lagèë kheun Zentgraaf. "bansa Atjèh njan han sagai geutém meunjeurah bandum dimijub peundjadjahan geutanjoë. Sumatraantjes. en zo ligt in de historie van de Atjehkrijg he naateriaal voor een epos. 47 . njakni bak neuduëk meurdéhka dan meudèëlat njang handjeuët gob ganggu-gugat. Peumeurintah Atjèh njang sah hantom geu tèkèn surat meunjeurah keu Beulanda . dan dumnan kaja hingga hana laén lagèë njan njang bri keubanggan dan keubeusaran keu saboh-saboh bansa. bah that pih njang ubé buët prang ubit-bit sabé teudjadi disinoë-sidéh hantom putôh ban saboh nanggroë Atjèh trôk'an Beulanda wèh. njang geupeudong keudroë lé bansa Atjèh deungon hana djampu djaroë bansa luwa dan njang ka meu sambông-sambông meuribèë thôn dalam seudjarah geutanjoë. Beulanda hana djipeutalo geutanjoë bak hukôm. dan hana djipeutalô geutanjoë dalam mideuën prang keubit-keubit trôk'an akhé. dan leupah that kha. Djadi trôk'an habéh peurlawanan Atjèh njang meu atô. groots. bak status quo ante bellum. A. meunankeuh.Dua peungarang Beulanda kadjiéksaksi peukara njoë watèë djituléh: "Riwajat maté Teungku Tjhik di Tiro njang keuneuleuëh geubri bahan keu saboh roman seudjarah. en zó omvangrijk als enig ander dat de trots en de glorie van een volk uitmaakt. Dan bak watèë Beulanda ta lét teuma nibak bumoë Atjèh njoë. C. Goudoever dan H.Deungon njoë. " ("Dat het Atjehsche volk zich nimmer geheel zai neerleggen bij onze overheersching. ka teutanom dalam riwajat Prang Atjèh bahan-bahan keu saboh seudjarah keupahlawanan njang leupah that raja. Teutapi deungon sjahid Teungku Tjhik Maat di Tiro maka Peumeurintah Atjèh njang meuatô. nanggroë Atjèh meuwoë keulai bak neuduëk asai lagèë jôh goh lom prang. dèëlat Nanggroë Atjèh teutap bak geutanjoë. " W. hantom meu minah bak Beulanda. ka putôih siat. dan mulai bak watèë njan maka dèëlat Nanggroë dan bansa geutanjoë meuwoë teuma bak djaroë geutanjoë bansa Atjèh bandum trôk'an saboh masa u keuë bak watèë geutanjoë ta peudong keulai saboh Peumeurintah Nanggroë Atjèh njang meurdéhka dan meudèëlat lagèë sabé djameunkon. Beulanda pih djimeungaku peukara njoë. meunurôt hukôm internasional. geweldig. ôn 167.
hukôm internasional bak djidjak peuduëk Nanggroë Atjèh dan geutanjoë bansa Atjèh dimijub bansa Djawa. Njang ubé buët Beulanda pih hana djimeukeusud lagèë njan. Meunjo geutanjoë ka rhôt u mijub Djawa watèë Beulanda minah, njan keureuna salah droëteuh, sabab geutanjoë hana ta teupeuë peutheun hak droëteuh, hana muphôm lé keu keupeunténgan keubansaan droëteuh, dan hana ta teupeuë lé hak seudjarah droëteuh. Peureulèë tjit ta meuteuoh disinoë, asai meuka ta teupeuë neuduëk peukara djih, peuë njang djipeulaku lé Beulanda deungon djaroë-gaki djih di nanggroë Atjèh bak watèë Peumeurintah Atjèh njang sah han geutém tèkèn surat meunjeurah bri dèëlat Nanggroë Atjèh njoë keu Beulanda. Djipiké lé Beulanda, surat Atjèh meunjeurah njan peureulèë that keu djih mangat djeuët djipeuleumah bak dônja. Teutapi, peumimpin-peumimpin Atjèh njang mat nanggroë njoë lawét prang deungon Beulanda, mulai nibak Sultan Mahmud Sjah, Gunantoë Radja Tuanku Hasjém, trôk'an Almudabbir Almalik Teungku Tjhik di Tiro Muhammad Saman, Teungku Tjhik di Tiro Muhammad Amin, Teungku Tjhik di Tiro Mahjeddin, dan Teungku Tjhik di Tiro Maat, bandum han sagai geutém tèkèn surat Atjèh meunjeurah njan. Tipèë Beulanda njankeuh djibitjah dan djibagi-bagi Keuradjaan Atjèh njoë "-ateuëh keureutaih"-djeuët keu 116 boh "keuradjaan" njang luwaih djih na meupadum-padum boh gampông mantong, dan paling rajek meupadum-padum boh mukim dan peugawè Keuradjaan Atjèh njang mat gampông dan mukim-mukim njan (ulèëbalang dan keudjruën) djipeugot lé Beulanda djeuët keu "radja-radja" nibak "keuradjaan" pura-pura njan, meunjo geutém tèkèn surat meunjeurah bak Beulanda. Surat meunjeurah njoë njankeuh njang djipeunan lé Beulanda "Korte Verklaring", disinan ulèëbalang atawa keudjruën njan geumeungaku meunjeurah bak Beulanda, geumeungaku Beulanda meudèëlat ateuëh nanggroë Atjèh, geumeungaku bandira Beulanda sibagoë bandéra njang sah di Nanggroë Atjèh, geumeungaku han, bri beunantu keu Teuntra Atjèh njang mantong teungoh muprang peutheun dèëlat nanggroë Atjèh nibak seurangan Beulanda, dan geumeungaku musôh Beulanda sibagoë musôh ulèëbalang njan tjit. Njoë bandum, lagèë ka geutanjoë teupeuë, nakeuh hai-hai njang djilakèë lé Beulanda bak Radja Atjèh baroë djéh, jôb phôn prang, njang atra njan bandum ka geutulak meutahmeutah lé Radja dan Peumeurintah Keuradjaan Atjèh njang sah, Djadi keureuna hana mungkén djiteumeung saboh surat meunjeurah njang sah, Beulanda djipeugot keudroëdjih 116 boh surat meujeurah njang hana sah, sang-sang njang muprang deungon djih lawét njoë njang ka muploh thôn njan kon na saboh bansa Atjèh dan saboh Keuradjaan Atjèh, teutapi 116 boh ''bangsa" dan 116 boh "keuradjaan" lagèë Ilot, Lala, Leupuëng, Peureumeuë, Djulôk Tjut, dan laén lagèë njan. Teutapi peuë neuduek "Korte Verklaring" njan dalam hukôm? Dalam hukôm nasional nanggroë Atjèh, buët tékén surat meunjeurah dèëlat nanggroë dan bansa Atjèh njoë njang
48
mantong teungoh peutheun droë, keu musôh njan, hana laén nibak saboh buët chianat keu bansa dan keu nanggroë Atjèh njoë. Dalam hukôm nasional bandum bansa-bansa meuadab, buët njang geupeulaku lé ulèëbalang dan keudjruën njan, hukôm djih poh maté. Meunantjit hukôm nanggroë Beulanda keudroë djih. Lagèë geutanjoë teupeuë, dalam Prang dônja keu II, nanggroë Beulanda djitjok lé Djeureuman. Politèk peutjré-bré ureuëng nanggroë, lagèë njang djipeulaku Ié Beulanda ateuëh geutanjoë Atjèh pih djipeulaku Ié Djeureuman ateuëh bansa Beulanda. Peugawè-peugawè keuradjaan Beulanda njang tém tjôm djaroë Djeureuman djipeugot keu "Peumeurintah Beulanda" lé Djeureuman. Teutapi bak watèë Djeureuman keuneuleuëh talô, ureuëng Beulanda njang djeuët keu djaroëgaki Djeureuman bandum djihukôm maté lé bansa Beulanda. Meunantjit di nanggroë-nanggroë laén. Dalam hukôm internasional, "Korte Verklaring" njan pih buët njang hana sah, sabab njang na hak tèkèn meunjeurah ateuëh nan nanggroë Atjèh dan ateuëh nan bansa Atjèh hana laén nibak Peumeurintah Keuradjaan Atjèh njang sah, njang djiakui ban saboh dônja, njang bak watèë njan mantong teungoh muprang deungon Beulanda. Lom pih, hantom dalam riwajat, nanggroë dan bangsa Atjèh meunjeurah keu musôh, "Keuradjaan" pura-pura njang dipeugot Ié Beulanda dalam wilajah Keuradjaan Atjèh, lagèë Ilot, Bluëk, Lageuën, Leupuëng, dan laén lagèë njan njang trôk'an 116 boh njan, njoë bandum kon "keuradjaan" dalam istilah hukôm internasional. "Keuradjaan" pura-pura njoë bandum nakeuh peuneugot Beulanda dan meugantung bak peuë njang meuheut djih. "Korte Verklaring" atawa surat meunjeurah njang djitèkèn Ié djaroe-gaki Beulanda njan hana arti dalam hukôm internasional, sabab "keuradjaan" njang tèkèn njan kon keuradjaan njang meurdéhka dan meudèëlat sah ateuëh bumoë Atjèh njoë. Keuradjaan njang meurdéhka dan meudèëlat ateuëh nanggroë Atjèh tjit saboh sagai, njankeuh Keuradjaan Atjèh njang ka meuribèë thôn gob thèë na ban saboh dônja.
49
50
njang bah that pih tinggai tjit padum droëneuh sagai. sabab dalam prang njoë deuh that leupah. Teungku geutakat djih dan geutimbak. prang trôk'an maté antara sidroë-droë panglima dan peumimpin Atjèh deungon meureutôh-reutôh droë sidadu Beulanda.-sidroë aneuk inong njang tulèn nibak bangsa pahlawan njoë. Teungku ka keumaih geukeumeung timbak jôh goh lom panglima Beulanda Hanff djiteumeung dong. dalam seuëh prang thôn 1910. Di Pasè. pakriban beuhô dan bako ureuëng rajek Atjèh trôk'an tinggai sidroë-droë geuh. Bak si uroë.Mart 1942 Taraf njang keu Ihèë nibak prang Atjèh deungon Beulanda mulai bak watèë Iheuëh reubah Teungku Tjhik Maat di Tiro. peurumoh droë neuh njan. dan Tjut Meutia. sabab karab bandum panglima dan peumimpin rajek ka habéh maté dalam prang. bôh inong. lagèë njoë: "Bah that pih pakri ban teukeudjôt Teungku di Barat deungon ureuëng-ureuëng gobnjan. Peurumoh geuh geudong toë bak binèh gobnjan. Beulanda djiteumeung keupông teumpat Teungku di Barat dalam glé Keureutoë. bak thôn 1905. Bah that pih peurlawanan njang meuatô ka hana ék geupeudong Ié. bak watèë ureuëng bako njan pih meugulé dalam seuëh prang. dalam siklép mata tjit kaleuëh geumeukeumah ladju. pimpinan prang rhôt dalam djaroë Teungku di Barat. pih dalam seuëh prang thôn 1910. teutapi hana keunong. 51 . peumimpin dan panglima Atjèh njang mantong tinggai padum-padum droë treuk. disinan panglima-panglima Atjèh ka geupeuleumah bak dônja. prang antara sidroë Atjèh lawan sireutôh Beulanda. teutap niët bak han meunjeurah dan sambông prang deungon Beulanda. ureuëng njan ka biasa muprang.V PRANG DEUNGON BEULANDA: TARAF KEU LHÈË Désèmbèr 1911 . Djeuëp-djeuëp peurteumpôran nakeuh saboh drama keubangsaan. teutapi nakeuh prang njang meusipheuët peuleumah bak mata dônja heroisme bansa Atjèh. watèë Iheuëh sjahid Teuku Tjhik Tunong njang djitimbak lé Beulanda bak binèh pasi Lhôk Seumawè. Masa prang ubit-bit njoë pih na saboh masa njang tjeudaih that dalam seudjarah geutanjoë bangsa Atjèh. dan Pang nanggroë. Pakriban Teungkuneu peutimang droëneuh dalam watèë mubaja njan ka djipeugah dalam buku Beulanda ulèh teuntra Beulanda njang kalon. pakri ban sipheuët pahlawan bansa Atjèh bak watèë nanggroë dan bansa na dalam baja. pakri ban geutu'oh hudép dan geutukri maté. bôh agam. han geu tém meunjeurah tjit dan gemeudong trôk'an akhé. kon lé prang njang meusipheuët sindjata lawan sindjata. Teungku deungon ureuëng geuh geupeugot peurtahanan bak batèë raja. dalam thôn 1912. Djeuëpdjeuëp mideuën prang dalam taraf njang keu Ihèë njoë. dan leubèh peunténg lom bak aneuk-tjutjo.
watèë Iheuëh njan. Teungku maté ladju. Intusschen schoten de andere marechaussée's. Hij was al klaar om te schieten vóór Hanff weer op de been was. zij waren aan den krijg gewoon en onmiddellijk paraat. een echte dofchter van dit vechtersvolk. C. keunong bak djaroë uneun geuh. die 'sjahid' verkozen boven 'mèl'.meunan tjit watèë geutimbak sigo treuk. hand djeuët meugrak lé. een kogel trof den Tengkoe in den rechterarm die slap neerviel. en direct etond zijn vrouw. nibak djak meunjeurah. teutapi Teungku geubri ladju beudé gobnjan keu peurumoh geuh. . Comme ils tombent bien. 52 . dan deungon djaroë wië njang mantong hana teupèh. Dit was het einde van Tengkoe di Barat. en zij volgde hem een uur later. doch hij gaf snel zijn karabijn over aan zijn vrouw en held met zijn bruikbare linkerhandde rentjong. en het tweede ook. Hij stierf zeer vlug. bandua reubah maté disinan. Teungku Njak geudong dikeuë lakoë geuh deungon beudé bak djaroë muprang ladju. Zoo stond de vrouw vóór haar man.. en is er één volk op deze aarde.. Het was bijna alsof er een ordeel boven hen hing. peurumoh mantong geudong dikeuë lakoë. toen één kogel beiden doodelijk verwonde. en van de andere voorname oelama's in die streek. naast hem. Zentgraaf.. Sangsang djarôm tjéng hudép gobnjan ka meugisa u teungoh teuma. Meunankeuh. Sang-sang na tarôh ateuëh ulèë ureuëng njan dua. De Tengkoe nam met zijn mannen stelling tusschen de groote steenen. en zie: ook diens eerste schot weigerde. vóór zij voor immer zou stilstaan. watèë sineuk aneuk beudé keunong bandua gobnjan. teutapi hana keunong tjit.. Toen was de beurt aan Hanff. Toen kwam zijn vrouw en plaatse zich voor haar man. doch net schot weigerde. "Pakri ban djroh reubah ureuëng njan bandum. Atjèh. njang geupiléh maté. Teungku djitimbak Ié Hanff. ôn 99-100. geureugam rintjông.peuë na saboh bansa ateuëh rhuëng dônja njoë njang handjituléh riwajat maté pahlawan-pahlawan njoë dalam buku seudjarahdjih deungon keumuliaan njang leupah that raja?* *"Hoe de schrik ook mocht Zijn geslagen in den Tengkoe en zijn menschen. jôh goh lom gobnjan seungab hana meugrak lé. De'wijze van zijn leven haperde even. hij richtte op den sergeant en trok af. Teungku Njak geuh geuseutot gobnjan sidjeuëm watèë Iheuëh njan. dat de ondergang dezer heroieke figuren niet met diepe vereering zou schrijven in het boek zijner historie?" H. pih hana keunong. njoëkeuh keuneuleuëh Tengku di Barat dan ulama-ulama laén njang dong dikeuë . Bak watèë njan Teungku djitimbak lé sidroë sidadu laéh.
Teutapi bah that pih Teungku di Mata Ië ka sjahid. Tengku di Paja Bakông pih na sidroë panglima prang rajek. thôn 1917. lagèë sang-sang neupeugah bak geutanjoë: "kubu ulôn hana peuë mupat that asai na ateuëh tanoh Atjèh mulia njoë. peurumoh Teuku Uma Meulabôh. Teungku di Mata Ië pih reubah. ("Men kan gissen naar de grootte van het offer dat zij haar nationale gedachte bracht. soe njang kalon peurdjuangan Tjut Njak Dhiën djeuët geu takat keudroë geuh padum na rajek kurban njang ka geubri lé droë neuh njan keu pikéran keubangsaan Atjèh. dan reubah meusigo-sigo deungon lakoë geuh atawa sidroë geuh dalam seuëh prang. ajah Teungku Njak di Barat dan sjèëdara Teungku di Paja Bakông. njang tumpang gunong hidjô. Meunantjit Tjut Njak Dhiën. hana djeuët ta meuteuoh peukara seudjarah prang Atjèh deungon Beulanda deungon hana ta peu ingat dan ta peumulia kurban njang ka geubri bak peutheun dèëlat nanggroë Atjèh njoë lé peumimpin-peumimpin ureuëng inong Atjèh njang sabé geudong bak binèh ureuëng agam dalam djeuëp-djeuëp mideuën prang. njang handjeuët han 53 . njang djaga nanggroë njoë nibak lham dalam laôt raja. sidadu lamiët Djawa. prang meulawan Beulanda geusambông ladju Ié Teungku di Mata Ië Muhammad Chatib. " Hana laén nibak nanggroë Atjèh njoë njang djeuët keu monument peu ingat putroë bangsa teuh njoë. ") Pikéran keubangsaan Atjèh --nationale gedachte Atjèh-. peungikôt-peungikôt droë neuh njan hana geu pijôh bak geumuprang lawan Beulanda di nanggroë Atjèh njoë. dalam umu 40 thôn. njang pimpin prang meu thôn-thôn di Keureutoë. teutapi deungon seumangat njang kreuëh lagèë batèë kareuëng teumpat neuduëk nanggroë Atjèh njoë ateuëh rhuëng dônja. maté sjahid dalam uteuën Samarkilang. Dilikôt ka geutanjoë meuteuoh pakri ban Teungku Njak di Barat geumaté. Tjeunto laén nibak pahlawan ureuëng inong Atjèh njoë ka geubri lé Potjut Meutia. peurumoh Teuku Tjhik Tunong. Djeurat droë neuh njan hana mupat.Watèë Iheuëh maté Teungku di Barat dan Teungku Njak di Barat.njoë keuh njang ka gadoh bak keuturônan barô njang ka bangai lawét njoë. njang meuthônthôn watèë Iheuëh reubah lakoë geuh. bah that pih droë neuh njan ureuëng supot mata. dan hana soë teupeuë. dan reubah dalam seuëh prang bak thôn 1910. Meuribèë ureuëng inong Atjèh njang laén lagèë njan. Kheun Zentgraaff. Teungoh Atjèh Timu hana pijôh prang njan. dan sjahid dalam rimba Keureutoë bak thôn 1910. Atjèh Tunong dan Atjèh Barat pih meugrak keulai bak thôn 1924 trôk'an thôn 1927 dalam prang lawan Beulanda deungon geupimpin lé Teuku Tjut Ali dan Imum Sabi. djitimbak Ié Tugimin. keuneuleuëh sakét geuh trôk'an buta. geupimpin prang peutheun dèëlat nanggroë Atjèh njoë. Bak uroë 16 buleuën Juli. njang buët gobnjan hana soë tuléh. njang bandum djeuëb-djeuëb sagoë handjeuët han ta satôh ta peulara lagèë lampôh djeurat endatu bandum. dimijub Pang Akôb. Bandua pahlawan njoë reubah dalam mideuën prang Meugamat bak 25 Mei. Keuneuleuëh. njang lawan Beulanda trôk'an thôn 1937. hudép seungsara dalam rimba. Ureuëng njan geupeudong teuma teuntra Muslimin di Samarkilang njang meusjeuhu njan. 1927.
dalam gunong ban silingka Tangsé. Ban geudeungo njan . Saboh tjeunto treuk nibak ureuëng inong Atjèh. Gobnjan djiteumèë watèë teuntra Beulanda ka Iheuëh djipeugléh mideuën prang njan. Dalam prang Gunong Alimon bak thôn 1910. dan deungon seungab geuprèh adjai geuh teuka. Bah that pih pakri ban sakét njang geu tanggông. meunjo geutém bri izin mangat djipeureuban luka-luka geuh. Bak thôn 1909 mulai ta prang deungon keubit-keubit that soë-soë njang mantong tinggai nibak famili Teungku di Tiro njang meusjeuhu njan. gobnjan hana geumoë. hana teumakôt geuh dan hana geupadôli keu teuntra Beulanda ban silingka geuh. droëneuh njan reubah dalam mideuën prang keunong aneuk beudé Beulanda. Gobnjan geu ngui siluweuë hitam dan badjèë hitam. mantong sidroë ureuëng inong muda. Schmidt keumaih djiprang teumpat ureuëng njan peutheun droë. panglima Beulanda. njang peuleumah pakri ban ureuëng inong Atjèh dalam seuëh prang. njang ta teupeuë deungon teuntèë." Gobnjan geupiléh maté nibak geu 54 . hana saboh tjeunto njang leubèh peuweuëh haté geutanjoë nibak hai maté peurumoh Teungku Tjhik Majét di Tiro. gobnjan teuéh meulinteuëng. bak thôn 1910. njang meuthôn-thôn sadjan lakoë dalarn seuëh prang peutheun dèëlat Nanggroë njoë. peurumoh Teungku Tjhik Majét di Tiro. Teungku Tjhik Majét di Tiro Iheuëh nibak peurangkap njan-"keu gobnjan njoë na peupanjang umu mupadum-padum uroë-"teutapi peu. kaphè tjeulaka. ruman muka gobnjan teutap peuleumah sombong.rumoh gobnjan. "Schmidt djidjak toë gobnjan djiba Ië. teutapi bah that pih gobnjan dalam keuadaan seudéh dan sakét njang lagèë njan. rhôt dalam djaroë geutanjoë lukaparah. dan beuhô. umu kira-kira 30 thôn. pruët geuh luka keunong aneuk beudé. pakri ban ureuëng inong Atjèh hana teumakôt dan geupandang hina keu musôh. djimita beukaih dan djiprèh sabé lagèë asèë meurusa. njankeuh Potjut Gambang. Schmidt. dan geudhôt djih: "Bek kamat kèë . aneuk Tjut Njak Din dan Teuku Uma. gobnjan geu paléng muka geuh ho laén. Potjut Gambang.ta peugisa keulai meunjo geutanjoë hana keumeung lham dalam dônja. dan djitanjong deungon basa Atjèh njang meu horeumat that. Peungarang Beulanda njang teumeung haba peukara keudjadian njan djituléh: "Bak ulôn piké. "Bak akhé thôn 1910 karap djiteumeung drop ureuëng njan. dan han geutérn sagai meudamé.
Atjèh. kon na saboh peukara njang meugantung bak suasana dônja luwa dan bak peuë njang meuheut bansa gob laén. eene krachtige vrouw van een jaar of dertig. kaphè tjeulaka.C. tjit geu tukri maté lagèë ureuëng rajek. " Schmidt kwam bij haar met wat drinken en vroeg haar in beleefd Atjèhsch. kreunde zij niet. Zentgraaff. Njoë banduna peuleumah bak dônja dan bak geutanjoë aneuk-tjutjo bahwa keumeurdéhkaan dan keubeusaran bansa dan nanggroë Atjèh njoë kon na saboh peukara "keubeutôlan" mantong. " H. " Schmidt had het spoor en hield er aan vast als een foxterrier. dan de dood der vrouw van Tengku Majet di Tiro in 1910. en zonder geluid te geven wachtte zij het einde af. Soë njang na darah rajek. kon na saboh peukara njang meugantung bak keupeunténgan bansa laén. Njoëkeuh Potjut Mirah Gambang. " In 1909 begon de scherpe jacht op de laatste leden der vermaarde familie van de Tiro-oelama's in de bergen rondom Tangsé. Tengkoe Majet di Tiroontsprong nog juist den dans--het zou voor hern een uitstel worden van slechts enkele dagen--doch zijn vrouw viel zwaar geworid in onze handen.teurimong tulông nibak musôh njang geu ngiëng lagèë asèë. hij overviel hare schuilplaats. aneuk Tjut Njak Dhiën dan Teuku Uma. tjit deuh keudroë. " Toen de brigade het terrein had gezuiverd vond men haar. of zij zich wilde laten verbinden. ôn 63-64. " "Raak mij niet aan. zij lag op haar rug met een schotwond in de buik. geloof ik. Waarop zij het hoofd van hem afwendde en snauwde:"Bèk ka mat kèë. " Zij verkoos den dood boven de hulp uit de handen van een kaphé: ongeloovigen bond. 55 . In het laatst van 1910 had hij de bende bijna te pakken. melaatsche kafir. peurumoh Teungku Tjhik Majét di Tiro. teutapi keumeurdéhkaan dan keubeusaran Atjèh na *"Er is. --darah njang djroh hana djeuët djimeusalét. van hare felle onverzoenlijkheid en minachting van den vijand. en zelfs in deze misère behield haar gezicht eene trotsche afwijzing. Zij was gekleed in zwarte pantalon en baadje. geen treffender vorbeeld van wat zij in den krijg kan zijn. Ondanks de pijn welke zij leed. * Peungarang Beulanda njang hareutoë keudjadian njoë djitôp haba njan deungon narit ureuëng Peurantjis:"bon sang ne peut mentir".
Peukara njoë djisom that Ié djih. Beulanda maté 7707 (keunira Beulanda). Beulanda maté 2000. meunjo ta tjok sama rata. Kurban geutanjoë leubèh Ie. dalam darah éndatu agam dan éndatu inong. sabab na keunira gob. Beulanda na maté 2500 droë djeuëp-djeuëp thôn. djih na maté bak keunira meu 100. Beulanda maté 6107 (njoë pih keunira Beulanda). djeuët ta kheun. dalam 5 buleuën mantong. Njoëkeuh sabab geutanjoë hana ék soê djadjah. 56 . Beulanda maté 7600 (keunira Beulanda).000 droë dalam prang deungon Belanda njan. Meunjo ta kalon njang maté dalam thôn 1876 trôk'an 7600 droë sithôn.saboh djalan hudép--"a way of life"--nibak geutanjoë bansa Atjèh. dan bak thôn 1874. na 1052 droë. njang djilé dalam darah ma dan ku teuh. Bah njoë djeuët keu peu ingat keu musôh diluwa dan keu musôh di dalam. dalam thôn 1876. na 24.000 droë. nibak meuribèë thôn njang ka u likôt. maka dalam prang njang 40 thôn phôn. antara thôn 1890 trôk'an thôn 1914. Keunira njoë mungkén that hana djeuôh nibak njang sibeutôidjih. padum-padum droë ureuëng Atjèh njang peudjeuët droë djih keu djaroë-gaki bansa gob laén njang djak tjuba djadjah Nanggroë Atjèh njoë! Padum na Beulanda maté dalam prang deungon geutanjoë? Peukara njoë hantom djibri narit njang meu teuntèë lé Beulanda.466. Beulanda maté 1052 (njoë Beulanda djimeungaku tjit). geutanjoë Atjèh maté 250. geutanjoë ka ta teupeuë lagèë njoë: dalam thôn 1873. dalam thôn 1875. sabab geutanjoë kureuëng ubat dan kureuëng sinjata. han tom gob peulamiët dimasa njang ka u likôt dan meunantjit hana biëk manusia njang ék djadjah geutanjoë bak masa u keuë – watèë geutanjoë ka ta teupeuë droëteuh. dalam thôn 1874. Djadi djumlah maté djih njang djimeungaku mantong. Teutapi nibak padum-padum boh asai njang meu teuntèë.
nanggroë Atjèh njoë tanoh geutanjoë bandum. bandum ta teurimong nibak éndatu. agama njang atô hudép geutanjoë. adat. sabab njan geutanjoë bansa Atjèh bak masa njoë saban tjit deungon bansa Atjèh bak masa 100 thôn atawa 1000 thôn njang ka u likôt. reusam. Darah éndatu geutanjoë njang ka maté na djilé dalam tubôh geutanjoë njang rnantong hudép. peuë na rugoë njang han ék meugantoë. nibak ta peu 57 . maséng-maséng geutanjoë hana ubah lagèë si urat beuneung njang peugot idja. dan njang wadjéb ta pulang keu aneuk-tjutjo. lidah geutanjoë marit basa njang ka geupeureunoë Ié gobnjan. njang teurimong darah geutanjoë njang rhô. meubansa. peuë akibat prang njan keu geutanjoë sibagoë saboh bansa. saboh bansa hana tuha. Hudép geutanjoë kon na saboh buët keudroë-keudroë. handjeuët kureuëng nibak njang ka. Saboh bansa hudép sabé. peuë na luka njang han ék puléh. 3 thôn dimijub Djeupang (1942-1945). peuë na geumadoh njang han ék meugisa. meukawôm. njang keubah manjèt éndatu. njang bri keu geutanjoë ië deungon bu. meunankeuh trôk'an akhé dônja. bah that pih keuturônan meugantoë-gantoë. meunjo han ék leubèh djroh. sabé muda. teumpat geutanjoë hudép deungon mulia dan. ma deungon ku. geutanjoë akan djigantoë lé aneuk-tjutjo njang akan lahé. seubatji ta kalon deungon tjeureumèn mata seudjarah droëteuh. atawa hai maséng-maséng. endatu geutanjoë njang ka maté ka ta gantoë lé geutanjoë. mulai phôn bak watèë lahé trôk'an bak watèë ta tamong dalam kubu. Hudép geutanjoë na lagèë sikrèk taloë njang meusambông-sambông. teutapi na saboh buët meusjèëdara. njang tjit meu geutanjoë njang tukri. peuë njang ta teurimong nibak éndatu ta peutrôh keu aneuk-tjutjo. teutapi keureuna geutanjoë keumaih djipeungeut lé djih bak watèë Djeupang talô. teumpat geutanjoë maté deungon mulia. bah that pih sidroë-droë angèëta djeuët keu tuha. njang ta teurimong nibak endatu. Djinoë seubatji ta paréksa mideuën prang njang 65 thôn deungon Beulanda njan. Geutanjoë djeuët dji djadjah lé Djawa kon keureuna geutanjoë na talô prang deungon djih. dan peuë na peuladjaran keu masa u keuë teuma. geutanjoë ka gadoh keumeurdéhkaan ka 57 thôn trôk'an uroë njoë: 31 thôn dimijub Beulanda (1911-1942).VI PEUË AKIBAT PRANG DEUNGON BEULANDA KEU GEUTANJOË ATJÈH Geutanjoë Atjèh na saboh bansa ateuëh rhuëng dônja. Akibat njang trang that nibak prang deungon Beulanda njan. bah that pih angèëta sidroë-droë maté. saboh bansa teutap lagèë sot. atawa u keue. 23 thôn dimijub Djawa (19451968). lagèë saboh gleuëng njang peugot ranté.
keuturônan thôn 1873 njan djinoë pih teuntèë ka maté tjit. inong deungon agam. watèë Iheuëh djidjadjah Ié Inggréh trôk'an 800 thôn. saboh rugoë njang han ék meugisa? geutanjoë ka ta kalon pakri ban meureutôh boh bansa laénn ban saboh dônja njang ka gadoh keumeurdéhkaan djih bak saboh-saboh watèë njang leubèh that tréb nibak geutanjoë.meurdéhka droë teuh lagèë djameunkon. dan hana arti sapeuë keu seudjarah bansa. ka woë bak Tuhan. teuntèë bak watèë njoë bandum ka geu peulikôt dônja. Meureutôh boh tjeunto laén njang hana guna ta meuteuôh disinoë. Keunira njoë djeuët ta peugot lagèë njoë: menurôt 'eleumèë demography 58 . keumeurdéhkaan Atjèh njang ka gadoh ka 57 thôn njoë. kana kira-kira 4 miliun. Njoë na saboh kurban njang rajek that. éndatu geutanjoë. djadi siteungoh nibak ureuëng agam njang hudép bak masa njan ka geubri djawong geuh bak peutheun nanggroë njoë. Teutapi peuëkeuh gadoh keumeurdéhkaan njang ka 57 thôn njoë saboh geumadoh njang han ék meugantoë. dan lé Djeureuman. Hana lom na ta kalon saboh bansa laén dalam seudjarah dônja njang djitém bri dumnan rajek kurban bak peutheun keumuliaan droë. Djadi adak hana geumaté dalam prang. geuprèh geutanjoë dalam bumoë Atjèh njang mulia njoë. Poland djinoë ka meurdéhka keulai watèë lheuëh djibagi-bagi lé Rusia.000 droë ureuëng Atjèh. njang akan dji ingat sabé Ié aneuk tjutjo trôk'an akhé dônja. keuturônan Atjèh thôn 1873 njan. sabab geutanjoë ka hana muphôm lé keu seudjarah dan keu hak droë teuh. geutanjoë Atjèh njang bak watèë phôn prang njan na keuh saboh miliun. Sabab njan keuh na saboh keumuliaan njang rajek that beugi keuturônan thôn 1873 njang ka geupiléh maté bak peubuêt saboh buët njang raja that. Lagèë miseuë bangsa Irlanda djinoë ka meurdéhka keulai. Teutapi djinoë. geutanjoë ka ta djak seutot djih. teutapi bandum ka djiteumeung tjok keulai keumeurdéhkaan djih njan. nibak maté keudroë dalam tika éh deungon hana soë padôli. meunjo tangiëng deungon tjeureumèn mata seudjarah. Bah that pih meunan. ka reubah dalam prang njan bak geupeutheun dèëlat nanggroë dan bangsa Atjèh njoë. keureuna bansa geutanjoë bak watèë njan na tjit saboh miliun sagai. ka geutinggai geutanjoë. Ié Peurantjis. bah that pih ureuëng njan hana reubah dalam prang. Djeureuman dan Austria trôk peuët go. Beulanda pih na djidjadjah lé Spanjol. Saboh akibat treuk nibak prang deungon Beulanda njoë. keureuna geutanjoë bandum handjeuët han maté bak saboh uroë. djinoe karap 100 thôn Iheuëh njan ka meu tamah. teutapi djipeumeurdéhka droëdjih teuma. njoë pih na saboh akibat tjit nibak prang deungon Beulanda njang peuhabéh peumimpin-peumimpin geutanjoë dan njang peu putôh taloë meunumat antara geutanjoë keuturônan barô deungon keuturônan tuha njang sabé meurdéhka. Djadi ka trang. Laén nibak njan. kon na saboh barang geumadoh njang han ék tapeugisa. njankeuh kira-kira 250.
geutuléh deungon darah geuh ateuëh rhuëng tanoh mulia njoë. bansa geutanjoë akan seulamat dônja akhirat. geutanjoë handjeuët han ta hudép deungon mulia. Djareuëng that dalam riwajat bansa-bansa dalam dônja njoë njang ék bri peungorbanan lagèë endatu geutanjoë njan. kon hudép lagèë lamiët bangsa laén. rajek bak dônja. bahkan peuët go meutamah ramè. sabab hana falsafah hudép njang leubèh mulia dan leubèh tjeudaih nibak peuë njang ka geutinggai keu geutanjoë Ié éndatu njan. dan geutanjoëa sibagoë bansa ka ék ta beudoh teuma nibak prang njan. sabab gobnjan deungon buët mupahlawan raja njang ka geupubuët njan. leubèh teuga. hana djeuët keu sabab hantjô bansa geutanjoë. maka bak thôn 1950. Hudép mulia maknadjih hudép meurdéhka. dan akan leubèh tjarong meunjo ék tapham hikmah peungalaman njang ka ka. Falsafah hudép Atjèh njoë ka geutinggai keu geutanjoë. luka parah njang peudéh that njan kapuléh. Meunjo geutanjoë bandum ék tapham falsafah hudép Atjèh njoë. Meunankeuh. geutanjoë ka na 2 miiiun. Dan bak thôn 1970 geutanjoë keumeung djeuët keu 4 miliun. Meurdéhka. Djadi ubè na éndatu geutanjoë njang ka sjahid dalam prang njan ka neu gantoë lé Tuhan deungon geutanjoë keuturônan barô njang meulipat ganda. Deungon njoë ka njata. Dalam dua keuturônan mantong. njoë keuh kurban njang paléng rajek. Falsafah hudép njan hana laén nibak njoë: hudép geutanjoë bansa Atjèh dalam dônja njoë kon asai na hudép mantong. ka geubri keu geutanjoë saboh falsafah hudép njang tjeudaih that. naulai nibak binèh pasi trôk'an u putjak gunong njang meusampôh awan. sibagoë saboh bansa. dan ka tuwo teuh. Meunjo bak keunira thôn 1930. njang peunoh deungon keumuliaan dan keubeusaran njang ék geubri Ié saboh-saboh keuturônan manusia keu aneuktjutjo. luka-luka njan ka béh puléh keulai dan geutanjoë bansa Atjèh djinoë ka lagèë bansa Atjèh joh gohlom prang njan teuma.('eleumèë peukara ureuëng asoë nanggroë) djeuëb-djeuëb bansa dalam dônja njoë djumlah djih meulipat-ganda tiëp-tiëp 20 thôn. Bak watèë beukaih-beukaih dan akibat djasmani njang laén nibak prang deungon Beulanda njan ka puléh. peukara Ie that kurban njawong njang ka geubri lé ureuëng tjhik geutanjoë bak peutheun keumeurdéhkaan nanggroë Atjèh dalam prang deungon Beulanda njan. njang sampôrna that. mulia bak Tuhan. hingga keu geutanjoë bansa Atjèh hana peureulèë Ié tangiëng keunoë-keudèh ta mita falsafah hudép njang leubèh djroh bak bansa laén atawa di nanggroë laén. Kurban njawong njang ka geubri Ié éndatu geutanjoë njan. leubèh ramè. sjèëdara geutanjoë njang ka gadoh dalam prang njan ka meugantoë bandum. geutanjoë Atjèh na saboh miliun. 59 . njankeuh asai keumuliaan. keumakmuran dan keumadjuan. kurban njawong njang ka geubri Ié éndatu geutanjoë dalam prang njan akan teutap hudép sabé trôk'an akhé dônja. leubéh rajek. njang mulia that. kon kurban njang sia-sia.
Njoëkeuh falsafah hudép pangkai keumuliaan bansa njang ék djaga keumuliaan geutanjoë turôn-teumurôn. " ("La préméditation de la mort. masa 65 thôn éndatu geutanjo geumeudong gemuprang deungon Beulanda njang peuleumah bak dônja. Meurdéhka leubèh peunténg nibak geutanjoë galak keu hudép. meunantjit beu ta tukri maté deungon mulia.leumah lé éndatu geutanjoë deungon buet geuh. dan mustahé djeuët djidjadjah lé bangsa laén njang djak peu ureuëng ureuëng droë u nanggroë njan. Geutanjoë Han keumaih ta hudép deungon mulia meunjo teumakôt teuh bak ta maté deungon mulia. dan ateuëh neuduëk keunjataan (reality). ka geupiléh watèë bansa Inggréh tinggai sidroë dan sang-sang keumeung talo dalam Prang Dônja keu II sibagoë saboh watèë njang tjeudaih that dalam seudjarah bansa Inggréh. Meunjo Sir Winston Churchill. "Seumiké peukara maté na keuh lagèë meukeumaih keu meurdéhka. peuë lom maté njan na bak kada Tuhan: Han geu peu dilèë. na keuh thôn-thôn 60 . njang gob thèë na ban saboh dônja. sipheuët phalawan bansa Atjèh njang geutu'oh hudép dan geutukri maté. peumimpin bangsa Inggréh njang meusjeuhu that njan. hana meu tjré meunjo saboh reuloh njang saboh treuk pih reulé. Celui qui a appris à mourir à désappris d'ètre aseervi. ") Saboh bansa njang hana djitakôt keu maté deungon mulia. handjeuët han ta peuduëk meurdéhka geutanjoë diateuëh that. deungon hana peu leubèh-leubèh jum hudép. maka djeuët takheun. gobnjan hana geu tukri lé djeuët keu lamiët gob. dan leubèh peunténg nibak geutanjoë takôt keu maté. beu tatém lawan maté. Bak ta peuteuntèë peuë njang peunténg that keu geutanjoë Atjèh dalam dônja njoë. (Hikajat Nasaihôn Radat) Asoë nibak falsafah hudép éndatu geutanjoë njan. 'Oh trôh uroë. Han geu peu dudoë. hana soë djitakôt dalam dônja njoë. hudép dan maté dimijub njan. Geutanjoë han keumaih ta hudép deungon meurdéhka meunjo teumakôt teuh bak ta maté deungon meurdéhka. dan deungon hana peuleubèh-leubèh teumakôt keu maté. Bandua peukara njoë saboh. sabab bak watèë lageë njankeuh bandum seumangat pahlawan bansa Inggréh djipeudeuh bak dônja.Falsafah hudép Atjèh njoë ka geupeudong ateuëh neuduëk 'eleumèë (rationality). hana laén nibak lagèë asoë falsafah hudép njang beutôi. beu tatém peutarôh hudép. njang djeuët keu tudjuan bandum peundidékan: geupeureunoë geutanjoë beu meukri ta hudép dan beu meukri tamaté lagèë ta tu'oh hudép mulia. Bakpeutheun droëteuh sibagoë bansa meurdéhka. njang ka geutuléh deungon darah geuh ateuëh rhuëng tanoh mulia njoë. Sidroë ureuëng njang ka geu meureunoë pakri ban geumaté. njang ék ngiëng peukara hudép dan maté njan lagèë keuadaan njang sibeutôi djih. Meuhat maté. njang ka geupeu. est un présage de liberté. meusambông-sambông. sidroë ahli falsafah Peurantjis. Lagèë kheun Montaigne.
deungon hana peu kureuëng. uroë 29. peuë na rimba njang djih peu tutông. dan meuribèë go leubeh tjeudaih. bak thôn 1912. ureuëng Atjèh na saboh bangsa men adab that nibak djameunkon. .have contended with various fortunes. Bansa Atjèh tjit ka sabé meusjeuhu that peukara beuhô dan geutukri.are nevertheless likely to prove. Mulai nibak keumeunangan geutanjoë njang peuguntjang dônja dalam mideuën prang Kuala Atjèh bak thôn 1873 trôk'an uroë reubah Teungku Tjhik Maat di Tiro dalam prang Aluë Bhôt di Tangsé. na talô. " 61 . bôh talô. dan tukri maté bak watèë talô. peuë na glé njang djih peureulé. peutimang droë.. njang meulabang gunong meusampôh awan. Nanggroë Atjèh njoë na saboh nanggroë njang raja that.no contemptible enemies. peuë na kruëng njang djih peuthô. njang ka biasa muprang. lagèë padé njang djih rampok. . awé dalam rimba. They were always renowned for their courage and conduct beyond all other neighbouring nations. They have an ancient civilization . akibat prang deungon Beulanda ateuëh tanoh geutanjoë ubit that.. bak watèë! phôn prang deungon Beulanda. . bak thôn 1911. peuë na blang njang djih boh ateuëng. Njang na rusak tjit meuhasé tanoh. leubèh nibak bansa-bansa laén bandum bansiling ka nanggroë Atjèh njan. buleuën April.. trôk'an watèë meugulé Teungku di Barat dan Teungku Njak geuh. peuë na tanoh njang djih peurusak.. The London Times. ka djipeugot ramalan lagèë njoë: "Bansa Atjèh teuntèë akan geu peuleumah bukti gobnjan kon na saboh lawan njang djeuët gob peuhina. Nanggroë Atjèh njoë. hantom deungon hana keumuliaan.. teutapi bôh meunang. meunjo mantong kajèë dalam glé. atawa karab lagèë hana sapeuë pih. Surat haba Inggréh. thôn 1873. meunjo mantong tanoh blang. geutanjoë ka ta peuleumah droë teuh bak dônja lagèë saboh bansa njang tu'oh hudép bak watèë meunang.njang tjeudaih that leupah dalam riwajat dan seudjarah geutanjoë bansa Atjèh. bahkan peutamah keumuliaan bansa.. but not without distinction. njang geusibu deungon mata iënjang peugot *"The Achinese. ''* Djinoë seubatji ta paréksa teuma peuë akibat prang deungon Beulanda njan ateuëh tanoh geutanjoë. teutapi njan bandum ridjang meugantoë. dua go leubèh rajek nibak nanggroë Beulanda. peuë na gunong njang djih plah dua? djeuët ta kheun. na meunang.. rumoh njang djih tôt.
bak kursi droë teuh lagèë saboh bansa meurdéhka dan mulia dalam dônja. bak watèë lskandar Muda geukurông Portugèh di Malaka. Geutanjoë njang meudèëlat disinoë. njang ta peu ék-peutrôn keudroë teuh. Meunantjit. njakni keurusakan ateueh tanoh geutanjoë tjit batjut sagai. hana lawan ék peureulé. Nibak peuë njang ka geutanjoë meuteuoh. dalam bideuëng sosial. nanggroë njoë na keuh ibarat saboh kuta raja. Gunong Seulawah njang meu tjukèh langèt. Akibat njang rajek that. meugisa njoë. Baroë djéh geutanjoë saboh miliun. lagèë bak thôn 1629. Masa ka trôh supaja ta rah muka tanoh mulia njoë nibak euntjit sipeundjadjah. Buët peuriwang geumadoh njang goh lom. deungon narit laén. ekonomi dan politék. Lagèë geutanjoë ta teupeuë. ka trang that hana akibat prang njan njang hana puléh. njan pih ka meugantoë djinoë ka peuët ganda. njang hana musôh ék peuguntjang. hana geumadoh njang nan ék meugantoë keu geutanjoë bansa Atjèh sibagoë akibat nibak prang deungon Beulanda njan. njan pih djinoë ka puléh teuma. djinoë geutanjoë peuët miliun. Geureudong dan Abông-Abông. Peumeurintahan njang ék teudong di Nanggroë Atjèh njoë meugantung bak peuë njang ta piké Ié geutanjoë Atjèh. barô geutanjoë ka sampôrna ta peugisa teuma dumpeuë peuë njang ka gadoh sibagoë akibat prang deungon Beulanda. bôh Beulanda. bandum Peumeurintahan ban saboh dônja njoë. bôh Djeupang. Djinoë tinggai tjit saboh peukara treuk njang goh lorn meugisa bak geutanjoë. njang goh lom meugisa djinoë atawa trôk'an uroë njoë. njankeuh kurban njawong éndatu dalam mideuën prang. Akibat njang laén. Gunong Alimon. meugantung bak peuë njang djipike Ié ureuëng nanggroë teumpat Peumeurintahan njan teudong. deungon hana djampu djaroë bangsa luwa. Peukara njang goh lom meugisa njoë djeuët ta peuriwang djinoë ladju. Hana Peumeurintahan dalam dônja njoë njang ék teudong deungon keukuatan beudé mantong. Njoë bandum mantong lagèë sot. lagèë bak thôn 1873. njankeuh saboh organisasi geutanjoë Atjèh njang satoh bansa dan Nanggroë Atjèh njoë ban njang djroh keudroë teuh. njankeuh saboh Badan Peumeurintahan Nanggroë Atjèh njang meurdéhka dan meudèëlat lagèë djameunkon turôn-teumurôn. meunjo getanjoë ka ta meu sapeuë kheun lagèë aneuk éndatu. bandum mantong teudong lagèë sot.meuribèë boh kruëng rajek deungon ubit. Deungon ta peubuët buët njoë. deungon rimba peunoh deungon kajèë. bôh Djawa. Hana saboh peumeurintahan njang ék teudong di 62 . Ka trôh masa ta peugisa dèëlat bansa dan basa droë teuh ateuëh tanoh pusaka njoë. Gunong Batèë Meutjitja njang deuh keudéh u laôt Hindi. meunan tjit di nanggroë Atjèh njoë. dan lagèë meuribèë thôn dilèë nibak njan. na dalam djaroë geutanjoë keuturônan Atjèh njang hudép bak masa njoë. deungon tanoh peunoh deungon blang. saksi njang seungab keu peurdjuangan dan keupahlawanan éndatu geutanjoë bak geu peutheun Nanggroë njoë keu geutanjoë aneuk-tjutjo. watèë geutanjoë meunang ateuëh Beulanda. dan geutanjoë ka ta tjok langkah keulai ta gisa bak neuduëk droë teuh njang patot.
meunjo geutanjoë Atjèh han ta tém deungo djih. djibri pulang keulai lé Inggréh keu Beulanda. Djinoë. teutapi atra gob bri. lagèë éndatu teuh. Spanjol atawa Inggréh. (Hikajat Tjintabôhan) Meunjo geutanjoë ka sapeuë kheun lageèë njan. Sapeuë pakat. peuë njang rhôt ka ta peuëk teuma.sinoë meusiuroë. geutanjoë bansa Atjèh dan nanggroë Atjèh teutap meurdéhka sabé. Maté bak sadjan. Djawa djidjok droëdjih mantong. sindjata njang na bak djih djinoë. Djawa mustahé ék djidjadjah geutanjoë. dan ka ta inseuëh keu falsafah hudép njang ka geutinggai lé ureuëng tjhik teuh. sabab keuradjaan Beulanda bak watèë njan na saboh keuradjaan njang paléng teuga dalam dônja. peuëlom meunjo han ta tuëng dan ta lét djih. ubé na teunaga djih? Djawa na saboh bansa njang gasiën that. 63 . Bak watèë bangsa Djawa dan nanggroë Djawa meu tuka-tuka djaroë nibak saboh peundjadjah keu peundjadjah njang laén njan. Beulanda djidjadjah Djawa 350 thôn . Bak dong. dumpeuë njang gadoh ka meugisa. (Hikajat Gadjah Tudjôh Ulèë) Hudép bak saré. maka barô akibat prang deungon Beulanda ka pulén bandum. maka geutanjoë handjeuët han ta meusaboh: Bak duëk. meunjo djawa djikeumeung peu lamiët genanjoë. meunjo geutanjoë han ta tem djeuët keu lamiët djih Beulanda ék djimuprang deungon geutanjoë 65 thôn. Djinoë ka han ék djibajeuë hutang njan njang gob tunggèë ban saboh dônja. njan bandum kon na djeuët dji peugot keudroë djih. Teuma. Sang sineusab meu adoë a. Peurantjis. djih kon na leubèh tjarong nibak geutanjoë. peuë njang singèt ka santeut. Sikrèk gapban. Bah that pih meunan. atawa ék djibloë. palo Djawa njan meutuka djaroë nibak peundjadjah Beulanda keu peundjadjah Inggréh. djih han tjit ék djipeutalë geutanjoë keubit-keubit. atawa meuhutang wie-uneun. Deungon ta peugisa keumeurdéhkaan geutanjoë. djih hantom na seudjarah militè. Meunjo geutanjoë bansa Atjèh ka inseuëh keu droëteuh. ka tangiëng droë teuh keulai lagèë saboh bansa njang mulia. Nanggroë Djawa njan djitjok lé Beulanda djameun deungon hana muprang. maka keumuliaan dan keumeurdéhkaan Atjèh ék ta penwoë lagèë sot teuma dalam watèë 24 djeuëm nibak djaroë? Djawa deungon djaroë-gaki djih njang djak peu ureuëng-ureuëng droë djak peurintah geutanjoë di nanggroë Atjèh njoë. leubèh raja nibak armada Portugéh. geumadè kenoë-keudéh. armada djih paléng raja. Watèë Iheuëh njan. Saboh keureunda. Djih paléng kaja.
Keumakmuran saboh-saboh nanggroë kon na saboh peukara njang teuka keudroë djih deungon hana soë peugot. Bak watèë Nanggroë geutanjoë keunong djadjah Beulanda. njan hana laén nibak keureuna bansa Beulanda leubèh tjarong bak dji ato ekonomi nibak bansa Djawa njang mantong bangai that njoë. geutanjoë hana peuë ta harap keu makmu Nanggroë teuh njoë dimijub Djawa. Peuë keunira njang handjeuët han ta peugot? Phôn that. pakri ban djitu'oh atô nanggroë geutanjoë. njang djeuët peugot peuë njang peureulèë keu rakjat deungon hana soë tham. Menantjit keumakmuran nanggroë Atjèh njoë ék ta peugisa lagèë djameun jôh goh lom prang deungon Beulanda. Bansa.bansa lërupa. Lagèë njang ka trang that dalam masa 23 thôn njang ka u likôt njoë. meunjo geutanjoë tapeugot keunira njang djroh dan tameusaboh atô teunaga. dan bak saré keudroë-droë teuh. Meunjo Nanggroë geutanjoë hana meurdéhka. hasé Nanggroë geutanjoë ka djitjuë lé Djawa.VII KEUMEURDÉHKAAN DAN KEUMAKMURAN Keumeurdéhkaan njankeuh asai keumakmuran . Keumakmuran njan teuka meunjo na saboh Peumeurintahan njang meurdéhka. meunantjit peuë na hareuta bansa dan hasé nanggroë njang gob djadjah djitjok Ié bansa njang djadjah bansa dan nanggroë njan. Keumakmuran bansabansa kon na rhôt dari langèt lagèë "manna wassalwa". teutapi meugantung bak pakri ban tjarong saboh-saboh bansa bak djiatô ekonomi djih. Hana ureuëng luwa atawa bansa laén njang ék peumakmu nanggroë geutanjoë. geutanjoë beu ta teupeuë bahwa keumakmuran geutanjoë Atjèh bandum meugantung bak nanggroë Atjèh njoë. hasé Nanggroë njoë djitjok lé Beulanda. njang kon meutanggông djaweuëb u blahdéh laôt. Meunantjit. 64 . saboh Peumeurintahan njang kon gob peuék-peutrôn. Lagèë peuë na hareuta dan ôsaha sidroë lamiet djitjok lé po djih. bandum makmu sabab awak njan bandum meurdéhka dan djitukri peugot keunira bak atô ekonomidjih. saboh Peumeurintahan njang hana tudjuan laén nibak satoh bansa droë teuh. Meunjo dimasa Beulanda èkonomi Nanggroë geutanjoë na leubèh got nibak dimasa Djawa njoë. geutanjoë pih hana mungkén makmu. Meunjo gob didjak keunoë. njang djeuët peugot keunira dan djeuët peubuët peuë njang djroh keu bangsa deungon hana peuë djak lakèë idin bak bansa laén. Amerika dan Djeupang. Djinoë geutanjoë ka rhôt dalam djadjahan Djawa. Hudép saboh bansa njang djidjadjah lé bansa laén hana ubah lagèë hudép sidroë lamiët tjit. Ureuëng Djawa njan meu nanggroë droë djih hana djitu'oh atô lom. hudép dan keumakmuran tiëp-tiëp bansa ban saboh dônja njoë meugantung bak tanoh nanggroë djih maséng-maséng.
peurangoë meu nafsi-nafsi. nasib dan hudép geutanjoë Atjèh bandum meugantung saré keudroë teuh.njan tudjuan djih kon djidjak tulông geutanjoë. dan hukom. ekonomi. meunjo laén bandum sôsah. meunjo bandum laén gasiën. kon deungon ta piké keu sidroë-dua mantong. geutanjoë Atjéh handjeuët han ta teupeuë. han meuhasé dan hana keuneuleuëh. Buet peu makmu nanggroë teuh njoë ék ta peudong meunjo geutanjoë ta tem meusapeuë pakat dan ta tém piké keu kawôm dan bangsa teuh bandum. Geutanjoë handjeuët han ta peugot keunira keudroëteuh. bôh hana langsông. Hana ureuëng Atjèh njang ék kaja. ureuëng meu eungkôt handjeuët djak u laôt meunjo hana rakan njang tarék pukat. Bèk sagai ta tuwo. handjeuët han ta peugot keunira. Geutanjoë handjeuët han ta meureunoë keulai ta seumiké ateuëh neuduëk "keupeunténgan bansa Atjèh" dalam bideuëng politék. Miseuëdjih. kon na djeuët keu peumakmu nanggroë gebanjoë dan bangsa geutanjoë. atawa djipeurusak lé bansa laén. 65 . geutanjoë bandum saboh nasib. lagèë bansa-bansa laén tjit dalam dônja. teutapi djeuët keu sabab meutamah tjré-bré geutanjoë keureuna ureuëng njan ka djeuët keu djaroë-gaki djawa bak dji djadjah bangsa geutanjoë bandum. meunjo laén bandum hana meu asap dapu. Keupeunténgan bansa Atjèh njoë njankeuh keumeurdéhkaan Atjèh dan keudèëlatan bansa Atjèh ateuëh nanggroë droëteuh njoë. meunantjit geutanjoë han ék. Ureuëng meukat han meulaba. pakri ban bak ék tasatoh bansa Atjèh njoë bandum. nasib geutanjoë ban saboh bansa keuneuleuëh saboh. Lagèë geutanjoë han ék ta peudong keumeurdéhkaan Atjèh meunjo geutanjoë hana sapeuë pakat. peurangoë "peuglaih putjôk droë" mantong deungon hana piké keu bansa teuh badum. hana ureuëng Atjèh njang ék seunang sabé. akan rusak bandum keu peunténgan sidroë-droë ureuëng Atjèh tjit. ta peudong keumakmuran nanggroë Atjèh meunjo geutanjoë meu tjrè-brè. njoëkeuh djalan. hana ureuëng Atjèh njang teutap makmu. lagèë djipeubuet Ié padum-padum droë ureuëng Atjèh. adab. Njoë bandum ka teuntèë dalam 'eleumèë ekonomi. bôh langsông. ureuëng meugoë handjeuët meu'uë meunjo kon ban sinaroë trôn u blang bak saré. meunjo ureuëng nanggroë hana pèng deungon meubloë. Peukara njang peusaboh nasib geutanjoë bandum njankeuh njang dalam 'eleumèë politék geupeunan "keupeunténgan bansa" (national interest) Soë na biëk geutanjoë njang han djimeungaku na bangsa Atjèh? Meunjo na saboh bansa Atjèh-"lagèë ka njata dalam seudjarah geutanjoë njang ka meuribèë thôn"-maka handjeuët han na saboh "keupeunténgan bansa Atjèh" (Achehnese national interest). ta peudong keumakmuran. teutapi djidjak tulông droë djih djak padjôh hareuta geutanjoë. keuturônan djinoë dan keuturônan u keuë. Njang keudua. geutanjoë bansa Atjèh. Meunankeuh. Buët peuglah putjok droë deungon djalan djak tjôm djaroë Djawa. njang rneunjo keupeunténgan njan hana ta satoh. teutapi keuneuleuëh meusambông.
100 go leubèh meularat --meunjo hana keumaih ta peugot keumadjuan dalam bideuëng ekonomi djinoe ladju-. hana buët dan hana pèng. Bansa gob bandum ka djipeugot keunira peukara njoë. lagè njang teungoh djipeulaku Ié Djawa djinoë geunap 66 . keumeung na 16 miliun. bak thôn 2010. bak thôn 2030 keumeung na 32 miliun. maka dalam watèë 100 thôn treuk. keumeung na 4 miliun. dan ka djipeukeumaih dumpeuë supaja keuturônan djih hana kureuëng sapeuë bak masa u keuë teuma. Peuë hana ta teupeuë politék Djawa peutamong bangsa djih u nanggroë Atjèh dan u pulo-pulo laén. bak thôn 1990. djinoë geutanjoë ta iëm droë. geutanjoë ka na 2 miliun. Hana nanggroë njang bri idin keu bansa luwa djak mita raseuki di nanggroë djih.meutamah meulipat-ganda tiëp-tiëp 20 thôn.sabab ban 128 miliun keuturônan Atjèh njan pajah hudép dan mita raseuki ateuëh tanoh njoë tjit. njang handjeuët han ta teugah sibagoë buët njang hana hak dan hana adé. 100 go leubèh sôsah. geutanjoë na saboh miliun. bak thôn 2060. Meunjo ta tjok neuduëk bak keunira thôn 1930. dan bak thôn 2070. bak thôn 1970. keumeung na 8 miliun. lagèë ka ta teurimong nibak keuturônan njang ka u likôt. seudang tanoh geutanjoë hana meutamah Ié meusidjeungkai pih. Politék djadjah nanggroë gob deungon djalan peutamong ureuëng djih u nanggroë njan. keureuna bandum ureuëng piké keu nasib aneuk tjutjo droë. nakeuh saboh politék peundjadjahan njang paling mubaja. geutanjoë Atjèh keumeung djeuët 100 go leubèh gasiën. Djadi dalam watèë 100 thôn treuk--njoë kon watèë njang tréb that dalam hudép saboh bangsa--geutanjoë bangsa Atjèh keumeung djeuët 128 miliun. Meunjo geutanjoë djinoë mantong 4 miliun ka ta rasa apôh-apah. rumoh tiréh. maka bak thôn 1950. dalam padum-padum thôn treuk Djawa tamong njan ka ék djirampaih nanggroë njoë nibak geutanjoë njang po. watèë Djawa djipeutamong meuribèë-rièë bansa djih djak tjok tanoh geutanjoë bahkan ulôn deungo. Teutapi peuë di geutanjoë bansa Atjèh na ta peu keumaih nanggroë teuh njoë keu aneuk tjutjo njang keuneung trôh njan? Peuë na ta meukeumaih dalam buët njoë lagèë bansa-bansa meu adab laén meukeumaih? Peuë na ta djaga Nanggroë pusaka njoë"-njang éndatu ka geupeutheun deungon darah dan njawong bék djitjok lé gob? Nibak ta peulara tanoh mulia njoë mangat djeuët ta pulang keu keuturônan ukeuë. na biëk geutanjoë njang bantu Djawa dalam buët njoë hingga meunjo hai njoë hana ta tham djinoë ladju. mangat djeuët dji tham bansa laén nibak tamong u nanggroë djih. Njoë keuh sabab hana saboh bansa dalam dônja njoë njang djitém teurimong bansa laén djak duëk u nanggroë djih. tetapi hai njang teudjadi ateuëh tiëptiëp bansa ban saboh dônja. keumeung na 128 miliun. alôh-alah. Njoë kon peukara geutanjoë mantong. njoë keuh sabab djipeugot atôran immigrasi. hana ta padôli. sabab Djawa bak watèë njoë teungoh djingui keukuasaan politék djih mangat djeuët djitjok tanoh pusaka bansa-bansa laén di pulo-pulo njoë. badjèë beukah. keumeung na 64 miliun. hana sép sapeuë.
atawa buët peulamiët saboh-saboh bansa uléh saboh bansa laén. atawa peundjadjahan. djalan njang mangat that bak djadjah nanggroë gob njankeuh deungon djalan peutamong "peungungsi" u nanggroë njan. atawa meunjo djipiké buët njan djeuët peu kaja dan peuteuga keulai geutanjoë Atjèh. both military and pacific. Teutapi dumpeuë buët wadjéb njang djeuët keu tanggôngan geutanjoë sibagoë saboh bansa. teumaga. dan hareuta laén lom njang goh lom ta paréksa. peuë njang djeuët ta peugot di nanggroë Atjèh njoë. darat. boh peukara urôsan milite atawa peukara urôsan dame. tuha-muda. nibak tanoh geutanjoë njang peunoh minjeuk.ings. 1873. buët peudong "Achehnese national interest". sang-sang nanggroë Atjèh njoë tanoh djih dan geutanjoë Atjèh lamiet djih. teutapi peuë njang djroh bak djamin keupeunténgan bansa Djawa mangat djeuët djipeuleumoh geutanjoë sabe'. njoëkeuh njang geupeunan "colonialism". kon peuë njang djroh keu geutanjoë bansa Atjèh. dan tangui hasé njan bandum bak ta peudong ekonomi Nanggroë njoë. djeuët ta peusapat pèng meuribèë djuta keu pangkai ta peudong ekonomi nanggroë njoë mangat djeuët ta keubah keu aneuk tjutjo. djeuët ta peugot Nanggroë njoë keu saboh Nanggroë njang makmu that. batèë arang. peuë njang ta keumeung peubuët di nanggroë Atjèh njoë pajah ta djak lakèë "idin" bak Djawa. Lagèë ka geutuléh lé Machiavelli 400 thôn njang . 67 . maka deungon keukajaan Nanggroë Atjèh njoë dan deungon buët djaroë geutanjoë bandum. Djinoë. djinoë handjeuët ta meuhubông lé meunjo hana "idin" Djawa. uroë 29 April. Meunantjit. " ("They have been long accustomed to deal. ta peuna hareukat keu bandum asoë nanggroë. Geutanjoë Atjèh njang ka meuribèë thôn njang ka u likôt ka biasa ta meuhubông langsông deungon nanggroë-nanggroë lërupa. Nibak ië kruëng geutanjoë njang meuribèë boh njan. with Europeans.") Teutapi djinoë meunjo geutanjoë ta keumeung djak u nanggroë luwa mantong. dan handjeuët ta djak saho. buët peulara "keupeunténgan bangsa Atjèh". ka u likot. Djadi keupeuntén gangeutanjoë bangsa Atjèh ka djipeuduek dimijub keupeunténgan bansa Djawa. meuh. meunjo han djitém bri "idin" lé djih. djeuët ta peugot teunaga listrik njang ék peu peungeuh ban saboh nanggroë. ta peusapat hasé laôt. dan asoë tanoh. ka pajah ta lakéë sura phaih nibak Djawa. meunjo geutanjoë ta atô nanggroë Atjèh njoë keudroëteuh deungon djroh. The London Times. buet njoë bandum handjeuët ta peubuët meunjo geutanjoë hana meurdèhka djinoë.geunap uroë. Meunjo ta keumeung peu tamong pèng keu pangkai nibak Amerika atawa lerupa u nanggroë Atjèh njoë. beusoë. inong-agam. pih pajah tadjak lakèë "idin" bak Djawa dilèë. ka djituleh: "ureuëng Atjèh mulai djameunkon tjit ka biasa that geu meuhubông deungon bansa-bansa lërupa. Surat-haba Inggrèh. "idin" njoë han djibri meunjo hana deuh laba keu bansa. nakeuh saboh politék peundjadjahan njang ka dji peulaku Ié nanggroë-nanggroë peundjadjah njang laén nibak djameunkon. djih.
BOX 130. meunjo geutanjoë ta ngiëng droë teuh lagèë saboh bansa njang mulia. SWEDEN Tel. Glé Mamprèë. barô djeuët ta peudong ekonomi geutanjoë. Watèë Iheuëh njan. Tjitak phôn. baroëdjéh lé Beulanda. bôh bak masa njoë. djinoë lé Djawa. 1968 Tjitak keudua. bôh bak masa u keuë trôk'an akhé dônja. 1977 Tjitak keu-lhèë. New York. njang djak peu ureuëngureuëng droë djak tjuba peu lamiët geutanjoë keunoë.Njoë bandum na keuh keuhinaan njang hana patôt sagai njang ka ta teurimong lé geutanjoë nibak Djawa dan djaroë-gaki djih lawét njoë. asai-usui djih na dalam bideuëng politék. 1984 Acheh / Sumatra National Liberation Front P. njang tu'oh hudép dan tukri maté deungon mulia. barô ék ta satoh ban saboh bansa dan ban saboh nanggroë. Sabab njan. Njoë na keuh keuhinaan njang hana mungkén ta teurimong meunjo geutanjoë aneuk éndatu. teutapi na saboh keusôsahan ekonomi njang gob peusabab. sibeutoidjih. kon na saboh keusôsahan ekonomi njang ka patôt. meunjo goh lom ta peudong hak hudép geutanjoë dalam bideuëng politék sibagoë ureuëng dan bansa meurdéhka lagèë djameunkon. Keusôsahan njang gob peugot njoë han gadoh jôh goh Iom ta peutjrok djih nibak nanggroë Atjèh njoë. S-145 01 NORSBORG. keusôsahan ekonomi geutanjoë djinoë ban saboh bansa dan ban saboh nanggroë.O. Stockholm. +46 8531 83833 Fax: +46 853191275 68 . njang djidjak peuduëk ateuëh ulèë geutanjoë lé bansa laén. Djadi peukara keusôsahan bansa geutanjoë dalam hudép djinoë. Geutanjoë han keumaih ta peugot ekonomi teuh.
This action might not be possible to undo. Are you sure you want to continue?